Skip to main content

Full text of "Turkler Ansiklopedisi"

See other formats


TURKLER 



CILT3 



Ilk qag 

Hasan CeUl GflZEl 

Prof. Dr. Kemal C^igEK 

Prop. Dr, SaUm Koca 



YENI TURKIYE YAYINLARI 

2002 

ANKARA 



YAYIN KURULU 




t • 



TURKLER 



Yay[n Kurulu Bajfani 

PROr. DR. YUSUF IIALAgOGLU 

tork tarih kurumu bajkani - torklye 

Yayin Danism ant 

PROF. DK. HALtL lNALCIK 

TL'RKtYE / A.B D 

Yayin Kurulu 



PROF. DR. SUKRU HAF.UK AKAI.IN 

TURK DtL KURUMU BASKANl-TDRKlYE 
PROF. DR. SULEYMAN ALiYARLI 

AZEKBAYCAN 

PROF. DR. MUHAMMED AYDOGDUYEV 
TURKMENISTAN 

PROF. DR. TUNCER BAYKARA 
TURKlYE 

PROF. DR. ALl BtRINCi 
TORKtYE 

PROF. DR. TINgTIKBEK gOROTEGlN 

KIRGElSTAN 

PROF. DR. GEZA DAVID 

MACASfSTAN 

PROF. DR. FERlDUN EMECEN 
TURKlYE 

PROF. DR. PETER B. GOLDEN 

A.B.D. 

PROF, DR. MUSTAFA ISEN 
TURK] YE 

PROF. DR. NORMAN ITZKOWITZ 

A.B.D. 

PROF. DR. EKMELEDDIN iHSANOGLU 
JRCICA BAJKAN] - TURKlYE 

PROF. DR. MUSTAFA KAFALI 

TURKlYE 

PROF. DR. KEMAL KARPAT 

A.B.D. 
PROF. DR. BEG ALI KASIMOV 

OZBEKlSTAN 

PROF. DR. MANAS KOZIBAYEV 

KAZAKlSTAN 



PROF. DR. ERCUMENT KURAN 
TURKIVTs 



PROF. DR. §F.RTF MARDIN 
TORKIYEJ a.b.d 



PROF. DR. ERDOGAN MERgiL 
TURKlYE 

PROF. DR. RHOADS MURPHEY 

INGlLTERE 

PROF. DR. YUZO NAGATA 

JAPONYA 

PROF. DR. AHMET YASAR OCAK 

TURKlYE 

PROF. DR. ILBER ORTAYLI 

TURKlYE 
PROF. DR. VICTOR OSTAPCIIUK 

KANADA 

PROF. DR. SEMA BARUTgU OZONDER 

TURKlYE 

PROF. DR. ULI SCHAMILOGLU 

A.B.D. 

PROF. DR. STANFORD SHAW 
A.B,L>. 

PROF. DR. GENG SHIMIN 

PROF. DR. DENIS SINOR 
A.B.D. 

PROF. DR. AHMET TABAKOGLU 

TURKlYE 

PROF. DR. DMlTRl VASlLtEV 

RUSYA 

PROF. DR. BAHAEDDiN YEDIY1LD1Z 

TURKlYE 



DANI§MA KURULU 




Dani^ma Kurulu 
prof. dr. abdulhaluk cay 

BA§KAN-TURKiYE 



PROF. DR. GABOR AGOSTON 

A.B.D. 

PROF, DR. ISMAIL AKA 

TCBKJYE 

PROF. DR. SAKtR AKCA 

Ti/KKJVE 

PROF. DR. ANNAKURBAN A§IROV 

TURKMCNiSTAN 



PROF. DR. ISTVAN FODOR 

MACAR1STAN 

DR. ONER KABASAKAL 

TIKA bA^KAHJ-IURKlY!- 

PROF. DR. EStN KAHYA 

TOEXtYE 

PROF. DR. §ABAN KARATA§ 

■I rHKI-lT. 



PROF. DR. OKTAY ASLANAPA ... PROF. DR. HKE SOO LEE 



Tfl-KIVl-' 

DOC. DR. B. ZAKIR AVSAR 

TURKJY£ 

ALI RIZA BOZKURT 

A.B.D. 

POLAT BULBULOGXU 

TORKSOY DA$KANI-rtZER.BAYCAN 

PROF. DR. GLI.CiN CANDARLIOGLU 

tOekiye 

PROF. DR. EMIN CARIKC1 

TURKIYC 

PROF. DR. NEJAT DIYARBEKJRLi 

rtJRKtYE 

PROF. DR. YAVUZ ERCAN 

TUHKiYE 

PROF. DR. SEMAVi EYtCE 

TCjUKiYE 



clumpy ^o : ;f. 

PROF. DR. HEATH W. LOWRV 

A.I; 1) 

PROF. DR. JUSTIN MCCARTHY 

A.B.D. 

PROF. DR. GABRIEL R. PALECZEK 

AVUSTURYA 

PROF. DR. OMELJAN PR1T5AK 

A.B.D. 

PROF. DR. MIKKASIM USMANOV 

J.A'LAkiS'lAKi 

PROF. DR. TURAN YAZGAN 

TURKtYE 

PROF. DR. ii.YA ZAITSEV 

KUSYA 

NAMIK KEMAL ZEYBEK 

TURKiYE 



PROJE KOORDINATORtj 
OSMAN KARAT'AY 

YURT Dl|I K.OORDINASYON 
SABlHA SUNGUR 

tDARt KOORDINATORLER 

ABDURRAHMAN F.RF.NT / MUSTAFA V. GUZF.L / LUTFU UI.UKUI. 

*■ 
Tercume 

Ba^redaktor Koordinator 

C. GEM OCUZ OZLEM OILMEN 

Re d aktO k ler 

DOC. DR. RAMAZAS GOZEN / DOg. DR. HAMlT ERSOY 

FLNUR AeAYF.V 

MuTERCIMLER 

DR. KEZBAN ACAR / ALESKER ALE5KEROV / BANL1 BEKTAJ / FAHRl DlKKAYA / NIT.OFF.R EROL 

YKD. DOg. DR. BtLGEHAN ATSIZ GOKDAG / BULENT KENE§ / I§IK KU§CU / NUR§BN OZSOY 

LtLtYE SABIROVA / DR. HARUN TA^KIRAN / BO&AQ BABUR TURNA / ZULFlYE VELtYEVA 

MURAT YA§AR / ALIM YILMAZ 

TtJRKQE REDAKSIYON 

DOC. DR. NLlRETTlN DEMtR / DOC. DR. EMINE YILMAZ / YRD. DOQ. DR BtLGEHAN A. GOKDAG 

DR. MURAT KOgOK / CtiNUL GOKDEMIR / EARUK GOKCE 

SliKRtTERYA 
SEVAL YAI.IN / AYI.A TEZCAN / CLT.iZAR ALTUNYURT / FATMA ALBAYRAK / BURCU OZDEMlR 



KISALTMALAR 




KlSALTMALAR 



a.e. 


Aym eser 


a.g.e. 


Adi gec;en eser 


a.gja. 


Ad i ge^en makale 


a -g-y- 


Adi gec_en yazma 


AHAW 


Abhandhmgen der Bayerischen 




Akademie der Wissenschaften 


AEMA 


Archlvum Eurasiae Medii Aevi 


AKDTYK 


Ataturk Kultiir Dil ve Tarih Yiiksek 




Kurumu 


AO 


Acta Orientalie Academiae 




Sclent iarum Hungoricae 


APAW 


Abhandlungen der Preussischen 




Akademie der Wi.ssenschafren 


ARDTA 


Azerbaycan Respublikasi Devlel Tarih 




Arsivi 


ARMDA 


Azerbaycan RespubJikasi Merkezi 




Devlet Arsivi 


ASG 


Archivio di scato di Genova 


ATASE 


Genelkurmay Bagkanhgi Askeri 




Tarih, Strarejik Etiid Baskanhgi 




Ar§ivi 


AVPRI 


Rnsya Imparaturlugii'nun Di§ 




Polkika Arsjvi 


b. 


Bin, ibn 


BA 


Ba§bakauhk Arsivi 


BOA 


Bagbakanlik Osmanli Arsjvi 


BSOAS 


Bulletin of" the School of Oriental and 




African Studies 


C.Th. 


Codex Theodosiarus 


CA 


Cevdet Askeri 


CAJ 


Central Asiatic Journal 


CD 


Cevdet Dahiliye 


CH 


Cevdet Hariciye 


CMRS 


Chairs du Monde Russe en Soviecique, 




Paris-Lahey 


DGBIT 


Dogus.tari Giinumiize Biiyvik islam 




Tarihi 


DIA 


Tiirkiye Diyanet Vakfi Islam 




Ansiklopedisi 


DLT 


Divan-ii Liigati't-Tiirk 


DTCF 


Dil ve Tarih-Cografya Fakiikesi 


DUIT 


Dosya Usuiii Iradeler Tasmfi 


E.B. 


Encyclopedia Britanicca 


EHN 


Evkaf-i Humaytin Nezareti 


EI2 


Encyclopedia Islam, I^iden, 2nd 




Edition 


ETGM 


Ejcgodnik Tobolskogo Gubemskogo 




Muzcya 


EUM 


Evkaf Umum Mudiirluiju 


FO 


Foreign Office, ingiltere 


GMDTA 


Giircistan Merkez Devlet Tarih Ars,jvi 


h. 


Hicrf 


HH 


Hatt-i Humayun 


IFD 


tktisar Eakiilresi Dergisi (Istanbul) 


IRCICA 


Iskm Tarih, Sanat ve Ktikiir 




Ara§tirma Merkezi 


lUEF 


Istanbul Univcrskcsi Edebiyat 




Fakiikesi 


ia 


Milli Egitim Bakanhgi, Islam 




Ansiklopedisi 


ID 


irade-j Dahiliye 


IFK 


Iktisar Eakiilresi Mecmuasi 


IMM 


Irade-i Mecks-i Mebusan 


IMV 


Irade-i Meclis-i Vala 



ITED 


Islam Tetkikleri Enstitiisii Dergisi 


JA 


Journal Asiatique 


JAOS 


Journal of American Oriental Society 


JESHO 


Journal of the Economic and Social 




History of the Orient 


JTS 


Journal of Turkish Studies 


K.R.O. 


Kazahsko-Russkiye Otnaseniya 




(Alman) 


KB 


Kutadgu Bilig 


KSE 


Kazak Sovyet Entsiklopediyasi 


MD 


Miihimme Defter! 


MDAFA 


Memories de la Delegation 




Archeologique Francaise en 




Afghanistan. 


MGII 


Monumenta German iae Historica 


MM 


Maliyeden Mudewer 


MMZC 


Meclis-i Mebnsan Zabir Ceridesi 


MTM 


Milli Tctebbular Mecmuasi 


MV 


Meclis-i Viikela Mazbaralari 


Nsr. 


Ne^reden 


Op. cit 


Adi gei;en eser 


OTAM 


Osmanli Tarihi Ara^nrma ve 




Uygulama Merkezi Dergisi 


PSRL 


Polnoe Sobranie Russkich Letopisei 




(Rusya) 


REI 


Revue des Etudes Islamiques 


RGDA 


Rusya Devlet Arsivi 


RKF NAN KR Rakopisniy Eond Narsionalnoy 




Akademii nauk Kirgizskoy 




Respubliki 


s. 


Sayfa 


S. 


Sayi 


SA 


Sovietskaya Archeologiya 


SAD 


Selcuklu Ara^tirmalari Dergisi 


SPAW 


Simmgberichre der Preussischen 




Akademie der Wissenschaften 


SRIO 


Sbornik Imporatorskogo Russkogo 




Iscoricheskogo Obshchestva (Rusya) 


...SS 


...§er'iye Sicili 


TAD 


Tarih Ara^rirmalan Dergisi 


TAD 


Selcuk Unv H Turkiyat Aras.tirmalari 




Enstitiisii Tilrkiyar Arastirmalarr 




Dergisi 


TD 


Tahrir Defteri 


TDA 


Turk Diinvasi Arasrirmalan 


TDAY-Belleten Turk Dili Arasnrmalan Yilkgi- 




Bclleten 


TDK 


Turk Dil Kurumu 


TDTD 


Turk Dunyasi Tarih Detgisi 


TED 


Tarih Enstitiisii Dergisi 


TH1TM 


Tijrk Hukuk ve Ikeisat Tarihi 




Mecmuasi 


TKA 


Tapu ve Kadastro Atgivi 


TKAE 


Turk Kultiiruiiii Arastirma Eustitiisu 


TM 


Turkiyat Mecmuasi 


TOEM 


Tarih-i Osmant Enctiroem Mecmuasi 


TT 


Turkische Turfantexre 


TTK 


Turk Tarih Kurumu 


Tt)ED 


Turk Emografya Dergisi 


VD 


Vakiflar Dergisi 


VGMA 


Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi 


ZDMG 


Zeitschrift der Deutschen 




Morgenlaendischen Gesellschaft 



iQiNDEKiLER 
TURKLER1 



YAYIN KURULU 
DANI§MA KURULU 
KISALTMALAR 



Eski Tiirklerde Toplum ve Ekonomi 8 

Eski Tiirklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat/ Prof. Dr. Salim Koca [s. 15-37] 8 

A. Sosyal Gelenekler 54 

Orun ve "Uliis" Meselesi / Prof. Dr. Abdiilkadir inan [s. 38-43] 54 

Tiirklerde Yilbasj ve Bahar Gelenegi / Prof. Dr. Ahmet Pirverdioglu [s.44-50] 65 

Eski Tiirklerde Bayram ve Festivaller/ Prof. Dr. Salim Koca [s.51-57] 79 

Eski Tiirklerde Evlenme Gelenekleri / Prof. Dr. AM Erkul [s. 58-66] 90 

Eski Tiirklerde Yas ve Olii Gomme Adetleri / Yrd. Dog. Dr. Yildiz Kocasavas. [s. 67-75] 

107 

Tiirklerde Mezar Gelenegi / Dr. Ahm Karamursel [s. 76-79] 122 

MimarSinan Universitesi Giizel Sanatlar Fakultesi / Tiirkiye 122 

Cuci Ulusu'nun Cenaze Torenlerinde At Kurban Edilmesi / Dr. Dmitry Dubrovsky 

[s.80-87] 129 

Toplum 142 

Eski Turklerin HususT Hukuku / Ord. Prof. Dr. Sadri Maksudi Arsal [s. 88-96] 142 

Eski Tiirklerde Aile / Prof. Dr. AM Erkul [s.97-106] 159 

Eski Donemlerden Anadolu'ya Turk Sosyal Dayani§ma Kurumlan / Prof. Dr. M. 

AlemdarYalcin[s. 107-1 22] 176 

Erken Donem Turklerinde Defin isjemleri / Dr. Ciro Lo Muzio [s. 123-128] 204 

Anadolu Oncesi Turk Kenti / Dog. Dr. Yilmaz Can [s. 150-160] 259 

Vi-lx Yiizyillarda Kazakistan'daki Sehirler ve Yerlesjk Kultur / Prof. Dr. Karl Baipakov 

[s.161-166] 279 

Kirgizlarda Dint ve Sosyal Hayat / Prof. Dr. Mustafa Erdem [s. 167-176] 289 

Kipgaklarda Sosyo-Kiiltiirel ve Dint Yapi / Dog. Dr. Ahmet Gokbel [s. 177-190] 308 

Eski Turk Cocuk Oyunlanndan Tepiik ve Ya§ayan Varyantlan / Prof. Dr. ibrahim 

YMdiran [s.1 96-200] 352 

C. Ekonomi 363 

Kaganlar ve Armaganlar / Prof. Dr. Sencer Divitgioglu [s. 201-208] 363 

Tiirgisjerden Buyuk Uygurlara Turk Kaganliklannin Para Birimleri / Frangois Thierry 

[s.209-221] 378 

ipek Yolu ve insanlik Tarihinideki Onemi / Prof. Dr. Boris Ya. Stavisky [s. 222-233]. 401 
Eski ve Orta Cag Donemlerinde Buyuk ipek Yolu Uzerindeki Orta Asya Tiirkleri / Prof. 

Dr. Yuriy F. Buryakov [s.234-242] 421 

ipek Yolunda Kafkaslar / Prof. Dr. Anna A. lerusalimskaya [s. 243-250] 436 

Ml-X. Yiizyillarda Dogu Tiirkistan'da Dokumacilik/ Prof. Dr. David Gudiashvili [s.251- 
257] 450 

ONYEDiNCi BOLUM 

Eski Tiirklerde Dii§iince, Din ve Bilim 463 

A. Du§unce ve Din 463 

Eski Tiirklerde Din ve Du§unce / Prof. Dr. Harun Giingor [s.261-282] 463 

Tiirklerde Ahlak / Ziya Gokalp [s.283-289] 504 

5 



Eski Tiirklerde Gizli Tabiat Kuwetlerine inanma (iye inanci) / Dog. Dr. Celal B. 

Memmedov [s. 330-337] 585 

Eski Tiirklerde Tabiat Kuwetlerine inancin Destanlarda Tasviri / Dog. Dr. Nezaket 

HuseynKizi [s.338-344] 599 

Eski Oguzlann inamsjari ve Mitolojik Goriisjeri / Dog. Dr. Nazim Pa§ayev - Dog. Dr. 

Valide Pasayeva [s.345-357] 613 

Seyahatnamelere Gore Goktiirklerde Budizm / Dr. Erkin Ekrem [s. 358-374] 636 

Turkistan'da Zerduftliigun Yayilmasi ve Etkileri / Yrd. Dog. Dr. iskender Oymak 

[s.375-384] 670 

Avrupa Hunlan ve Hiristiyanhk / Yrd. Dog. Dr. Turhan Kagar [s. 385-391] 687 

M us I u man Tiirklerde §amanizm Kalintilan / Prof. Dr. Abdiilkadir inan [s. 392-399] ..700 

B. Bilim 715 

Eski Tiirklerde Bilim / Prof. Dr. Esin Kahya [s.400-418] 715 

Tiirklerde Sayi Sistemleri / Dog. Dr. Zeki Kaymaz [s.419-426] 749 

Turk Kiiltiiriinde Yonler / Dog. Dr. AM Rafet Ozkan [s.427-433] 768 

Tiirklerin Kullandiklan Takvim Cesjtleri / Dr. Tevfik Temelkuran [s.434-440] 781 

Uygurlarda Matbaa / ismet Binark [s.441-448] 794 

islam Oncesi Orta Asya Turk Dunyasinda Tababet / Prof. Dr. AM Haydar Bayat [s.449- 

459] 808 

Eski Tiirklerde Miizik Me Tedavi / Yrd. Dog. Dr. Rahmi Orug Giiveng [s.460-467] 830 

Eski Tiirklerde Silah / Prof. Dr. Yuliy S. Hudyakov [s.468-477] 845 

ONSEKiZiNCi BOLUM 

Eski Tiirklerde DM ve Edebiyat 864 

Eski Tiirklerde DM ve Edebiyat / Prof. Dr. Sema Barutgu Ozonder [s.481-501] 864 

A. Eski Turk Destanlan ve Mitolojisi 907 

Turk Destanmin Tasnifi / Ord. Prof. Dr. Zeki Velidi Togan [s.502-510] 907 

Oguz Kagan-Oguz Han Destani / Prof. Dr. Mehmet Kaplan [s. 511-519] 920 

Oguz Kagan Destani Uzerine Yeni DusiJnceler / Prof. Dr. Fuzuli Bayat [s. 520-526]. .935 

Ergenekon Destani / Prof. Dr. Dursun Yildirim [s. 527-543] 948 

Bozkurt Efsanesi / Ord. Prof. Dr. Zeki Velidi Togan [s.544-546] 981 

Manas Destani ve Kirgiz Halk Edebiyati / Yrd. Dog. Dr. Naciye Yildiz [s. 547-553] 986 

Destanlarda ve TarihT Kaynaklarda Alp Er Tunga (Efrasiyab) / Dr. Mustafa Aksoy 

[s.554-568] 997 

Altay-Tiirk Destancilik Gelenegi ve Maaday-Kara Destani / Dr. Selahaddin Bekki 

[s.569-579] 1026 

Eski Bir Turk Boyu Miiytenler ve Mense Efsaneleri / Prof. Dr. Ahmet Nahmedov 

[s.580-583] 1047 

Turk Destanlannda Bazi Ortak Motifler / Yrd. Dog. Dr. Hasan Koksal [s. 584-596] ..1053 
Eski Turk Destanlannda Metrik Sistem /Yrd. Dog. Dr. Esra Karabacak 

[s.597-599] 1080 

Turk Kiiltiiriinde ve Tarihinde Nevruz / Yrd. Dog. Dr. Muzaffer Tepekaya 

[s.600-610] 1086 

Tarihte ve Mitolojide Nevruz/ Yrd. Dog. Dr. Hasan Tutar [s.61 1-621] 1109 

Turk Mitolojisinde Su Kiiltii ve Yada Tasi / Ekrem Ayan [s. 622-629] 1127 

B. Eski Tiirklerde DM 1 142 

Turk Dili Tarihine Kisa Bir Bakis / Prof. Dr. Tuncer Giilensoy [s. 630-635] 1142 

Turk Lehgelerinin Simflandirilmasi / Dr. Ufuk Tavkul [s. 636-644] 1155 

Eski TiirkTarihi ve Kulturu Uzerine Du§unceler/ Prof. Dr. Vasily V. Barthold 
[s.645-665] 1180 

6 



Halag Dilinde Oguzca Unsurlar / Dr. Gabor Voros [s. 666-670] 1216 

Eski Uygur Donemi Turk Dili ve Edebiyati / Yrd. Dog. Dr. Cevdet Sanh [s.671 -677] 1226 
Macar Dilinde Bulunan Osmanh Oncesi Tiirkge Kelimeler / Dr. Rishat Saifutdinov 

[s.678-683] . 1240 

Avarlann Dil Sorunu ve Karpat Havzasinda iki Avarca Kelime / Dr. Sandor Szatmari 

[s.684-691] 1252 

Kipgaklarm Dili /Yrd. Dog. Dr. Can Ozgiir [s. 692-698] 1267 

Codex Cumanicus / Yrd. Dog. Dr. Jale Demirci [s.699-703] 1282 

ingilizcedeki Tiirkge Kokenli Sozciikler / Irek Bikkinin [s. 704-710] 1292 

C. Eski Tiirklerde Yazi 1307 

Mogolistan'daki Eski Tiirkge Kitabeler / Prof. Dr. Wilhelm Thomsen [s.71 1-726] ...1307 

Eski Turk Yazitlan / Prof. Dr. Hiiseyin Namik Orkun [s. 727-734] 1336 

Gokturk Yazitlan / Prof. Dr. Mehmet Kaplan [s.735-739] 1349 

Tiirklerde Alfabe ve Kimlik/ Dr. Hatice Sirin [s. 740-753] 1358 

Orhun Yazitlan / Yrd. Dog. Dr. Cengiz Alyilmaz [s. 754-764] 1 385 

Gokturk Yazisi / Yrd. Dog. Dr. ismail Dogan [s. 765-775] 1405 

Avrasya'da Runik Yazi / Turgay Kurum [s. 776-785] 1425 

D. Eski Tiirklerde Edebiyat 1442 

Budist Uygur Edebiyati / Prof. Dr. Geng Shimin [s. 786-800] 1442 

Dede Korkut Kitabi ve Turk Tarih Oncesi / Prof. Dr. Siileyman Aliyarh [s. 801 -805] 1470 
Dede Korkut Kitabi'nda Alkisjar ve Kargisjar / Yrd. Dog. Dr. Dilaver Duzgun [s.806- 

810] 1480 

Turk Kiilturunun Degerlendirilmesi Me ilgili Bir Oneri ve Kiiltiir Degi§tirme Alaninda 

Onemli BirOrnek: Kutadgu Bilig / Prof. Dr. Umay Tiirkes - Giinay [s. 81 1-818] 1489 

Oguzname / Dr. Mustafa Aksoy [s. 819-824] 1502 

ONDOKUZUNCU BOLUM 

Eski Tiirklerde Kiiltiir ve Sanat 1514 

Eski Tiirklerde Kiiltiir ve Sanat / Prof. Dr. Nejat Diyarbekirli [s. 827-894] 1514 

A. Arkeolojik Kiiltiir ve Sanat 1608 

Altay'daki Pazink Kulturu (M.O. Vi-IV. Yiizyillar) / Prof. Dr. Leonid Marsadolov [s.895- 

902] 1608 

Mogolistan ve Altaylar'daki Yeni Turk Heykelleri / Prof. Dr. Vladimir D. Kubarev 

[s.903-909] 1622 

Tiirklerde Tas Heykel ve Balballar / Prof. Dr. Oktay Belli [s.910-914] 1636 

ilk Cag Orta Asya §amanizminin Dinamikleri ve Ta§ Sanati / Dr. Andrzej 

Rozwadowski [s.915-921] 1644 

Eski ve Cagdas. Tiirklerde Umay Tanngasi Goruntusunun Pargalan ve ikonografisi / 

Dog. Dr. Sergei G. Skobelev [s. 922-926] 1655 

Eski Cag ve Orta Cag'da Tiirklerde Kurgan Yapma Gelenegi / Prof. Dr. Oktay Belli 

[s.927-931] 1662 

Dogu Tiirkistan Budist Magara Resimlerinde Miizik Enstrumanlarinin Olagan Di§i 
Tasvirleri / Dog. Dr. Sanat Kibirova [s. 932-936] 1672 



Eski Tiirklerde Toplum ve Ekonomi 

Eski Tiirklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat / Prof. Dr. Salim Koca [s. 15-37] 

Gazi Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Tiirkiye 

Giris 

Eski Turk toplumu idare edenler (beyler) ve idare edilenler (halk) olmak uzere iki tabakaya 
ayrilmaktaydi. idare edenler "ak kamag bodun" (ak kemikli halk), idare edilenler de "kara kamag 
bodun" (kara kemikli halk) ifadesiyle anilmaktaydi. Toplumda sinif ve siniflasma yoktu. Beyler (ak 
kamag bodun), toplumun sadece idaresinden sorumlu kesimiydi. Makam ve mevkiler hizmet igin 
vardi. Toplumda liyakat esasti. Soy, servet, makam ve mevki toplumda sinif farki yaratmiyordu. Zeki, 
galiskan, yetenekli ve basanh olanlar igin yukselme yolu daima agikti. Halktan (kara kamag bodun) 
biri iken, hizmette gosterdigi basanlarla idarT ve askerT kadrolarda bey ve komutanhk mevkilerine 
yukselmek her zaman mumkundu.1 

Eski Turk toplumunda fertler arasindaki iliskileri yazih olmayan kanun niteligindeki "tore" 
duzenlemekteydi. Tore, islamiyet'ten onceki Turk toplumunda hakim ve gegerli olan tek degerdi. 
Turkler, bu durumu "il (devlet) gider toru (tore) kahr" sozu ile ifade ediyorlardi. Burada kastedilen, hig 
suphesiz, Turk toresinin daima dinamik ve guglu bir sekilde ayakta tuttugu Turk toplumudur. 
Gergekten de, Turk devletleri zaman zaman goker ve yikihrken, Turk toresinin saglam bir sekilde 
ayakta tutugu Turk toplumu, daima varhgini korumakta ve yeni yeni devletler kurabilmekteydi. 

Eski Turk toplumunda ig dayamsma son derece kuvvetli idi. Daha dogrusu toplum "yardimlasma 
ve yansma" iginde yasiyordu.2 Bunlardan yardimlasma, toplumu daima birlik ve dayamsma iginde 
tutuyordu. Oyle ki, butun halk, ihtiyag halinde birbirine yardim eden adeta bir aile gibiydi. Toplumda, 
maddeten ve manen zayif oldugu igin ezilen insan hemen hemen yoktu. Yansma ise, toplumun 
butunuyle ilerlemesini saghyordu. Her ikisi de birlesince ortaya daima canh, hareketli, dinamik ve 
guglu bir toplum gikmaktaydi. 

A. Sosyal Hayat 

Turkler, yerlesmis ve koklu bir toplum yapisina sahip idiler. Eski Turk toplumu esas itibanyla 
"ogus" (aile), "boy" (kabile), "bodun" (boylar birligi, halk, kavim, millet) gibi gesitli birimlerden meydana 
geliyordu. 

1. Aile (Ogus) 

Aile, toplum olma anlayisinm baslangicidir. Eski Turk toplumunda en kuguk birim ailedir. Turk 

sosyal hayati, aile ve akrabalik baglan uzerine kurulmustur. Birbirine akrabalik baglan ile bagh olan 

fertlerin toplamina aile denir. Aile, Turk toplumunun ve Turk devletinin gekirdegini ve temelini 

8 



olusturuyordu. Kan akrabaligina dayaniyordu. Turk ailesi, birlik ve dayamsma iginde yasiyordu.3 Aile- 
nin reisi baba idi. Turk ailesinde otorite babanin sahsinda toplanmaktaydi. 

Turk ailesi, "baba ailesi" tipindeydi. Babanin gorevi, ailenin gegimini saglamak yani ona bakmak, 
korumak ve yetismis olan evlatlanni evlendirmek idi. Eski bir ifade ile soylemek gerekirse, baba, 
yetismis olan "oglunu evlendirmekte kizini gogurmekteydi".4 

Ozellikle erkek evlatlann yetismesi ve ailenin faaliyetlerine katilmasi, babanin yukunu buyuk 
olgude hafifletiyordu. Turklerdeki "Tay yetisirse at dinlenir, ogul yetisirse baba dinlenir"5 atasozu bu 
anlayisi yansitmaktadir. Bu bakimdan, Turklerde erkek evlada buyuk onem ve deger verilmekteydi. 
Esasen, soyun devami da ancak erkek evlat sayesinde mumkun olmaktaydi. 

Turk ailesinde, babanin yaninda annenin de soz hakki vardi. O, her seyden once erkegin 
"evdes"i yani ev arkadasi idi. Basta ev olmak uzere ailenin butun maddT varligi, eslerin ortak mall idi. 
Ailenin her turlu faaliyetinde de is bolumu anlayisi hakimdi. Mesela, erkek evladi yetistirmek babanin, 
kiz evladi yetistirmek de annenin gorevi idi. Turklerde "babasiz ogul, anasiz kiz" bakimsiz sayihrdi. 

Esler arasindaki is bolumunde kadina buyuk olgude ev isleri dusmekteydi. Mesela, yemek 
pisirmek, gocuklara bakmak, koyunlan sagmak, sutten elde edilen yiyecekleri hazirlamak, dikis 
dikmek, kege yapmak, kumas dokumak, "yurd"u (gadir) kurup sokmek ve bazen kocasinin atini 
eyerlemek hep kadinin isiydi. Butun bu islerde anneye kiz gocuklan yardim etmekteydi. 

Eski Turk toplumunda kadinin uzerinde higbir kisitlama yoktu. Esasen Turk kadini, gagdas diger 
toplumlarda oldugu gibi butun haklardan mahrum, mazlum bir zumre degildi. Ozgurdu ve toplumdan 
da saygi gormekteydi. Daha da onemlisi kadin, erkekle birlikte ailenin butun faaliyetlerine 
katilmaktaydi. Hatta o, erkekler gibi ata binmekte, silah kullanmakta, avcihk yapmakta ve gures 
tutmaktaydi.6 

Gunumuzdeki erkek ile kadin arasinda fizikT kuvvet farki, eskiden pek gorulmuyordu. Bu fark, 
bugun dogustan olmaktan ziyade gevrenin etkisi ile meydana gelmis bir durumdur. Ozellikle eski Turk 
kadini kuvvet, tahammul, gayret, azim, cesaret bakimindan erkegin hemen hemen bir esiydi.7 

Turk kadini, namus ve iffetine son derece duskundu. O, daima namus, iffet ve guzelligi ile 
yabanci seyyahlann dikkatini gekmistir. Kendi toplumu iginde ise, "altun ozuk", "ertini ozuk", "ank", 
"silig" (namuslu, temiz, bedeni inci gibi kadin ve kiz) gibi guzel sifatlarla anilmaktaydi.8 Turk erkekleri 
de eslerine "gorklum" yani "guzelim" seklinde hitap etmekteydiler. Ote yandan, Turk toplumunda, 
kadinin savasta dusmamn eline gegmesi buyuk bir zillet sayilmaktaydi.9 Bundan dolayi Turkler, 
savastan once kadin ve gocuklanni guvenlik altina almayi higbir zaman ihmal etmezlerdi. 

Eski Turk ailesi, bugun oldugu gibi, "kuguk aile", yani "gekirdek aile" tipindeydi. "Evlenmek" ve 
"evlendirmek" kelimeleri bu durumu agikga gostermektedir. "Evlenmek", yeni bir ev sahibi olmak, daha 
dogrusu yeni bir aile kurmak anlamina geliyordu. Her baba, yetisen ogullanni evlendirmek suretiyle 

9 



onlann da mustakil bir aile haline gelmelerini saglamaktaydi. Bundan dolayi o, ailesindeki evlendirdigi 
her ogluna bir gadir ile bir miktar mal vermekteydi. Ancak kuguk ogul, evlendikten sonra babasinin 
gadinnda kalmakta, yaslihklannda anne ve babasina bakmakta ve onlann olumlerinden sonra da 
gadinn ve babasinin kalan malinin sahibi olmaktaydi. Baba ocagini tutturdugu igin kuguk ogula "ot 
tigin" (ates prensi) denmekteydi.10 

Turklerde genellikle disandan evlilik (exogamie) tercih edilmekteydi.11 Daha dogrusu, oglanlar 
disandan evlendirilmekte, kizlar da disanya verilmekteydi.12 Bundan maksat, akraba sayisini 
artirmak, karsilikli olarak birbirilerinin destek ve himayesini kazanmakti. Disandan evlilikten baska bir 
maksat da, akraba boylar edinerek, boylar arasindaki yagma ve gapulu onlemek ve boylece ig barisi 
saglamakti. Zira, konar-goger bir hayat yasayan bozkir ailelerinin ve boylannin tabiT afetlere ve 
dusman saldinlanna karsi koyabilmeleri, ancak kendi aralannda akrabalik baglan kurmalan ve is 
birligini kuvvetlendirmeleriyle mumkun olabilmekteydi.13 Ote yandan, eski Turk toplumunda tek esle 
evlilik (monogamie) hakimdi.14 Bazen erken olen kardeslerin dul kalan esleri, diger kardesler ve 
akraba erkeklerden biri tarafindan ikinci bir es olarak ahnmaktaydi. Bu davranisin temelinde, aile ve 
malm pargalanmamasi fikri ile himaye ve destek anlayisi yatmaktaydi. 

A. Evlenme 

Turklerde evlilik, oglan ve kizin ortak iradesi ile ailelerinin karsilikli nzasina baghydi.15 Bu 
konuda iki ailenin veya gencin arasinin bulunmasinda, gunumuzde "elbir" adiyla anilan "arkuci" veya 
"savci"lar baslica rol oynuyordu.16 Ortak irade ve nza ile alinan evlenme karanndan sonra, oglanm 
babasi, kizin ailesine baslik (kahn, kahm) odemek, kizin ailesi de geyiz hazirlamak durumundaydi. 
Fakat, her zaman baslik almak ve vermek mecburiyeti yoktu.17 Baslik, genellikle at, koyun gibi canli 
hayvan turunden mallar olmaktaydi. 

"Kahn"in miktan ve mahiyeti, ailenin sosyal durumuna ve servetine gore degismekteydi. Bazen 
bu, yuzlerce at veya binlerce koyun olabilmekteydi.18 "Kahn" taksitle de odenebilirdi. "Kahn" 
odenmeden dugun yapilmazdi. "Kalm"a kizin kiymeti nazari ile bakilmazdi. Aksine kizin terbiyesinin 
karsihgi olarak kabul edilirdi.19 

"Kahn", nisani muteber kilmakta, evliligin saglamligini garantilemekteydi. Esasen kahn, erkek 
tarafinin kadina ve dogacak gocuklanna bakabilecek durumda oldugunu gostermekte ve iki tarafa da 
prestij saglamaktaydi. "Kahn"in miktan ne kadar yuksek olursa, gelinin, damadin ve ailenin prestijleri 
de o kadar artmaktaydi. 

Evlilik, dugun20 toreniyle tamamlanmaktaydi. Kiz, damadin babasinin verdigi yeni gadira at 
uzerinde getirilmekteydi. Evlenen kiza "gelin", oglana da "guvey" denmekteydi.21 "Gelin", "gelmek", 
"guvey" de "guvenmek" fiilinden turemis iki isimdir. Bu duruma gore, "gelin", yeni eve "gelen", "guvey" 
de "guvenilen insan" anlamina gelmektedir. Gelin ve guvey mallanni birlestirerek, ortak bir ev sahibi 



10 



ve yeni bir aile olmaktaydilar. Ote yandan, gelinin geyizi (egne, yumus), gunumuzde oldugu gibi, 
eskiden de herkesin gormesi igin dugunden once ve sonra sergilenmekteydi. 

B. Akrabahk Baglan 

Eski Turkgede hisimhk (akrabahk) munasebetlerini gosteren kelime sayisi oldukga kalabahktir. 
Zamanimizda, Quvas Turkgesi uzerinde yapilan bir arastirmada hisimlikla ilgili 60 kadar kelime tespit 
edilmistir. Daha genis bir arastirmada ise bu sayi 90'a ulasmistir. Halbuki bu kelimelerin buyuk bir 
kismi gelismis Bati dillerinin higbirinde bulunmamaktadir. Bunlar, Bati dillerinde ancak tarifle izah 
edilebilmektedir.22 

Eski Turklerde akrabahk bagi, "egu apa" veya "ata" kelimeleriyle ifade edilen "buyuk baba" 
(dede) ile baslamaktaydi. "Egu apa" veya "ata", babanin babasi, yani "dede" olabilecegi gibi, ondan 
once gelen butun aile reisleri de "egu apa" veya "ata" sayilmaktaydi. 

Turklerde babaya "kang" veya "ata", 23 anneye de "ana", "uma" veya "6g"24 denmekteydi. 
Aynca hem baba hem anne igin "aba" kelimesi de kullamlmaktaydi.25 Qocuklar babalanna "ataki", 
yani "babacigim", annelerine de "anaki", yani "anacigim" seklinde hitap etmekteydiler.26 Uvey baba 
ise, "ogey ata" veya "kangsik ata" kelimeleriyle ifade edilmekteydi.27 

Ailede baba ve anneden sonra gocuklar gelmekteydi. Ailenin ilk gocuguna, -ister oglan olsun, 
ister kiz olsun- "tun ogul" denmekteydi. Aynca, annenin ilk dogurmus oldugu kiz gocugu igin de "tun 
kiz" ifadesi kullanilmaktaydi.28 Ailenin en kuguk gocuguna yani son gocuga "astal ogul" adi 
verilmekteydi.29 

Erkek ve kiz gocuklann birbiriyle olan hisimhgi ise, "kadas" (=karde§) veya "kayin"30 
kelimeleriyle ifade edilmekteydi. Bu kelimeler, "kap, zarf" anlamindaki "ka" sozune "-das" ve "-yin" 
eklerinin gelmesiyle olusmus birer isimdir. Qunku, gocuklar doguncaya kadar ayni rahimde (kap) 
yasamaktadirlar. Bundan dolayi Turkgede "ka" (kap) sozu akrabahk ifade eden bir kelimedir.31 

Turkler, ayni aileye mensup gocuklann hisimhgi igin sadece "kadas" (=karde§) kelimesini 
kullanmakla yetinmemisler; daha baska kelimeler de yapmislardir. Baska bir ifade ile soylemek 
gerekirse, onlar, konunun temeline inerek, inceliklerini dusunerek, yeni kelimeler turetmislerdir. 
Bunlar, "kanndas" (=karde§) ve "kangdas" (=karde§) kelimeleridir. "Kann" ve "kang" (=baba) sozlerine 
"-das" ekinin getirilmesiyle olusturulmus olan bu kelimelerin her ikisi de, tipki "kadas" gibi gocuklann 
hisimhgini ifade etmektedir. Fakat bunlardan "kanndas" kelimesi, "bir anadan dogmus olan gocuklar" 
igin, "kangdas" kelimesi de "babalan bir (ayni) olan gocuklar" igin kullamlmistir.32 

Ailede olum ve bosanma durumlannda, geride kalan veya aynlan erkek ve kadin, tekrar 
evlenmekteydi. Boyle durumlarda -eger varsa- hem erkegin hem kadinin gocuklan yeni aileye dahil 
olmaktaydi. Ancak, bu gocuklan diger kardeslerinden ayirt etmek igin onlara "ogey ogul" (=uvey ogul), 
"ogey kiz" (=uvey kiz) veya "baldir ogul" (=uvey ogul), "baldir kiz" (=uvey kiz) denmekteydi. 33 Ayni 

11 



sekilde, Turklerde evlathk olarak alinan gocuklar da ailenin bir ferdi sayilmaktaydi. Bu gocuklar igin 
"tutuncu ogul"34 ifadesi kullanilmak suretiyle diger kardeslerinden aynlmaktaydi. 

Eski Turk ailesinde erkek evlatlar igin "ogul", "un/ori", "un oglan", "oglan", kiz evlatlar igin de 
"kiz", "kiz oglan kiz" ve "ev kizi" gibi sozler kullanilmaktaydi. Bunlardan buyuk erkek gocuklara "igi" 
(=agabey), buyuk kiz gocuklara da "ege", "eke" veya "eze" (=abla) denmekteydi. 

Eski Turk ailesinde, kocanin ve kadinin kendi kardesleriyle hisimhklanni ifade eden pek gok 
kelime bulunmaktaydi. Mesela, kocanin buyuk erkek kardesine "igi", kuguk kardesine de "ini" adi 
verilmekteydi.35 Kocanin kendisinden kuguk olan kiz kardesi de "singil" sozuyle zikredilmekteydi.36 
Ayni sekilde, kadinin kendisinden buyuk olan kiz kardesi igin "baldiz",37 kendisinden kuguk olan kiz 
kardesi igin de "yurg" ifadesi kullanilmaktaydi. 38 

Bugun oldugu gibi eski Turk ailesindeki birinci ve ikinci kusaklann birbiriyle olan akrabahgmi 
ifade igin de gesitli sozler vardi. Mesela, amca, dayi, hala ve teyze gocuklan igin "ati" (=yegen), 
"gikan", "yigun/yegin" (=yegen) gibi kelimeler kullanilmaktaydi. Bu gocuklar da babalannin erkek 
kardeslerine "egi/igi" (=amca), kiz kardeslerine de "kuku/kukuy" (=hala) seklinde hitap etmekteydiler. 
Annelerinin erkek kardeslerine ise, "tagay" (=dayi), kiz kardeslerine de "eze"39 veya gunumuzde 
oldugu gibi "teyze" (teze) demekteydiler. Ote yandan ailenin yasga kuguk fertleri, agabeylerinin esleri 
igin "yengge" (=yenge) ifadesini kullanmaktaydilar. Ailenin reisi, esinin erkek kardeslerine, yani kaym 
biraderlerine "yurg" demekteydi.40 

C. Eski Turk Ailesinin Evi (Qadir) 

Eski Turk ailesinin hayati, genellikle konar-goger bir tarzda gegmekteydi. Bundan dolayi, gogebe 
Turk ailesinin sabit meskeni bulunmamaktaydi. Onun meskeni, derme gadirlardan ibaretti. Qadirlar da 
kagnilar, develer ve katirlar uzerinde bir yerden baska bir yere devamli tasinirdi. Bu gadirlara "gum", 
"kapa", "alagik" (logik),41 "yurt" veya "keregu" gibi adlar verilmekteydi.42 En eski gadirtipine, Abakan 
bolgesindeki Boyan dagi kaya resimlerinde rast gelinmektedir. 

Qadir, en basit sekliyle uglan tepede bir halka (gingirak) etrafinda birlestirilmis sinklardan veya 
agihp kapanabilen ahsap kafeslerden meydana getirilmekteydi. Sinklann veya kafeslerin uzeri kege 
veya kil gadirlarla ortulmekteydi. Evdeki konfor, gadirda da vardi. Sicaga ve soguga karsi korunakh 
idi. Sokulmesi ve kurulmasi Turk ailesinin en fazla bir saatini ahyordu. Qadirlann renkleri, Turk 
ailesinin sosyal ve ekonomik durumunu gostermekteydi. Mesela, beylerin gadin, ak renkte 
olmaktaydi. 

Qadinn tek kapisi bulunmaktaydi ve o da doguya agilmaktaydi. Tepesinde de bir duman deligi 
bulunuyordu. Dolayisiyla, gadinn tarn ortasinda ismmada ve yemek pisirmede kullanilan "ocak" yer 
almaktaydi. Ocakta bir "sag ayagi", onun uzerinde de yemek pisirilen buyuk bir tencere durmaktaydi. 
Ocagin hemen arkasi, ailenin yashlanna, reisine ve misafirlere aynlmaktaydi. Bu kisma "tor" (bas 
kose) adi verilmekteydi.43 Sedir veya kanepe seklinde olan tor, gesitli renk ve desenlerde yapilmis 

12 



kegeler, halilar, kilimler ve degerli hayvan postlanyla dosenmekteydi. Tor'un ust kismindaki gadir 
kafeslerine, aile efradina ait silahlar ile binit ve kosum takimlan asilmaktaydi. Qadirm orta direginde 
daima kegeye sanlmis bir kimiz tulumu asih durmaktaydi. Turklerin baslica igkisi olan kimiz, kisrak 
sutunun deri tulumlarda mayalanmasi ve arada sirada galkalanmasiyla yapilmaktaydi. 

Qadinn zeminine kegeler, halilar, kilimler ve hayvan postlan serilmekteydi. Qadir kapisinin sag 
tarafinda bulunan kisim kadinlara aitti. Burada deri tulumlar, ahsap kaplar, kovalar, yemek taslan ve 
kepgeler (gomge), ug ayak (ug yak veya gak), ekmek teknesi ve ibrik (ivrik) bulunmaktaydi. Qadirlann 
bir kosesine de iginde gesitli malzemelerin kondugu guvallar, heybeler ve torbalaryerlestirilmekteydi. 

2. Boy (KabTle) 

Eski Turk toplumunun en homojen birimi "boy" (bod) idi. Boy, kelime anlamiyla da tarn bir 
butunu ifade etmektedir.44 Turk toplumu, yerlesik hayata geginceye kadar boy duzeni iginde 
yasamistir. Boy, "ogus" (aile) ve "urug" (soy)larm bir araya gelmesiyle olusmaktaydi. Basinda "bey" 
unvani ile anilan bir boy baskani bulunmaktaydi. Boy baskani, cesareti, malt kudreti, hizmeti, adaleti 
ve dogruluguyla tamnmis ve kendisini kabul ettirmis aile reisleri arasindan segim yolu ile is basina 
gelmekteydi.45 Boy baskaninin segimi ise, aile ve "urug" reisleri tarafindan yapilmaktaydi. Boy 
baskaninin gorevi, boydaki ig dayamsmayi korumak, hak ve hukuku saglamak, gerektiginde boyunun 
gikarlanni silah kuvvetiyle savunmakti.46 Bunun igin boy baskaninin emrinde daima hazir bir silahh 
birlik bulunurdu.47 Boya, boyun gadirlanna ve boya mensup ailelerin mallanna yapilan tecavuzler, bu 
silahh birlik tarafindan defedilirdi. 

Devlet teskilatinda gorulen meclislerin kuguk bir ornegi boyda da vardi. Meclis uyeleri, aile ve 
"urug" (soy) reislerinden olusmaktaydi. Oguz Turkleri'nde bu meclise "ternek" (dernek) adi 
verilmekteydi.48 Oguzlar, butun meselelerini bu mecliste gorusup karara baglamaktaydilar. 

Ailede oldugu gibi boyda da fertler, ortak ata, kan akrabaligi, ortak kultur ve mensubiyet suuru 
gibi temel degerlerle birbirine baghydilar. Bundan dolayi her fert, kendini buyuk bir ailenin mensubu 
olarak gormekteydi. Oyle ki, disandan boyun bir ferdine yapilan bir mudahale, butun boya karsi 
yapilmis kabul edilmekte ve ortak hareket edilmekteydi. Ote yandan, boyun igindeki ig dayamsma da 
son derece kuvvetliydi. Herkes, adeta ihtiyag halinde birbirine yardim eden bir aile gibiydi. 

Boyu ayakta tutan ve dagilmasini onleyen hig suphesiz "boy suuru" idi. istisnasiz her fert, mill? 
kimligini kendi boyunda bulmakta ve gormekteydi. Birbirini tanimayan iki insan karsilastigi zaman, 
once "boy kim?"49 yani "hangi boydansin?" seklinde sorularla birbirini tanimaya galismaktaydi. Cevap 
olarak birbirine soyledikleri boylannin adi da, onlarin mill? kimliklerini gostermekteydi. 

Her boyun kendine ait kislagi (kisin gegirildigi yer) ve yaylagi (yazm gegirildigi yer) vardi. Kislak 
ve yaylaklann belirli ozellikleri vardi. Kislak olarak segilen yer, soguktan ve ruzgardan korunakli derin 
bir vadi tabani, bir orman kenan veya bir "koy" (dag veya su girintisi) olmaktaydi. Aynca kishk 

13 



konagin, agag ve otlaklan bol, kan az tutan bir yer olmasi sartti. Yaylak olarak da bunun tam tersi; 
sulak, otlagi bol, hasarati az, serin, genis ve yuksek bir dag yamaci olmasi gerekli idi.50 

Yaylak, butun boyun ortak mall oldugu halde, kislak yani kishk konaklar, ferdin ozel mulku 
sayihyordu. 

Hayat, kislak ve yaylak arasinda gidip- gelme seklinde gegmekteydi. 

ilkbaharda topluca yaylaga gidilir, sonbaharda da yine topluca donulurdu. Gog, boy baskaninin 
emri ile baslardi. Gog hazirhgi ve gog, tam bir senlik havasi iginde gegerdi. Hem kislaktan yaylaga 
hem de yaylaktan kislaga gogerken geride higbir sey birakilmazdi. 

Her boyun kendisine ozgu bir damgasi (tamga) vardi.51 Damga, genellikle duz, dogru ve keskin 
gizgilerden olusmaktaydi. Bir demir pargasi uzerine gizilen bu damga, ateste yakici hale gelinceye 
kadar isitildiktan sonra tek tek hayvanlann uzerine naksedilmekteydi. Boya mensup aileler ise, suruler 
halinde besledikleri mallanni komsulannin mallanndan ayirt edebilmek igin, onlan isaretlemekteydiler. 
Eski Turkler, bu isaretlemeye "enlemek",52 isarete de "en" demekteydiler. "En"i de, hayvanin 
kulaklanndan birinin ucunu kesmek veya birtarafina gentik atmak suretiyle yapmaktaydilar. 

3. Bodun (Halk, Topluluk, Kavim, Millet) 

Bodun'u kisaca boylar birligi seklinde tarif etmek mumkundur. Gergekten de bodun, akraba 
boylann bir teskilat etrafinda toplanmasi ve bir pota igerisinde erimesiyle meydana gelmekteydi. 
Mesela Oguz Bodun, Barlik irmagi kiyismda otururken alti, Selenga nehri gevresinde otururken dokuz 
boy halinde idi. Daha sonra Seyhun nehri gevresinde ortaya gikan Oguzlarda ise boy sayisi yirmi 
dorde yukselmistir. Bati Gokturk Devletinin temel unsuru olan "On-ok Bodun" da, on akraba boydan 
olusmaktaydi. Karluk Bodun ise, once ug boy halinde iken daha sonra boy sayisi dokuza gikmistir. 
Ayni sekilde Pegeneklerin boy sayisi once sekiz iken, sonra bu sayi artarak, on bire ulasmistir. 

Bodun'un basinda "Kagan, Han, M-teber, Yabgu, §ad, Erkin" gibi unvanlar tasiyan bir baskan 
bulunuyordu. Bodun, devleti meydana getiren temel unsur idi. Bu bakimdan siyasT bir topluluk 
niteligindeydi. Devlet, sadece tek bir "bodun"dan meydana gelmiyordu. Ayni zamanda bodun baskani 
olan Turk hukumdan, diger butun bodunlan ayni devlet gatisi altinda toplamaya galismaktaydi. 
Mesela, buyuk Hun Hukumdan Mete (Bagatir/Batur: M.O. 209-174), buyuklu kuguklu 26 tane sehir 
devletinin hakimiyetine son vererek, buyuk Hun Devleti'ni meydana getirmistir. Buradaki, 26 sehir 
devleti, en az 26 boduna dayanmaktaydi. Ayni sekilde, Gokturk Kaganlan da 12 tane bodunu Gokturk 
Devleti gatisi altinda toplamislardir. Bunlann adlan, Gokturk yazitlannda su sekilde zikredilmistir: Turk 
veya Turuk bodun, Oguz veya Dokuz Oguz bodun, On-ok bodun, Tolis bodun, Tardus bodun, Karluk 
bodun, Turgis bodun, Ediz bodun, izgil bodun, Cik bodun, Az bodun, Sogdak bodun. 

Turk devlet baskanlan, itaat altina aldiklan (tizligig sokurmek, bashgig yukunturmek) ve merkezT 
idareye bagladiklan (baz kilmak) bodunlann basma bazen tiginlerden birini, bazen de kendi iglerinden 

14 



birini tayin etmekteydiler. Mesela, Kapgan Kagan, yegeni Bilge'yi Tardus bodun uzerine "sad", Uygur 
Kagani oglu Bayan-gor'u Oguzlann uzerine idareci olarak tayin etmistir. Savasta oldurulen bodun 
baskammn yerine ise, yine o bodunun iginden biri bodun baskam olarak segilmekteydi. Mesela itaat 
altina ahnan ve Gokturk Devleti'ne baglanan On-ok Turklerinin basina Bars Bey "kagan" olarak tayin 
edilmistir. Hatta Bars Kagan'a hanedandan bir prenses es olarak verilerek, tabi bodun baskam ile 
merkezT idare arasindaki iliskiler kuvvetlendirilmistir.53 

"Bodun"un varhgini koruyabilmesi ve devam ettirebilmesi igin bazi sartlann yerine getirilmesi 
gerekiyordu, bunlar: 1. Devlet sahibi olmak (illig bodun) 2. Kagan sahibi olmak (kaganhg bodun) idi. 
Fakat bazen bodun (halk), kendisinin uygunsuz tutumu, beylerin yeteneksizligi ve yetersizligi, Cin'in 
kurnazca politikalan yuzunden devletini ve kaganini kaybediyordu. Bu durum, bodun igin ayni 
zamanda istiklalini de kaybetmek demekti. Boyle durumlarda, beylerden biri harekete gegip, mucadele 
etmek suretiyle boduna tekrar istiklalini kazandinyor ve butun akraba bodunlan bir devlet gatisi 
altinda topluyordu. Mesela, El-teris (Kutlug), 630 yilmda istiklalini kaybederek Cin hakimiyeti altina 
girmis olan Turk bodununa 681 yilmda tekrar istiklalini kazandirdigi gibi, diger bodunlan da birer birer 
Gokturk Devleti gatisi altinda toplamaya gahsmistir. Fakat El-teris Kagan'in buna omru yetmemistir. 
El-teris'in eksik kalan bu faaliyetini, yerini alan kardesi Kapgan Kagan tamamlamistir. 

4. Eski Turk Hayat Tarzi 

Turklerin tarihteki en buyuk basanlanndan biri, hig suphesiz onlann, iginde yasadiklan gevreye 
(tabiat) ve iklime uygun bir hayat tarzini gergeklestirmis olmalandir. Bu, "ath-gogebe" (horse nomad) 
veya "konar-goger" hayat tarzidir. Burada hemen belirtelim ki, ilkel topluluklarda gorulen gogebe 
(nomad) hayat tarzi ile eski Turk topluluklannin ath-gogebe hayat tarzi birbirinden tamamen farkhdir. 
ilkel topluluklarda ekonomi tamamen toplayicihk seklinde gegerken, eski Turk topluluklannda ekonomi 
hayvanciliga dayaniyordu. Baska bir ifade ile, eski Turk topluluklan uretici idiler. Diger taraftan, ilkel 
topluluklarda teskilat, daha dogrusu devlet fikri yoktur. Aynca millet bilinci olmayan ve millet haline 
gelemeyen bu topluluklarda, vatan fikri de hig gelismemistir. Eski Turk topluluklannda ise, devlet fikri 
pek erken gaglarda dogmus ve gelismistir. Onlarda son derece kuvvetli millet ve vatan fikri de vardi. 
Ozellikle, siyasT bir tesekkul haline geldikleri zaman, millet ve vatan bilinci daha kuvvetli oluyordu. 

Ath-gogebelik, birgok bakimdan giftgilikten ustun yetenek ve meziyet isteyen bir hayat tarzidir. 
Hayvanlan evcillestirmek, yetistirmek, buyuk suruleri sevk ve idare etmek, degisik iklim ve gevre 
sartlan iginde durmadan onlara yeni otlaklar ve su bulmak, hububatin ekilmesinden ve hasadm 
toplanmasindan daha zor bir faaliyet oldugu gibi; buyuk emek, enerji, yetenek ve tecrube isteyen bir 
istir.54 Turkler, fizikT ve ruhT yapilannm saglamhgi sayesinde butun bu zor islerin ustesinden kolayca 
geliyorlardi. 

Ath-gogebe hayatta ekonomi, iki temel unsura dayanmaktadir. Bunlardan biri "at", digeri 
"koyun"dur. Her iki hayvan da suruler halinde beslenmekteydi. Ozellikle at, bu faaliyette bashca rol 
oynuyordu. Zira, buyuk surulerin sevk ve idaresi, hayvanlann bir arada tutulmasi, otlaklann onceden 

15 



belirlenmesi ve elde tutulmasi gibi bozkir ekonomisi igin gerekli olan butun isler, zamanin en suratli 
vasitasi olan at sayesinde gergeklestirilmekteydi. Kisaca soylemek gerekirse, gogebe hayat, at 
uzerinde kurulmus ve gelistirilmistir. 

Ath-gogebe hayatta atin ve koyunun yaninda demirin de onemli bir yeri vardi. Bilindigi gibi, 
demir, silah sanayi'nin bashca madenidir. Andronovo kulturunun son zamanlannda yavas yavas 
gorulmeye baslayan demir, M.O. 1000 yillanndan itibaren Orta Asya'da yaygin bir sekilde kullanilir 
olmustur. Eski destanlann da gosterdigi gibi, demircilik, Turklerin adeta ata sanati durumundadir. 
Bilindigi uzere, Gokturk Devleti'ni kuran Asina ogullan, Altay daglannm eteklerinde demir isleyip silah 
ureterek, bir asir iginde guglu bir kavim haline gelmislerdir. 

Eski Turk topluluklannin gogebelikleri, amagsiz gezgincilik arzusundan degil, surulerine daima 
taze ot ve su bulmak55 ve boylece verimi artirmak dusuncesinden kaynaklaniyordu. Bundan dolayi 
hayat, kislak (kisin gegirildigi yer) ve yaylak (yazin gegirildigi yer) arasinda duzenli gidip gelme 
seklinde gegiyordu. Kisi gegirmek igin genellikle daglann guney etekleri, nehirlerin derin vadileri ve 
ormanlann kenarlan tercih edilmekteydi. Boyle kan az tutan, ruzgardan, firtinadan ve tipiden korunakh 
yerlere "koy" (kuy) veya "kuytu yer" denilmekteydi.56 Koylar, kis aylannda, kuzeyin kuru ve dondurucu 
ruzgarlanna agik olan yerlerden daha ilik gegmekteydi. Ustelik buralarda hayvanlar igin daima taze ot 
ve su bulmak mumkundu. 

Burada hemen belirtelim ki, Orta Asya bozkirlannda su kaynaklan son derece sinirhdir. Halbuki 
bu sahalarda su, hem insanlar igin hem de suruler igin hayatT onem tasir. Bozkirlarda iki gesit su vardi 
ki, Turkler bu sulan birbirinden gok iyi ayinrlar. Bu sulardan bir "ak su", digeri ise "kara su" idi.57 Ak 
su, ilkbaharda karlann ve buzullann erimesiyle olusan su, kara su da, yer alti kaynaklanndan 
beslenen sudur. ilkbaharda vadi tabanlanndan gurul gurul akarak nehirleri besleyen aksular, yaz 
ortalanna dogru kurur ve tamamen yok olur. Bundan dolayi, sum besleyen gogebe Turkler igin bu 
sulann pek fazla degeri yoktur. Turkler igin asil onemli olan su kara sulandir ki, bu sulann buyuk bir 
kismi higbirzaman kurumaz. 

Daglann ruzgarlara agik kuzey taraflan ise, "kuz" olarak vasiflandinlmaktaydi.58 Kuz yerler, 
yazin serin gegmekteydi; ustelik diger yerlere gore de daha fazla yagis almaktaydi. Daha da onemlisi 
kuz yerlerdeki otlar ve sular hig kurumamaktaydi. Bu yerlerde gogebenin yaylalan bulunuyordu. 
Gogebe, ilkbaharda yaylalann bulundugu kuzeye ve yuksekliklere gikiyordu. O, tabiatla ig ige yasadigi 
igin tabiati ve tabiatin yasalanni gok iyi biliyordu. Cunku yuksek yerlerde taze ot, su ve serinlikten 
baska, yazin insanlan ve hayvanlan rahatsiz eden ve hastahk yapan sinek ve hasarat pek fazla 
bulunmuyordu. 

Gog alanlan yani yaylalar, oyle gelisiguzel, sahipsiz yerler degildi. Her boyun veya oymagin 
belirli yaylasi ve otlagi vardi. Yaylanin ve otlagin en guzel yerini boy beyi kendisine ayirmaktaydi. 
Yaylalara gog, boy beyinin emri ile baslardi. Gog hazirhgi birkag saat iginde tamamlamrdi. Zira 
gogebenin evi derme gadirlardan ibaretti. Esyalannin hepsi de tasinabilir turden idi. Bundan dolayi 

16 



geride higbir sey birakilmiyordu. Gog, gift horkuglu develer (yuklet) veya dort tekerlekli, ustu kapali ve 
okuzlerle gekilen arabalarla (kagni) yapilmaktaydi. Bu arabalar, kadinlann iginde yun egirdikleri, dikis 
diktikleri, dogum yaptiklan ve gocuklanni emzirdikleri adeta gergek bir konut gibi idi.59 Yaylalara gog, 
tam bir eglence halini alirdi. Guzel elbiseler giyilir, yol boyunca neseli sarkilar soylenirdi. 

Butun yaz, surulerin bakimi ve semirtilmesi, urunlerin almmasi ve bunlann gesitli yiyeceklere 
donusturulmesi, yunlerin kirpilmasi ve dokunmasi gibi faaliyetlerle gegiyordu. Bu arada obanin 
erkekleri, sik sik ava gikmakta ve bol miktarda gesitli kus ve hayvan avlamaktaydilar. Cunku Turkler, 
buyuk koyun surulerine sahip olduklan halde, normal zamanlarda kendi hayvanlanni kesmeye 
kiyamiyorlardi. Et ihtiyaglanni ise, genellikle av kuslanndan ve hayvanlanndan temin ediyorlardi. 
Fakat, gadirlanna misafir geldigi zaman mutlaka birkag koyunu birden kesiyorlardi. 

Turkler, disa donuk, eglenmeyi seven, neseli ve aktif insanlardi. Onlann inancinda, hayati 
kotuleme ve baska bir alemde mesut olma fikri hemen hemen hig yoktu.60 Yaz aylannda gunluk 
islerin disinda genellikle at ve ok yanslan duzenlenmekte, gures tutulmakta, gesitli oyunlar 
oynanmakta ve silah egitimi yapilmaktaydi. Ozellikle silah egitimi, onlar igin gok onemliydi. Bu ise 
daha gocukluk yasindan itibaren baslanmaktaydi. §ahsini, ailesini ve malim korumak isteyen herkes, 
iyi silah kullanmak zorundaydi. Zira boylar arasinda sik sik yaylak ve otlak kavgalan meydana 
gelmekteydi. 

Orta Asya'daki athgogebe hayatin onemli faaliyetlerinden biri de akincihk idi. Buyuk olgude 
hayvanciliga dayanan bozkir ekonomisi, Turklerin geginmeleri igin tamamen yeterli olmamaktaydi. 
Bundan dolayi onlar, ekonomilerinin eksigini ya ticaret yoluyla ya da savaslar ve akinlar yoluyla temin 
etmek zorunda kaliyorlardi. Dusmanin birikmis servetini elinden almak yani ganimet (doyumluk) elde 
etmek, Turkleri yavas yavas devamli savas ve akin yapmaya alistirmistir. Boylece savas ve akin 
yapmak, Turklerin hayatinda gittikge onemli bir yer tutarak, sonunda bir devlet politikasi haline 
gelmistir.61 Cunku savaslar ve akinlar, devlet baskanina hem maddT gug hem de itibar 
saglamaktaydi. Boylece devlet baskaninin idare ettigi kutleler uzerinde otoritesi yukselmekte ve 
hakimiyeti artmaktaydi. 

Akinlar, genellikle hayvanlann semirdigi ve hasadin toplandigi guz mevsiminde yapilmaktaydi. 
Ath birliklerle suratle gergeklestirilen Turk akinlannin en onemli hedefi Kuzey Cin idi. Yerlesik 
medeniyete sahip olan Cin, tanm urunleri ve gesitli mamul esya bakimindan dunyanin en zengin 
ulkelerinden biriydi. Ustelik Kuzey Qin, Turklerin suruleri igin genis otlaklar ile bol su imkam 
sunuyordu. Burada, Turklerin "Yasil Oguz" (Yesil Irmak) adini verdikleri Huangho (San Nehir) 
bulunuyordu. Huangho buyuk dirsegi iginde de, Turklerin hayat tarzina uygun Ordos62 bozkin yer 
aliyordu. 

Bilindigi gibi, Qin medeniyeti Huangho ile guneydeki Yangtse nehirleri havzasinda dogup 
gelismistir. Ozellikle San nehir (Huangho) gevresi, verimli topraklara sahip, ihman iklimi ile yasamaya 
gok elverisli bir bolge idi. ilkbaharda ig Mogolistan'dan ruzgarlarla gelen ve "los" adi verilen kirmizi toz 

17 



zerreleri, gokten adeta yagmur gibi yagarak, buradaki topragi son derece verimli hale 
getirmekteydi.63 

Cin medeniyetinin dogup gelistigi San nehir havzasi, sadece Turk akinlanna hedef olmamis, 
ayni zamanda buradaki ilk devletleri de Turkler kurmuslardir. Cin Yilhklari uzerinde yapilan 
incelemelere gore, Kuzey Cin'e 803 yil hakim olan Covlar (Chou) (M.O. 1050247), bir Turk hanedani 
idi.64 Ozet olarak soylemek gerekirse, Turkler, at sayesinde akincihk yapmislar, Cinliler gibi ekincilik 
yapan yerlesik topluluklar uzerinde hakimiyet kurmuslardir. 

B. Ekonomik Hayat 

Bilindigi gibi, ekonomi, tanm, ticaret, zanaat, sanayi, hayvancihk gibi gesitli kollara ve tiplere 
ayrilmaktadir. Ekonomi tiplerinin olusumunda ve gelismesinde, toplumun iginde yasadigi tabiT 
gevrenin ve iklimin baslica rolu ve etkisi bulunmaktadir. Yerlesik kulture sahip topluluklarda ekonomi, 
genellikle tanm, ticaret, zanaat ve sanayiye dayanirken, bozkir ikliminde ve gevresinde yasayan 
gogebe topluluklarda da hayvancihk yani besicilik gelismistir. Fakat, higbir ekonomik faaliyet, tek 
basina toplumun ihtiyaglanni karsilamasi ve yasamasi igin yeterli olmamaktadir; az da olsa diger 
ekonomik faaliyetlerle desteklenmesi ve tamamlanmasi gerekmektedir. Turklerde hayvancihk agirhkta 
olmakla birlikte, belirli olgulerde tanm, ticaret, zanaat ve sanayi de vardi. 

1. Besicilik 

Eski Turk ekonomisi, hayvancihga yani besicilige dayaniyordu. At ve koyun, bu ekonominin iki 
temel unsuruydu. Her iki hayvan da suruler halinde beslenmekteydi. Besicilik, hayvanlann etinden 
gok, sutunden faydalanmak igin yapilmaktaydi. Ayrica, at surusu, sahibine itibar, koyun surusu de 
maddT gug saglamaktaydi. Daha dogrusu, eski Turklerde zenginligin ve maddT gucun olgusu, at ve 
koyun surusu idi.65 

A. At 

Turkler, ati hem ekonomik varlik olarak hem de binit ve savas araci olarak degerlendiriyorlardi. 
Eski Turk hayatmda atin onemi, ekonomik degerinden gok onun bir savas araci olarak 
kullamlmasindan ileri geliyordu. Suvari teknigini bulan yani ata binen ilk kavim Turklerdir. Basta 
Qinliler olmak uzere butun Avrupah kavimler, ata binmeyi Turklerden 6grenmislerdir.66 Eski Turk 
ordulan, buyuk olgude ath birliklere dayaniyordu. At, binicisine son derece yuksek hareket, surat ve 
manevra ustunlugu saghyordu. Turklerin buyuk devletler kurarak, genis sahalara ve birgok kavme 
birden hukmedebilmeleri at sayesinde mumkun olabilmistir. Baska bir ifade ile soylemek gerekirse, 
Turklerde devlet, at uzerinde kurulmakta ve at uzerinde yonetilmekteydi. 

Gogebe Turk'un gunluk hayatmda da en gok kullandigi vasita at idi. Diyebiliriz ki, gogebe 
Turk'un hayatinin bCiyuk bir kismi at uzerinde gegmekteydi. TarihT kayitlara gore, atlanna adeta 
"yapismis gibi" binen Hun Turkleri, "tabiT ihtiyaglanni gidermek igin dahi atlanndan inmezlerdi. At 

18 



sirtinda alisveris yaparlar, yerler igerler; hatta atin ince boynuna sanlarak uyuyabilirler ve guzel 
ruyalar gorurlerdi. At sirtinda istisare etmek suretiyle onemli kararlar verirlerdi".67 

Turkler, gok kisa mesafeyi bile yurumeye usenirlerdi. Qadinn onunde daima kosumlu bir iki at 
bulunurdu. Bu durum, konargoger hayat tarzlanni son zamanlara kadar devam ettiren Orta Asya 
Turklerinde aynen korunmustur. Qocuklar da gok kuguk yaslardan itibaren ata binmeyi ogrenirlerdi. 
Ogdort yasindaki gocuklar igin ozel eyer takimlan bile vardi. Daha da onemlisi, anasinin yardimindan 
yeni kurtularak ayakta durabilen bir Hun gocugunun yam basinda eyerlenmis bir ata rast gelmek 
mumkundCi.68 

Eski Turklerde yetiskin hayvanlara genellikle "at", "yund",69 "gogut" gibi isimler verilmekteydi. Bu 
isimler arasinda en gok "at" ismi kullamlmaktaydi. Ote yandan, gunumuzde oldugu gibi, eskiden de 
hayvanin yavrusuna "kulun", bir veya iki yasina ulasmis hayvan yavrusuna da, "tay" denmekteydi. 
Tay, ug yasindan itibaren, disi ise doguracak, erkek ise binilecek duruma gelmekteydi. Bu duruma 
gore, doguracak yasa ulasmis olan hayvan "kisrak", binilecek duruma gelmis olan hayvan da "at" 
ifadeleriyle amlmaktaydi. Ayrica erkek hayvana "aygir" (adgir) da denmekteydi. Bunlardan at, binmek 
igin, aygir da kisraklann yugrulmesi (giftlesmesi) igin kullamlmaktaydi. Binit olarak segilen at, 
genellikle "igdis" edilmekteydi.70 Bu suretle at, daha dayamkh hale gelmekteydi. igdis edilmis ata 
"begel" denmekteydi. 71 

Buyugunden kugugune kadar butun hayvanlar (aygir, at, kisrak, tay, kulun), ayni sum iginde 
toplanmaktaydi. Bu suruye "yilki" denmekteydi. Turklerin vadiler dolusu at suruleri vardi. Bir Arap 
seyyahimn tespitine gore, bunlann sayisi bazen 15 bini bulmaktaydi.72 Hayvanlann her biri, ozel bir 
isaretle damgalanmaktaydi. Surulerin kansmasi halinde her aile kendi hayvamm bu damga 
vasitasiyla tanimaktaydi.73 

Binit ve savas araci olarak kullamlan atlarin disinda surulerdeki hayvanlann ozel bir bakimi 
yoktu. Suruler, yazkis devamh vadi ve su baslannda bulunan meralarda otlatilmak suretiyle 
beslenmekteydi. Bu suruler, sadece ath gobanlar tarafindan zaman zaman kontrol edilmekteydi. Yine 
ayni gobanlar tarafindan bu surulerin zaman zaman otlakyerleri degistirilmekteydi. 

At, eski Turk ekonomisinde dolayli da olsa onemli bir yer tutuyordu. Turkler, ati bir ticaret 
emtiasi (satilacak mallar) olarak da degerlendiriyorlardi. Onlar, komsu ulkelerden ozellikle Qin'e gok 
miktarda at satiyor ve bunun karsihginda da ekonomilerinin eksigi olan temel gida maddeleri ve ipek 
ahyorlardi.74 

Atin disisi olan kisrak ise, daha gok damizlik (uremede kullamlan hayvan) olarak 
kullamlmaktaydi. Turkler, ozellikle yaban aygirlan ile kisraklan giftlestirmek suretiyle, kosma gucu gok 
yuksek atlar elde etmekteydiler. Bu atlara "arkun" adi verilmekteydi. Kasgarh Mahmud'un ifadesine 
gore, yansi en gok bu atlar kazanmaktaydi.75 



19 



Kisragm ekonomik degeri, daha gok sutunden ileri gelmekteydi. Zira, Turklerin baslica igkileri 
olan kimiz, sadece kisrak ve deve sutunden yapilmaktaydi. Kisraklar, dogumdan (kulunlamak) hemen 
sonra baslayarak tekrar yugrulunceye (gebe kalma) kadar sagilmaktaydi. Kisragi sagmak igin once 
hayvan tutulmakta ve "yalu" adi verilen bir ip veya ork ile baglanmaktaydi.76 Bakrag ve kovalara 
sagilan sut ise, hemen kimiz tulumlanna bosaltilmaktaydi. Tulumlar dolunca da igine bir miktar kimiz 
koymak suretiyle sut mayalanmaktaydi. Mayalanmis sut, 1520 gun iginde igilecek duruma 
gelmekteydi. 

Kimiz tulumlan ise, genellikle dikkatle yuzulmus at gonunden (deri) yapilmaktaydi. Atin ayak 
gonunden yapilmis kimiz tulumuna "butik",77 vucut gonunden yapilmis daha buyuk kimiz tulumuna 
da "kasuk" denmekteydi.78 

Turkler igin, hayvanin sutu ve gonu (deri) kadar eti de onemliydi. Zira Turkler igin, en degerli et, 
at etiydi. Onlara gore at eti, adeta misk gibi kokmaktaydi. Ote yandan, atin karnindan gikan bir yag 
(yund kazisi yag) vardi ki, Turkler, bu yagi gok sevmekteydiler.79 Fakat Turkler, atlanni dint toren ve 
zaruret hali disinda pek fazla kesmemekteydiler. Onlar, et ihtiyaglanni, bol miktarda urettikleri koyun, 
kegi gibi evcil hayvanlar ile av hayvanlanndan saglamaktaydilar. 

Hayvancilikta uzmanlasmis bir millet olan Turkler, gok gesitli renk ve ozellikte at 
yetistirmekteydiler.80 Bu atlann her biri, renklerine, uzerlerindeki beneklere, vucut bigimlerine, 
yuruyus ve kosma ozelliklerine gore gesitli isimler altinda simflandirilmaktaydi. Mesela, tuylerinin 
rengine gore bu atlara "or (turuncu) at", "oy (yagiz) at", "ak (alacah) at", "yagiz at", "boz at", "tig (konur 
al) at", "taz (alaca) at", "kuba (kumral) at", "kula at", "kir at", "turn kara at", "turn torug (tamamen doru) 
at", "torug at", "gilgu (al) at", "gindan (pembe) at", "kizgul (boz ile kir arasi) at" gibi gok gesitli adlar 
verilmekteydi.81 Ahnlarmda beyaz veya baska renklerde akitma bulunan atlara "ugar at", "ugar bul", 
"tukuz at", "tekuzlig", "tis at"; basi ak, gozlerinin gevresi kara olan atlara da "kasga at" (pegeli at) 
denmekteydi.82 Boynunda beyaz benek bulunan atlar "boymil at", bogrunde ak benek olan atlar 
"bogrul at", ayaklannda ak bulunan atlar (sekili at) ise "bul at" seklinde adlandinlmaktaydi.83 Atlar, 
vucut bigimlerine gore de gesitli gruplara aynlmaktaydi. Bunlardan yassi arkah, oturmakh atlar "buktel 
at", sirti dar, yanlan genis atlar "ketki at", boyu kisa sirti genis atlar da "bulak at" adiyla 
amlmaktaydi.84 Aynca, bugun oldugu gibi eskiden de atlara yuruyus ve kosma ozelliklerine gore de 
ad verme adeti vardi. Mesela, guzel yuruyuslu ve iyi kosan atlar igin "kevel at", "ozuk at", "ikilag at", 
"yorga at, "erik at", yugruk at" gibi gok gesitli adlar kullamlmaktaydi.85 

Orta Asya bozkirlannda, en eski zamanlardan beri iki cins at yetismekteydi. Bunlardan birinci 
cins "taki", ikinci cins de "tarpan" adiyla tamnmaktaydi.86 Turklerin butun atlanni bu iki cins ve 
bunlann alt cinsleri olusturuyordu. Turkler, Orta Asya disinda her nereye gittilerse, atlanni da oraya 
goturmuslerdir. Selguklulann Orta Dogu'ya inmeleri ve buradaki hakimiyetleriyle birlikte islam 
dunyasinda bu atlar, "Turkmen ati" adiyla anilmaya baslanmistir.87 



20 



Turk atinin, diger atlardan farkh, kendine ozgu bazi ozellikleri vardi. Onun en belirgin ozelligi, 
ufak yapih, orta boylu (140 cm), uzun ince bacakh, magrur bash olmasiydi.88 Aynca Turk ati, genis 
ahnh, kuguk ve narin bashydi. Kulaklan, dikkati gekecek kadar kuguktu. Agzi gok hassas ve 
yumusakti. Gozleri son derece etkili ve parlakti. Yelesi oldukga sik ve uzun idi. Gogsu, sagnsi89 ve 
arka bacaklan gok kuvvetliydi.90 Genellikle dort nala kosmaktaydi. Nadiren yatmaktaydi. Daha gok 
ayakta uyumakta ve dinlenmekteydi. Soguga, sicaga, yagmura ve ruzgara son derece dayanikhydi.91 

Binit ve savas araci olarak kullanilacak atin segimi daha biryasinda yani tay iken yapilmaktaydi. 
Hayvanlan gok iyi taniyan Turkler, segilecek taylarda bazi ozellikler anyorlardi. Mesela bu taylann, 
dahil olduklan suruden ayn otlamasi, suru hareket halinde iken, surunun basinda, saginda veya 
solunda yurumesi, yuruyus sirasinda daima basmi yukanda tutmasi lazim geliyordu. Aynca, semiz ve 
ayaginin gabuk (yugruk, galak) olmasi da sartti. Ote yandan, zayif ve hastahkh olmamasi 
gerekiyordu.92 

Bu ozelliklere sahip taylar, segilip suruden alinarak, ozel bir egitime tabi tutulmaktaydi. Egitim, 
segilen taylann agzina gem vurup, bir atin yedeginde gezdirmekle baslamaktaydi. Bundan sonra, iki 
kuguk guvala saman veya taze ot doldurulup, bu guvallar ayni taylann iki tarafma asilmaktaydi. 
Taylar, bu vaziyette bir sure yine bir atin yedeginde dolastinlmaktaydi. Bu faaliyet, guvallarla birlikte 
taylann uzerine bir de gocuk bindirmek suretiyle devam etmekteydi. Son safhada ise, taylann uzerine 
buyuk bir ihtimalle eyer vurulup, yine uzerine gocuk bindirilmek suretiyle ayni egzersizler 
yapilmaktaydi. Boylece, defalarca tekrarlanan bu egzersizler sonucunda egitim tamamen 
pekistirilmekteydi.93 

Taylar, 3 yasindan sonra at haline gelmekteydiler. Fakat egitim, 5 yasina kadar devam 
etmekteydi. Bu arada atlar, kisa mesafelerde durmaya, saga, sola ve geriye donme gibi manevralara, 
yokus yukari gikma, yokus asagi inme, tashk yerde yurume gibi durumlara, kalabahktan, silahlardan 
ve gurultuden urkmemeye ahstinlmakta ve onlara su birikintisi, gukur ve yuksek engellerden atlama 
6gretilmekteydi.94 Artik 5 yasindan itibaren tamamen egitilmis olan bu atlara binilmekteydi. Bir ata 
binme suresi 7, 8 yil civanndaydi. Bundan sonra at, bir sure daha yuk vasitasi olarak 
kullamlmaktaydi. Atin omru ise, takriben 30 yil idi. 

Binit ve savas araci olarak kullanilan atlann ozel bir bakimi vardi. Bu atlar, "aran" adi verilen bir 
tavlada95 toplanmaktaydi. Atlann bakimi genellikle burada yapilmaktaydi. Atlar igin en iyi besin 
maddesi taze arpa idi. Turkler, atlanni iyi besleyebilmek igin bol miktarda arpa ekmekteydiler. Arpanin 
tanesi sutlenmeye baslayinca, taze ekin, seher vakti bigilip, golge bir yerde muhafaza edilmekteydi. 
Geceleri nemlenerek yumusayan taze ekinler, buradan parga parga alinip, atlara verilmekteydi. Nem, 
atlann cigerini sulamakta, hararetini almakta ve onlan zinde hale getirmekteydi.96 

Atlar igin onemli bir yiyecek maddesi de taze ot ve yonca (yonnga/yonngga) idi. 97 Her iki 
yiyecek maddesi de ya butun halinde, ya da kiyilmak suretiyle atlara verilmekteydi. 



21 



Yaz aylannda taze arpa, taze ot ve yonca bol miktarda bulunmaktaydi. Fakat kis aylannda ayni 
yiyecek maddelerini taze olarak bulmak mumkun degildi. Bunun igin Turkler, yazin elde ettikleri bu 
yiyecek maddelerinin bir kismini kisin kullanmak uzere kurutup, saman haline getirmekteydiler. Kapah 
bir yerde muhafaza edilen bu saman, peyderpey (azar azar) hayvana verilmekteydi. Aynca, samanin 
uzerine yem olarak arpa da konmaktaydi. Atlar, ozellikle arpayi hem taze hem de kuru olarak gok 
sevmekteydiler. Butun atlar yemi gorunce, seving ifadesi olarak on ayaklanni yere vurmakta ve 
kisnemekteydiler.98 

Turklerin kis aylannda atlan igin hazirladiklan baska bir besin maddesi daha vardi. "Asbar" adi 
verilen bu besin maddesi, saman ile kepek karistinhp islatilmak suretiyle yapilmaktaydi.99 

Atlann beslenmesine oldugu kadar saghgina da onem verilmekteydi. Bunun igin Atlar belirli 
araliklarla timar edilmekte yani yikanip taranmaktaydi. At taragina "kasak" (kasagi) adi 
verilmekteydi. 100 Atlann saghkh kalmalan igin zaman zaman kanlari alinmaktaydi.101 Buna ragmen 
atlar, zaman zaman hastalanmakta ve hatta bu yuzden olmekteydiler. Hastalanan atlar igin en iyi ilag 
"andiz" (angduz) idi. Kasgarh Mahmud'un XI. yuzyilda Turk topluluklan arasinda tespit ettigi "andiz 
olsa at olmez" atasozu bu durumu en iyi sekilde ifade etmektedir. Andiz, toz haline getirilmekte ve 
hasta atin burnuna uflenmekteydi. Boylece at, hastahktan kurtulmakta ve eski saghgina 
kavusmaktaydi.102 

Atlarda en gok gorulen hastahk, "gilday" adi verilen bir gesit giban idi. "Cilday" atlann genellikle 
goguslerinde gikmaktaydi. Bu hastahk, daglanmak103 suretiyle tedavi edilmekteydi.104 Daglama, 
yaranin butun mikroplanni kirmaktaydi. Bundan dolayi Turkler, sadece "gilday" gibanlanni tedavi igin 
degil, atlannda meydana gelen butun yaralar igin daglama yontemini kullaniyorlardi.105 

Binit ve Kosum Takimlan 

Eski Turk topluluklannin gesitli binit ve kosum takimlan vardi. Bunlann basinda "gem (oyan), 
yular (burunduk, tin), eyer (eder) ve uzengi" gelmekteydi. Gem ve yular, ati sevk ve idare etmek igin 
kullamlmaktaydi. Bunlardan gem sadece atlara takilmaktaydi. Yular ise, hem atlar igin hem de 
arabaya kosulan hayvanlar igin kullamlmaktaydi. Eski Turk gemi, genellikle ahsap olup, uzeri stilize 
edilmis hayvan figurleriyle suslu idi. Ahsap kismi, tek parga halinde degildi; birgok pargadan 
olusmaktaydi. Bu pargalar, tespih taneleri gibi igeriden agilmis deliklerden gegirilen bir sinmla birbirine 
baglanmaktaydi. Gem, esas olarak "agizhk" (gem), "aski" ve "dizgin" (getgen) olmak uzere birbirini 
tamamlayan ug kisma aynlmaktaydi. Atin burnunun ve alninm ust kismmda birlestirilmis olan aski, 
agizhk kisminin sabit durmasi igin basa bir halka gibi gegirilmekteydi. Dizgin ise, atin agzinin iki 
yaninda bir halka ile geme baglanmaktaydi. Binici, dizgin vasitasiyla ati idare etmekteydi. 

Binit ve kosum takimimn en onemli unsurlanndan biri de "eyer" idi. Eyerin ustu ige dogru hafif 
kavisli olup, on ve arka kisimlannda yastik gibi iki gikinti bulunmaktaydi. "Kopguk" adi verilen bu 
gikintilar, binicinin ileriye ve geriye dogru kaymasina engel olmaktaydi. Eyer, atin tarn sirtina 

22 



oturtulmaktaydi. Eyerin en onemli fonksiyonu, binicinin rahatim ve dengesini saglamasiydi. Eyer yahn 
olarak kullanilmamaktaydi. Hem altinda hem ustunde hah turunden bir ortu bulunmaktaydi. Altinda 
bulunan ortuye "terlik"106 veya "ortuk" (ortu), ustunde bulunan ortuye "belleme" denmekteydi. "Terlik" 
genellikle "kege", "belleme" de hah turunden bir ortu idi. 

Atin iki yaninda eyere sirimla bagh olarak uzengiler sallanmaktaydi. Binici buraya ayagini 
koymaktaydi. Ozengiler, binicinin dengesini saglamaktaydi. Aynca, eyeri sabitlestirmek igin "kolan" 
(orgun), "kuskun" (kudurgun) ve "gogusluk" (komulduruk) kullanilmaktaydi. Kolan, yunden orulmus 
enli bir kusak idi. Bu kusak, atin karninin altindan, kuskun da kuyrugunun altindan gegirilerek eyere 
baglanmaktaydi. "Gogusluk" ise, atin gogsunde birlesen ug kayis olup, bu kayislann iki ucu eyere, bir 
ucu da kolana monte edilmekteydi. Kayislann goguste birlestigi yere, bazen bir nazarhk takilmaktaydi. 
Binici, kuskuna, "yancik" adi verilen yiyecek torbasini asmaktaydi.107 Kolan ve kuskun, binicinin ani 
duruslannda veya saga sola manevralannda eyerin bulundugu yerde donmesini ve ileri kaymasini 
onlemekteydi. 

Binit ve kosum takimlan, genellikle deri ve ahsaptan yapilmaktaydi. Her binit ve kosum takimi, 
ayni ozellikte ve degerde degildi. Beylere ait ozel yapilmis bazi binit ve kosum takimi vardi. Mesela, 
iinlu Gokturk devlet adami Ton Yukuk'un anit mezannda yapilan kazida bu devlet adamina ait 
altindan bir binit ve kosum takimi bulunmustur. Kaziyi yapan bilim adamimn raporunda zikri gegen bu 
binit ve kosum takimi, kayiplara kansmistir; bugun nerede oldugu bilinmemektedir.108 

B. Koyun 

Eski Turklerde koyuna, bugunku soylenisinden biraz farkli olarak "koy", "kon" veya "kony"109 
denmekteydi. Koyunun yavrusuna, gunumuzde oldugu gibi eskiden de "kuzi" (kuzu), alti aylik yavruya 
da "tokh" (toklu) adi verilmekteydi.110 ilk dogan kuzu "baldir kuzi", taze ve semiz kuzu da "baklan 
kuzi" adiyla anilmaktaydi.111 iki yasini bitirip, ug yasina basmis olan koyun ise, "tisek" (sisek) 
seklinde adlandinlmaktaydi.112 Ug yasina basmis sisek, kuzu doguracak yani kuzulayacak duruma 
gelmekteydi. Saglikh ve iyi gelismis bir sisek, bazen iki yasinda iken bile kuzulamaktaydi. Koyunun 
erkegine gunumuzde oldugu gibi "kog" veya "kogkar"1 13 denmekteydi. 

Turkler, tipki atlanna oldugu gibi koyunlarma da vucut ve baslanndaki renk durumuna gore 
gesitli isimler vermekteydiler. Mesela, bunlardan akh karali olan koyunlara "kartal koy", boz renkli olan 
koyunlara "boz koy", alacali koyunlara "gal koy", kestane renginde olan koyunlara "kongur koy", 
bogazi beyaz koyunlara "bogrul koy", bogru ak olan koyunlara "bogrul koy", basi ak, baska yerleri 
kara olan koyunlara "kasga koy", tepesinde beyazhk olan koyunlara "basil koy", boynuzsuz koyunlara 
da "sokar koy" veya "taz koy" denmekteydi. 1 14 

Turklerin buyuk koyun suruleri vardi. 921 yihnda Turk ulkelerinden gegen Arap elgisi ibn Fazlan, 
Oguz Turklerinden bazi kimselerin 100 bin bas koyundan olusan buyuk surulere sahip olduklanni 
belirtmektedir.115 Bu rakam, hig suphesiz surulerin gergek sayisini degil, Turklerde koyunun ne kadar 

23 



gok oldugunu gostermektedir. Koyunun gok miktarda olmasi, hayvanlann taninmasini son derece 
guglestirmekteydi. Bundan dolayi hayvanlar birer birer isaretlenmekteydi (enlemek).116 Bu isarete, 
"en" denmekteydi. "En", hayvanin kulagimn bir pargasini kesmek veya yarmak suretiyle 
yapilmaktaydi. Surulerin veya hayvanlann kansmasi halinde her aile, kendi malim bu isaret 
vasitasiyla tammaktaydi. 

Koyun suruleri, ath gobanlar tarafindan yazkis devamh otlaklarda gudulmekteydi. Koyun, sicaga 
ve soguga dayanikh bir hayvan degildi. Bundan dolayi suruler, yazm yaylalara gikanlmakta,117 kisin 
da ruzgardan tipiden ve soguktan korunakh kuytu yerlere goturulmekteydi. Butun gun meralarda 
otlatilan suruler, aksamleyin agillara (koyun yatagi) konmaktaydi. Agagtan yapilmis agila "kasi" 
denmekteydi.118 Agillar, vahsi hayvan saldinlanna karsi butun gece gobanlar tarafindan gozetim 
altinda tutulmaktaydi. 

Sum igin onemli birfaaliyet de, "kog" adi verilen "kog katimi" idi. Bu is igin once koglardan semiz 
ve gosterisli olanlan segilmekte ve bunlar ozel bir bakima tabi tutulmaktaydi. Bu koglar, koyunlarm 
yugrulmesi igin sonbahann ilk ayinda surunun igine birakilmaktaydi. Yugrulen koyunlar, bes ay sonra 
yani kis mevsiminin son ayindan itibaren kuzulamaya (dogum yapmaya) baslamaktaydilar. Kuzular, 
taze ot yiyebilecek duruma gelinceye kadar tamamen annelerinin sutuyle beslenmekteydi. Bu arada 
koyunlar azar azar sagilmaktaydi. Kuzular, taze ot ile tamamen kannlanni doyuracak duruma 
gelmeleriyle annelerinden ayrilmaktaydi. Bundan sonra kuzular, gunde bir defa, o da anneleri 
sagildiktan sonra emdirilmekteydi. 

Koyun, en fazla dort veya bes ay sagilmaktaydi. Koyunlan sagmak, evin hanimi ile yetismis kiz 
evlatlann goreviydi. Fakat, Turklerin koyunu gok miktarda oldugu igin evin hanimi ve kiz evlatlar bu 
isle her zaman bas edememekteydiler. Bundan dolayi koyun sagmaya, evin erkekleri de zaman 
zaman yardim etmekteydiler.119 

Turkler, koyunu hem ticaret emtiasi olarak hem de kendi ihtiyaglan igin degerlendirmekteydiler. 
Ozellikle Muslumanlarla komsu olan Turkler, islam ulkelerine gok miktarda koyun ihrag etmekteydiler. 
Muslumanlar, Turk koyununu daha gok eti igin satin almaktaydilar. Zira, Turk koyunun eti, diger 
koyunlarm etine gore daha lezzetli idi. 120 

Koyun, eski Turk ekonomisinde ticaret emtiasi olmaktan gok, Turklerin kendi ihtiyaglan igin daha 
onemliydi. Her seyden once koyun, eski Turk ailesinin bashca gegim kaynagmi olusturmaktaydi. 
Kisaca soylemek gerekirse, Turkler, koyunun sutunden, etinden, yununden, derisinden, daha dogrusu 
onun herseyinden yararlanmaktaydilar. 

Esasen, Turkler igin iki gesit koyun vardi. Bunlardan biri "sagimlik koyun" (saglik, sagmal), digeri 
"etlik koyun" (etlik koy) idi. 121 Adlanndan da anlasilacagi gibi, sagimlik koyun sutu igin, etlik koyun da 
daha gok eti igin beslenmekteydi. Et ihtiyaci igin, genellikle kisir kalan (yoz) koyunlar tercih 
edilmekteydi. 

24 



Eski Turk ekonomisinde, koyunun sutu ve eti kadar yunu ve derisi de onemliydi. Koyun, ilkbahar 
ve sonbahar mevsimlerinde olmak uzere senede iki defa kirkilmaktaydi. ilkbaharda kirkilmis olan 
yune "yap"122 yani bugunku soylenisi ile "yapagi" denmekteydi. Yapagi, butun kis boyunca koyunun 
sirtinda kaldigi igin sonbaharda kirkilmis olan yune gore daha uzun, daha kalin ve daha sert idi. 
Koyun yununden hem gesitli kumaslar dokunmakta hem de kege, kepenek, gizme, ip, dosek, yastik 
ve yorgan gibi gesitli esyalar yapilmaktaydi. Koyunun derisi ise, gadirlarda sergi esyasi olarak 
kullanildigi gibi, islenip gesitli giyim esyalan haline getirilerek de degerlendirilmekteydi. Aynca, kuzu 
derisinden kurk de yapilmaktaydi. Bu kurke "igmek" adi verilmekteydi.123 

C. Diger Hayvanlar 

Turklerin butun hayvanlan at ve koyundan ibaret degildi; onlarin sigir, manda (camiz/camus), 
kegi, deve ve tavuk gibi daha baska hayvanlan da vardi. §imdi bu hayvanlara dair kisaca bilgi 
verelim: 

Sigir ve Manda: Turkler gok eski zamanlardan beri sigiri tanimakta ve bu hayvani suruler 
halinde beslemekteydiler. Bu suruler "udgi"124 adi verilen gobanlar tarafindan gudulmekteydi. Sigir, 
gift surmede ve araba (kagni) gekmekte kullanildigi gibi, bu hayvanin sutunden, etinden ve derisinden 
de yararlamlmaktaydi. Zamanimizda oldugu gibi siginn disisine "inek", erkegine de "okuz" 
denmekteydi. inegin yavrusu ise "buzagu" (buzagi) adiyla anilmaktaydi. iki yasina ulasmis buzagmm 
disisine "tuge" (duge), erkegine de "tadun" (tosun) adi verilmekteydi. Tosundan sonra "boka" (boga) 
gelmekteydi. 

Turklerin az da olsa mandalan da vardi. Manda, suyun iginde yatmayi gok sevdigi igin Turkler 
bu hayvana "su sigin" adini vermislerdir.125 

Kegi (davar): Turklerin, koyun kadar olmasa da buyuk kegi suruleri vardi. Tipki koyun gibi 
keginin de sutunden, etinden, kihndan ve derisinden yararlamlmaktaydi. Ozellikle erkek keginin eti gok 
lezzetli idi. Keginin yavrusuna "oglak", alti ayliktan sonra erkek oglaga "gebis" (gipig), dis oglaga da 
"yazmis" denmekteydi. Keginin erkegine de "erkeg" (erkek kegi) veya "ogeg" adi verilmekteydi. 
"Erkeg"in buyugu ise, "teke" (deke) adiyla anilmaktaydi. 

Deve: Deve, eski gaglardan beri Orta Asya ve Orta Dogu ticaret yollannin rakipsiz nakil vasitasi 
idi. Ticaret kervanlanndaki yuk tasiyan hayvanlann hemen hemen hepsi develerden olusmaktaydi. 
Deve, aghga, susuzluga dayanikli, son derece sabirh bir hayvandir. Ustelik, sirtinda en gok yuk 
tasiyabilen hayvan devedir. 

Turkler, deveyi Hun gagindan beri tanimakta ve bu hayvani beslemekteydiler. Deveyi Qin'e 
goturen Turklerdir. 126 Tipki koyun gibi devenin de sutunden, etinden, tuyunden ve derisinden 
yararlamlmaktaydi. Fakat, deve daha gok yuk hayvani (yuklet) olarak kullamlmaktaydi. 



25 



Devenin yavrusuna "torum", "botuk" veya "kosek" denmekteydi.127 Disi deveye "ingan" veya 
"kayahk", erkek deveye ise "bogra" veya "lok" adi verilmekteydi.128 Turklerin hem tek horguglu hem 
de gift horguglu develeri vardi. Qift horguglu erkek deve, "biserek"129 veya "buhur", disi deve de 
"daylak" veya "maya" adiyla anilmaktaydi. 

2. Tanm 

Orta Asya'nin tabiat ve iklim sartlan hayvancihga oldugu kadar tanma elverisli degildi. Tanm, 
ancak tabiat ve iklim sartlanmn imkan verdigi olgude vardi. Buna ragmen tanm, hayvancihk yapan 
Turk igin en az sum beslemek kadar onemli bir faaliyetti. Zira, eski Turk toplumunda "tanggi/tandaci" 
adiyla anilan bir giftgi (tanm yapan) kesimi bulunuyordu.130 Bu meslek grubu, hig suphesiz tarimin 
yaninda hayvancihk da yapmaktaydi. Mesela, Oguzlar ve Karluklar, tanm ile hayvanciligi birlikte 
yurutmekteydiler.131 Ote yandan, Turkgenin en eski kelimelerinden biri "tarla", digeri "ekin"dir. Tarla 
kelimesinin en eski sekli "tanglag" dir. Tanglag da dan (misir) ekilen yer demektir.132 Darinin asil 
vatani Qin'dir. TarihT kayitlara gore Turkler, Hun gagindan beri bu urunu tanimakta ve 
yetistirmekteydiler. 133 

Turklerin ekip yetistirdikleri en eski tanm urunlerinin basinda bugday, gavdar (konak) ve arpa 
gelmektedir. TarihT kayitlara gore, bu urunlerin ana vatani On Asya ise de, ikinci vatani da Orta 
Asya'dir. Turkmenistan'in baskenti Askabat yakinlannda Anav'da yapilan kazilarda gunumuzden 6 
bin yil oncesine ait yerlesik bir kultur meydana gikanlmistir. Anav insani, kerpigten yapilmis evlerde 
oturuyor, giftgilik yapiyor ve gesitli tanm urunleri yetistiriyordu. Hatta ayni bolgede, bugun 
Namazgahtepe adiyla anilan yerde, arpayi un yapmakta kullanilmis dibekler bile bulunmustur. 

Bugdayi Hun Turkleri de taniyordu. Zira, Cin Yilliklannda Hunlann urettigi bir bugday cinsi 
"pimai" adi ile kaydedilmistir.134 

Hunlar, Gokturkler ve Uygurlar gibi Orta Asya'da buyuk devletler kuran Turk topluluklan, ipek, 
bugday ve piring gibi ekonomilerinin eksigi olan temel urunleri zaman zaman Cin'den hediye ve vergi 
olarak temin etmekteydiler. Buna ragmen onlar, bugday gibi tanm urunlerinde tamamen Cin 
ekonomisine bagimli degillerdi. Daha dogrusu bu urunu onlar da yetistirmekteydiler. Ote yandan 
Cinliler, tanm ekonomisinde ileri bir toplum idiler. Bunun igin Turkler, zaman zaman Cinlilerin tanm 
urun ve vasitalanndan yararlanmaktaydilar. Mesela, Gokturk hukumdan Kapgan Kagan (792716), bir 
defasinda Cin'den vergi olarak 1250 ton tohumluk bugday ile 3 bin adet tanm aleti almistir. 
Gokturkler, Cin'den aldiklan tohumluk bugdayi ayni yil iginde ekmislerdir; fakat bu bugdayin higbiri 
gikmamistir. Zira, Kapgan Kaganin haragguzarligini bir turlu igine sindirememis olan Ci n 
imparatorigesi, bu bugdayi Gokturklere pisirerek vermistir.135 

Daha once belirtildigi gibi, eski Turk hayatinda ve ekonomisinde at baslica rol oynuyordu. 
Bunun igin Turkler, suphesiz at yemi olarak bol miktarda arpa yetistirmekteydiler. Kasgarli Mahmud'un 



26 



"Arpasiz at asumaz (kosmaz)"136 seklinde naklettigi Turk atasozu, bu durumu agikga ortaya 
koymaktadir. Ote yandan Turkler, at yemi olarak burgak ve yulaf da uretmekteydiler. 

Turkler, fasulye cinsinden baklagilleri de tanimaktaydilar. Mesela, aci bakla, bunlann basinda 
gelmekteydi. Cinlilerin aci baklayi Turklerden almis olmalan kuvvetle muhtemeldir. Zira, Cin 
Yilhklarinin kayitlanna gore Cin'de yetistirilen bir gesit baklaya "Hun veya Uygur baklasi" adi 
verilmekteydi.137 

Eski Turk topluluklan kendir ve pamuk (kepez) gibi sanayi bitkileri de yetistirmekteydiler. 
Onlann, ozellikle pamuk yetistirdikleri tarlalan (kebezlik) vardi.138 Kendir ip, urgan (urk, uruk), pamuk 
da kumas yapiminda kullanilmaktaydi. 

Tanm Aletleri 

Tanm yapan topluluklann hig kuskusuz gesitli tanm aletlerinin de bulunmasi gerekir. Turkler, gift 
okuzu ile birlikte butun tanm aletlerine "amag" adini veriyorlardi.139 Tanm aletlerinin en onemlisi 
hububat ekiminde kullanilan "saban" idi. Eski Turk topluluklanndan gunumuze herhangi bir saban 
ulasmamistir. Saban kelimesinin eski Turkgede bulunmasina bakihrsa, Turkler bu aleti bilmekte ve 
kullanmakta idiler. Saban suphesiz ahsaptan yapilmaktaydi. Okuzler veya herhangi bir hayvan 
tarafindan gekilmekteydi. Sabanin topragi kanstiran kismina ok temreni gibi demirden bir kihf 
gegirilmekteydi. Saban demirine "bukursi" veya "tis" denmekteydi.140 

Yetisen bugday orak (orgak,141 bastar) ile bigilmekte ve mahsul bir yerde toplanmaktaydi. 
Toplanan mahsule "yigin" denmekteydi. Yigin, kagnilarla gimenlik bir sahaya tasinmakta ve burada 
"duven" (kundigu) veya benzeri bir aletle saman haline getirilmekteydi. Bundan sonra bulundugu 
yerde "tinaz" yapilan saman, ruzgarda savrulmaktaydi.142 Boylece, saman ile tane birbirinden 
ayrilmaktaydi. Tanelerden olusan yigina da "geg" (ortgun) denmekteydi. Qeg, "adn" veya "esku" 
(kalbur) adi verilen bir aletle temizlenmekteydi.143 Harmandan guvallarla tasinan geg, ambarlara 
(tanglig) konarak, muhafaza altina ahnmaktaydi. Ambarlardaki bugdayin bir kismi ahnip, kol ve su 
gucuyle gahstinlan degirmenlerde un haline getirilmekte, diger kismi da tohumluk olarak 
birakilmaktaydi. 

Degirmen taslan (ezme tasi), M.O. yuzytldan beri Turk topluluklan tarafindan bilinmekte ve 
kullanilmaktaydi. 144 Degirmen taslannin yeni bir ornegi de Gokturklere ait Kuray kurganlannda 
meydana gikanlmistir.145 Ote yandan X. yuzyilm ilk geyregi iginde Uygur Kaganini ziyaret eden Cin 
elgisi Wang Yente, Uygur ulkesinde su degirmenleri gormustur.146 Arap cografyacilannin bildirdigine 
gore, Kirgizlann piring, bugday gibi hububatlan oguttukleri degirmenleri vardi.147 Eski Turklerde un 
oguten kimseye "ugitgi" denmekteydi148 



27 



3. Ticaret 

Ticaret, "satma" (ihracat) ve "satin alma" (ithalat) gibi iki temel faaliyete dayanir. Bunlardan 
birinci faaliyette malm arzi, ikinci faaliyette de talebi soz konusudur. Mai arz edebilmek yani satmak 
igin gok miktarda mal uretmek ve bu mail aliciya ulastirmak lazimdir. Mahn talebi yani satin ahnmasi 
ise, ihtiyag durumu ile bu malm karsihginin bulunmasi sartina baghdir. Burada hemen belirtelim ki, 
ticaret yapmak igin bizzat mal uretmek gerekmiyor. Oretilmis olan ihtiyag fazlasi mail veya mallari ahp, 
tuketiciye ulastirmak yani bu hususta aracihk etmek de onemli bir ticarT faaliyettir. Eski Turk 
topluluklannda ve devletlerinde, hem ihtiyacm uzerinde mal uretip satma hem kendi ihtiyag 
maddelerini komsu ulkelerden temin etme hem de ticarT mallara aracihk etme seklindeki ticarT 
faaliyetlerin hepsi vardi. 

Eski Turk topluluklannda ve devletlerinde ticaret, buyuk olgude "degistokus" esasina 
dayaniyordu. Baska bir ifade ile soylemek gerekirse, alinan mal karsihginda baska bir mal 
verilmekteydi. Daha dogrusu, mal mal ile degistirilmekteydi. Bu da hig suphesiz ahnacak ve verilecek 
mal hususunda taraflann karsihkh anlasmalanna baghydi149 Turklerin degis tokus igin en gok 
kullandiklan mal at idi. 

Turkler, yaptiklan ticarette para da kullanmaktaydilar. Onlar, ozellikle Bizans, Qin ve iran gibi 
komsu ulkelerden vergi, harag ve savas tazminati adi altinda sagladiklan paralarla bazen ihtiyaglan 
olan mallari satin almaktaydilar. TarihT kayitlara gore, Gokturkler, basta Qin olmak uzere komsu 
ulkelerle yaptiklan ticarette odemeyi harag paralarla yapmislardir. Turklerin ticarette odeme araci 
olarak kullandiklan bu paralara "satir" adi verilmekteydi. "Satir"in madeni gumus idi; bu para sekil 
olarak da diske benzemekteydi.1 50 

Ticarette kullanilan baska bir odeme araci da, kiymetli madenlerden yapilmis gesitli kapkacaklar 
idi. 151 Alinan mal karsihginda bu madenT esyalar saticiya verilmekteydi. Maden isgiliginde usta olan 
Turkler, odeme araci olarak kullandiklan kapkacaklan genellikle kendileri imal etmekteydiler. 

A. ihracat ve ithalat 

Eski Turk ekonomisi hayvancihga dayaniyordu. Bundan dolayi, Turklerin ihrag ettikleri mallar 
arasinda canh hayvan ve hayvan urunleri bas sirayi ahyordu. Mesela, Hun Turkleri, M.S. 52 yihnda 
Qin'e gok miktarda sigir sevk etmisler ve bu mallari Qin pazarlannda satmislardir. Yine ayni Hun 
Turkleri, ayni tarihte, Qin sarayina harag adi altinda "at ve kurk" sunmus; karsihginda da "ipek" 
almislardir.152 Diger tarafta Hun Turklerinde ihrag mallanmn bir kismi islenmis, bir kismi da 
islenmemis mamulattan olusmaktaydi. TarihT kayitlara gore, Hun Turkleri, komsu ulkelere yunden 
yapilmis ortuler, kumaslar ile muhtelif cinsten kege ve deri ihrag etmekteydiler ki,153 bu mamulatm 
hepsini kendi hayvanlanndan elde etmekteydiler. 

28 



Gokturk ekonomisinin ihrag mallan arasinda da canh hayvan onemli bir yer tutmaktaydi. Qunku, 
Gokturkler ihtiyag fazlasi olarak gok miktarda at ve koyun uretmekteydiler. Gokturkler bu mallan yani 
at ve koyunu, canh mal olarak komsu ulkelerden ozellikle Qin'e ihrag etmekteydiler. Bunun 
karsihginda da Qin'den ipekli kumaslar almaktaydilar.154 

Qin'e olan canh mal ihraci, Uygur doneminde de devam etmistir. Ozellikle Uygur Kaganlan, 
Qin'e daha fazla mal satabilmek igin siyasT ve askerT guglerini bir baski araci olarak kullanmislardir. 
Mesela onlar, satmak gayesi ile Cin'e gonderdikleri atlannin hepsini almalan igin Cinlileri adeta 
zorlamaktayd ilar. 155 Qinliler de, aralanndaki bansi korumak igin Uygurlann bu zorlamasina ister 
istemez boyun egmek durumunda kahyorlardi. 

Uygurlann ihracati sadece canh at satimindan ibaret degildi. Son derece gahskan insanlar olan 
Uygur Turkleri, gesitli turden bol miktarda mal uretiminde bulunmaktaydilar. Ustelik ulkeleri de derisi 
kiymetli hayvanlar bakimindan gok zengindi. Uygurlar, derisi igin gok miktarda sansar ve samur 
avlanmaktaydilar. Uygur ulkesinde sansar ve samur derilerinden baska beyaz aba, islemeli ve gigekli 
kumaslardan da gok uretilmekteydi. Uygurlar, ihtiyag fazlasi olan butun bu mamulati satmak igin 
komsu ulkelere gondermekteydiler.156 Ote yandan, Sogd ve Arap tuccarlannin Uygur Devletinin 
merkezinde (Ordubahk) faaliyet gosteren temsilcileri bulunmaktaydi.157 Bunlar, kendi ulkelerinden 
Uygur ulkesine, Uygur ulkesinden de kendi ulkelerine daima mal getirtmekte ve sevk etmekteydiler. 

Turklerin Qin'e sattiklan daha baska mamulat da vardi. islam cografyacilannin bildirdigine gore, 
mesela onlar Cin'e, yun, yag, bal, elbise, misk, zirh, kalkan, topuz gibi gok gesitli silahlar ve mamulat 
ihrag etmekteydiler. 158 

Turkler, sadece Qin ile degil, islam ulkeleri ile de ticaret yapmaktaydilar. Ozellikle Oguz, Bulgar, 
Hazar, Karluk, Kirgiz, Kimek ve Uygur Turklerinin ulkelerinde bol miktarda avlanan tilki,159 samur, 
sincap, sansar, kakum, fenek, kunduz, kaplan, pars ve panter gibi hayvanlann kurkleri islam 
ulkelerine ihrag edilmekteydi. Aynca, ayni Turk ulkelerinden islam ulkelerine yun, yunlu kumas, yunlu 
ve ipekli elbise, zamk, yag, bal, kihg, eyer, sadak (okluk), mum, boynuz gibi gok gesitli urunler ve 
esyalar sevk edilmekteydi. 160 

Ote yandan, tipki Cin'e oldugu gibi islam ulkelerine de Oguz, Halag ve Karluk ulkelerinden gok 
miktarda gesitli canh mal ihrag edilmekteydi. Bunlar arasinda koyun bas sirayi ahyordu. islam 
cografyacilannin kayitlanna gore, Maveraunnehir ve Horasan halki, et ihtiyacini Turklerden satin 
aldiklan koyunlardan saglamaktaydi. Ozellikle, "en segkin ve en lezzetli koyun eti, Oguzlardan ithal 
edilen koyunlann eti idi".161 

TarihT kayitlara gore, Turklerin urettigi ihtiyag fazlasi maddeler ve mallar arasinda demir ve 
madenT esyalann da bulundugu anlasilmaktadir. Ozellikle Gokturkler, Altay daglannin eteklerinde 
demir ve silah uretip, Qin ile ipek ve baska esya ticareti yaparak, bir asir iginde guglu bir kavim haline 
gelmislerdi.162 Hatta onlardan bazi boylar sadece demircilikle ugrasmaktayd 1.163 Mesleklerinde 

29 



uzmanlasmis olan Gokturk demircileri ve dokumculeri, sadece kendi toplumlannin ihtiyacini 
karsilamak igin galismiyorlardi. Onlann urettikler mamulat, Qinliler ve iranhlar tarafindan satin ahnip 
kullanilmaktaydi. Mesela, gogebe hayatin zevkini yansitan ince bronz islemeli tasvirlerle suslenerek 
yapilmis olan komur mangallan, heryerde aranan Turk esyalan arasindaydi.164 

Gokturkler, islenmemis demir de satmaktaydilar. Hatta onlar, ellerindeki demiri satabilmek igin 
onlerine gikan her firsati degerlendiriyorlardi. Mesela, Bizans elgilik heyeti Bati Gokturklerinin 
merkezini ziyaret ettiginde, Gokturk demir tuccarlan, ellerindeki demiri Bizans elgilerine satabilmek 
igin hemen onlann etrafini gevirerek, bu hususta anlasma yapmak istemislerdir.165 

B. Serbest Ticaret Pazarlan 

Eski Turk devletleri, komsu ulkelerle yaptiklan ticaretin guvenlik iginde cereyan etmesi 
maksadiyla bazi tedbirlere basvurmaktaydilar. Bu tedbirlerin basmda komsu devletlerle olan sinirlarda 
serbest ticaret pazarlannin kurulmasi gelmekteydi. TarihT kayitlara gore, ilk serbest ticaret pazan, 
Asya Hun Devleti ile Cin arasinda kurulmustur. Bu pazarlar igin belirlenen yerler ise, genellikle Qin'e 
ait sinir sehirleri idi.166 

Avrupa Hun hukumdari Attila da, serbest ticaret pazarlanna gok onem vermistir. Hatta o, Bizans 
ile yaptigi ilk antlasma metnine ozellikle "iki ulke arasindaki ticaret onceden belirlenmis olan sinir 
kasabalannda yapilacak" seklinde bir hukum koydurmustur.167 Bu hukum geregince, iki devlet 
arasinda Tuna nehri boyunca devam eden smirdaki birgok Bizans kasabasinda serbest ticaret 
pazarlan kurulmustur. Bunlann en onemlilerinden biri Viminacium pazan idi.168 Burada her iki ulkenin 
tuccarlan ayni haklara sahip olarak serbestge ticaret yapiyorlardi. 

Gokturk beyleri de, daima ellerindeki mallari satabilecek ve ihtiyaglan olan mallan da alabilecek 
pazarlar anyorlardi. Onlar, bu gaye ile 593 yilinda Qin imparatoruna bir elgi gondererek, kendisinden 
"Cin ile ticaret yapabilmek igin sinir boyunca pazar yerleri tayin edilmesi musaadesi" talebinde 
bulundular. imparatorda yayimladigi birfermanla onlann bu istegini karsiladi.169 

Tipki Attila gibi Bilge Kagan da, serbest ticaret pazarlannin onemini gok iyi kavramis bir devlet 
adamiydi. Bilge Kagan, savaslara son verip, Cin ile olan iliskilerini karsihkh dostluk ve bans temeline 
oturttuktan sonra, tarihin onune gikardigi firsatlardan yararlanarak, bu ulkeden bazi ticarT imtiyazlar 
koparmistir. Bu imtiyazlann en onemlisi, bazi Qin sehirlerinde serbest ticaret pazarlannin kurulmasi 
idi. Cin imparatoru, Ordos bolgesinin kuzeyinde bulunan bir Ci n §ehrinde serbestge alisveris 
yapabilmeleri igin Gokturklere musaade vermistir. Bu anlasmadan iki taraf da karh gikmistir. Zira Q\n, 
ordulannin ihtiyaci olan ati bu pazarlar vasitasiyla kolayca Gokturklerden temin edebilmistir. 
Gokturkler de sattiklan at karsihginda bol bol gumus ve ipege kavusmuslardir.170 

C. Ticaret Yollan 



30 



Asya Hunlarimn, Gokturklerin ve Uygurlann ulkeleri dogubati; Avrupa Hunlannin, Hazarlann ve 
Bulgarlann ulkeleri de kuzeyguney dunya transit ticaretine aracihk ediyordu. Qunku eski Cagdan 
itibaren Orta Cagin sonlanna kadar faal bir sekilde isleyen milletler arasi onemli kara transit ticaret 
yollarimn birgogu Turk ulkelerinden gegiyordu. Mesela, Abakan bozkirlanndan baslayip, Guney 
Sibirya ormanlannin kiyisi boyunca devam ederek, EtilKama nehirlerinin birlestigi yere kadar uzanan 
bir ticaret yolu vardi. Bu yola, uzerinde tasinan mamulden dolayi ilim adamlan tarafindan "Kurk Yolu" 
adi verilmistir.171 Kurk Yolu uzerinden asirlarca sessiz sedasiz sincap, sansar, tilki, kakum, samur, 
kunduz, vasak, gelincik ve geyik gibi tuyleri guzel ve yumusak olan hayvanlann deri ve postlan sevk 
edilmistir. Hayvan ve katirlarla EtilKama uggeni igindeki Bulgar sehrine getirilen bu deri ve postlar, Etil 
nehri vasitasiyla Hazar Devletinin merkezi Hanbalik'a (Etil) ulastinhyor ve buradan da Bizans ve islam 
ulkelerine gonderiliyordu. Bu yolun dogu ucu da, Turk devletlerinin merkezi olan Orhun bolgesinden 
Cin'e iniyordu. 

Guneyde Cin'den baslayip Dogu Akdeniz kiyilarma ulasan ve Kurk Yoluna paralel uzanan bir 
yol daha vardi. Bir Alman cografyacisi, gegen asir iginde kesfettigi bu yola, tipki Kurk Yolu admin 
verilmesinde oldugu gibi tarihT gergeklere uygun olarak "ipek Yolu" adini vermistir. ipek Yolu, insan 
eliyle agilmis bir yol degildi. Bu yol, tabiatin ve iklimin hazirladigi genis vadi yataklan ile kervanlann 
konaklamalanna yarayacak vahalardan olusmakta idi. Bu vahalarda zamanla sehirler kurulmustur. 
Hami, Turfan, Karasar, Aksu, Kogu (Kuga), Kasgar, Hotan, Yarkent bunlardan bazilandir. 

ipek Yolunun gikis noktasi, Cin Devletlerinin hukumet merkezleri olan C'hangan ve Loyang 
sehirleri idi. Bu sehirlerden yuklerini alarak hareket eden ticaret kervanlan, Budist rahiplerin dint 
merkezleri olan Dunhuang (Bin Buda) magaralan uzerinden Lopnor'a ulasiyordu. Burada ticaret 
kervanlannm karsisina Taklamakan golu gikiyordu. Bundan sonra ipek Yolu ikiye aynlmaktaydi. 
Bunlardan biri Taklamakan golunun kuzey kenanni, digeri de guney kenanni takip ederek batiya 
dogru ilerliyor ve her iki kol Kasgar sehrinde birlesiyordu. Burada tekrar ikiye aynlan ipek Yolunun bir 
kolu, Pamir daglanni asarak Hindistan'a iniyor, diger kolu da Maveraunnehir, Horasan, iran ve Suriye 
uzerinden Akdeniz limanlanna ulasiyordu. 

ipek Yolu, tarihte ug hususta onemli rol oynamistir. Bu tarihT rolleri su sekilde agiklamak 
mumkundur: 

1. Kavimlerin Gog ve Yayilmalanndaki Rolu 

Kavimler, gog ve yayilmalannda genellikle asilmasi gug dag, nehir, orman ve deniz gibi tabiT 
(dogal) engellerden daima kaginarak, kendilerine daima duz ve engeli az zeminler aramislardir. Zira, 
buyuk tabiT engeller hareketi ve ilerlemeyi zorlastirdigi gibi, bazen de imkansiz hale getirmekteydi. 
iste, ipek Yolu, kavimlerin gog ve yayilmalanna tabiatin agtigi bir yol durumundaydi. Turk ana 
yurdundan gikan Turk topluluklannin bir kismi, kuzey ipek Yolunu izleyerek, batiya dogru gog etmisler 
ve yayilmislardir. Hun, Ogur (Oguz), Dokuz Oguz, Avar ve AkHun gibi Turk topluluklan bunlardan 
bazilandir.172 

31 



2. Dinlerin ve Kulturlerin Yayilmasindaki Rolu 

ipek Yolu, sadece kavimlerin gog ve yayilmalannda degil, ayni zamanda dinlerin ve kulturlerin 
yayilmasinda da aracihk etmistir. Mesela, Budizm, Maniheizm, Musevilik, Hiristiyanlik ve islamiyet 
gibi Hindistan ve On Asya'da dogan dinler ile Helen, Fars ve Hint kulturlerinin Orta Asya'ya ve Uzak 
Dogu ulkelerine yayilmasi, hep ipek Yolu uzerinden olmustur. Bu hususta ozellikle din adamlan, 
hacilar, sufTler ve tuccarlar baslica rol oynamislardir. 

ipek Yolunun tarihT gorevi, sadece Dogu ve Bati kulturleri arasinda kopru olmaktan ibaret 
degildir. DoguBati arasindaki bilgi akisi da ipek Yolu vasitasiyla olmustur. Mesela, Cinlilerin kagit, 
matbaa, barut ve pusula gibi onemli buluslan, bu yol vasitasiyla islam ulkeleri uzerinden batiya 
aktanlmistir. 

3. DoguBati Transit Ticaretindeki Rolu 

ilk Cagdan itibaren Orta Cagin sonuna kadar DoguBati kara transit ticaretinde kullanilan en 
islek yol, hig suphesiz ipek Yolu idi. Bu yolun en onemli ticaret emtiasim, Cin'de bol miktarda uretilen 
ipek ve ipekli kumaslar olusturmaktaydi. ipek ve ipek mamulati, kervanlar vasitasiyla yazkis demeden 
devamli bati ulkelerine tasinmaktaydi. 

ipek Yolu uzerinden Bati ulkelerine sadece ipek ve ipekli kumaslar sevk edilmiyordu. Cin'de 
uretilerek Batiya sevk edilen daha baska mamulat da vardi. Bunlar "yada tasi, sarap, at, madenT esya, 
porselen, ziynet esyasi (takilar) ve degerli maden" gibi gesitli mamulat idi. Bu mamulatin iginde Qin 
seramik kaplan (porselen) onemli bir yer tutmaktaydi. Bu seramik kaplann birkismi, baharat, zencefil 
suyu ve eczacilikla ilgili degerli maddelerin batiya sevk edilmesinde kullamlmak uzere ozel bir bigimde 
imal edilmekteydi.173 

C. ipek Yolu Mucadelesi 

ipek Yolunun Orta Asya kismi, bazi istisnalar goz ardi edilirse, Hunlar'dan itibaren 1000 yil sure 
ile Turk topluluklannin ve devletlerinin hakimiyetinde ve denetiminde olmustur. Turklerin bu husustaki 
en onemli rolleri, ipek Yolunu daima agik ve guvenlik altinda tutmus olmalandir. Bu durum, hem 
ticaretin hem de siyasT iliskilerin gelismesine buyuk olgude yardim etmistir. 

ipek Yolunda faaliyet gosteren tuccarlar, transit ticaretten hig suphesiz buyuk gelirler elde 
etmekteydiler. TarihT kayitlara gore, bu guzergahin en namh kervancilanni Sogd, Saka ve Hintli 
tuccarlar olusturuyordu. ipek Yolunun hakimi olan Turkler ise, bu duruma uzun sure seyirci 
kalmadilar; zamanla burada cereyan eden ticaretin onemini ve degerini kavradilar. Bizans 
kaynaklannin kayitlanna gore, Gokturk devrinden itibaren Turklerin de ipek Yolu uzerinde cereyan 

32 



eden ticarT faaliyetlere buyuk olgude katildiklan anlasilmaktadir. Zira, VI. yuzyilin ikinci yansi iginde 
Bizans saraymi ziyaret eden Gokturk elgileri, imparatordan istanbul'da Turk tuccarlan igin bir ticaret 
merkezi kurma imtiyazi koparmislardir. Boylece, istanbul'un "Mitaton" adi verilen semtinde 

Gokturk tuccarlan igin bir ticaret merkezi kurulmustur. Bu ticaret merkezi, 100'den fazla Turk 
tuccarma hizmet vermeye baslamistir.174 

ipek Yolundan, sadece gesitli milletlere mensup tuccarlar degil, bu yolun hakimi olan Turk 
devletleri de yararlanmaktaydilar. Zira, Turk devletleri, bu guzergah uzerinde faaliyet gosteren 
tuccarlarin elde ettikleri gelirlerden bir kismini koruma ve gegit vergisi adi altinda hazinelerine 
almaktaydilar.175 Bu gelirler de, basta Cin olmak uzere, bolge devletlerinin dikkatlerini ipek Yolu 
uzerine gekmekteydi. Boylece ipek Yolu hakimiyeti igin asirlarca devam edecek olan bir mucadele 
basladi. 

ipek Yolu hakimiyeti igin yapilan mucadelenin baslangici, Hun devrine kadar geriye gitmektedir: 
Genellikle kuzeyguney istikametinde cereyan eden HunQin mucadelesi, M.O. II. yuzyilin sonlanndan 
itibaren birden dogubati seklinde yon degistirmistir. Bunun bashca sebebi, Hunlann elinde bulunan 
zengin ipek Yolunu Cin'in ele gegirmek istemesidir. Ote yandan, bu tarihte HunCin mucadelesinin 
sadece yonu degil, mahiyeti de degismistir: Hun akinlan karsisinda onceleri devamli savunmada 
kalan Cinliler, M.O. II. yuzyilin sonlanna dogru savunmayi terk edip, tipki Hunlar gibi saldinya 
gegmistir. 

Qin imparatorlanndan ilk defa Wuti dikkatini batiya gevirmis; ipek Yolunun gegtigi memleketleri 
ve kavimleri ogrenerek, onlarla is birligi yapmayi planlamistir. Bu amagla, M.O. 138 yihnda yuksek 
rutbeli bir subay olan CangKien'i Hun ulkesine gondermistir. Bu casus, gizli gorevini yaparken Hunlar 
tarafindan yakalanip 10 yil gibi uzun bir sure goz hapsinde tutulmustur. Bir ara kagmayi basaran Qinli 
casus, ipek Yolunu takip ederek Yuegi ve Wusun kavimlerinin yanma gitmis, fakat, Hunlardan gok 
korktuklan igin her iki kavmi de Cin ile is birligi yapmaya ikna edememistir. Ayni yoldan Cin'e donen 
QangKien, ipek yolu hakkinda edindigi bilgileri bir rapor haline getirerek, imparatora sunmustur. Bu 
rapor, bundan boyle Cin'in batiya dogru takip edecegi yayilma politikasi igin baslica kilavuz olmustur. 
Bundan sonra, Hun tarzinda 140 bin kisilik ath bir birlik meydana getiren Qin, batiya dogru yayilma 
politikasini uygulamaya koymus, Cungarya, Kuga (Kogu), Turfan, Yarkent, Tann daglan gibi ipek Yolu 
uzerinde bulunan topraklan istilaya girismistir.176 

ipek Yolu mucadelesi, Gokturk devrinde de devam etmistir: Gokturk Devletinin smirlari 
guneybatida Akhun (Eftalit) Devletinin sinirlanna dayanmca, ipek Yolu tamamen Gokturklerin dis 
politika hedefleri arasina girdi. Bu sirada ipek Yolunun onemli bir kismi Akhunlann elinde 
bulunuyordu. Gokturklerin, ipek Yolu siyasetinde ilk tesebbusleri, Akhun Devletini ortadan kaldirmak 
maksadiyla iran SasanT Devleti ile bir ittifak kurmak seklinde basladi. Gidip gelen elgiler vasitasiyla 
Akhunlara karsi Gokturk ve iran SasanT hukumdarlan arasmda bir ittifak kuruldu. Bu ittifak ayrica, 
hanedan uyeleri arasmda yapilan evlilikler yoluyla kuvvetlendirildi. 

33 



Bu ittifak geregince, Gokturkler kuzeydogudan, SasanTler batidan Akhun Devletini sikistirmaya 
basladilar. Bati Gokturklerinin basinda bulanan istemi Yabgu, 557 yihnda tek basina vurdugu bir 
darbe ile Akhun Devletini yikti. Akhun topraklan iki devlet arasinda paylasildi. Ceyhun (Amu Derya) 
nehri de iki devlet arasinda sinir kabul edildi. Boylece, ipek Yolunun Orta Asya kismi Gokturklerin 
eline gegmis oldu. Fakat, SasanT hukumdan, yaptigi anlasmaya sadik kalmadi; ticareti engellemeye 
basladi. O, bununla da kalmadi; ticaret kervanlanyla gelen Gokturk elgilerini oldurttu; tuccarlann 
ipeklerini ellerinden alarak, bunlann hepsini yaktirdi. SasanT hukumdannin bundan amaci, kendi ipek 
ureticilerini korumak idi. Cunku, son derece kaliteli olan Cin ipekleri, iran ipeklerinin satisini olumsuz 
yonde etkilemekteydi. Bu rekabetten de iran ipek ureticileri gok zarar gormekteydiler.177 

Buna karsihk Gokturkler de, ipek Yolunu daima agik tutmak ve mal akisini saglamak istiyorlardi. 
Bunun igin SasanT engelinin mutlaka kinlmasi lazim geliyordu. Bu maksatla Gokturkler, SasanTlere 
karsi yeni bir muttefik bulmak igin Bizans ile siyasT iliski kurma yoluna gittiler. Boylece, iki devlet 
arasinda karsihkh elgiler gidip geldi. Sonunda Gokturklerin arzu ettikleri ittifak kuruldu (569). ittifak 
geregince iki devletin ordulan birden harekete gegti. Bizans batidan, Gokturkler kuzeyden SasanT 
Devletini sikistirmaya basladilar. Fakat, bir sure sonra Avarlar yuzunden Gokturklerin Bizans ile arasi 
agildi. Zira Bizanshlar, muttefik olmalanna ragmen Gokturklerin Orta Asya'nm disina gikardiklan 
Avarlara kendi ulkelerinin sinirmda oturacak yer gostermislerdi. Bu durum Gokturk basbuglanni son 
derece kizdirdi. Onlar, Avarlan "atlannin nallan altinda ezilmeye layik sefil kanncalar" olarak 
goruyorlardi. Bu sirada Gokturk sarayini ziyaret eden elgilik heyeti, bu sebepten dolayi soguk bir 
sekilde karsilandi. Bir Gokturk basbugu "on turlu diliniz var, ama hileniz bir" seklinde agir bir ifade ile 
Bizans elgisini azarladi. Bundan sonra, Bizans elgisinin ne suslu sozleri ve ne de yaltaklanmalan 
fayda verdi. Sonug olarak, Gokturkler, SasanT engelini yikip, ipek Yolunu tamamen agamadilar; fakat 
Araplann kolayca yikabilmeleri igin bu devleti epeyce yiprattilar. 178 

4. Beslenme 

Turkler, besin maddelerini hayvanlar ve bitkiler olmak uzere iki temel kaynaktan 
saglamaktaydilar.179 Bunlardan da suphesiz, hayvanlardan elde edilen besin maddeleri, daha agir 
basmaktaydi. Zira, eski Turk ekonomisi buyuk olgude hayvancihga dayanmaktaydi. Dolayisiyla 
Turklerin besin maddelerini de, genellikle hayvanlardan elde edilen urunler olusturmaktaydi. 

A. Et 

Hayvanlardan elde edilen besin maddelerinin basinda, hig suphesiz onlann eti gelmekteydi. 
Turkler, et ihtiyaglanni kuzu, koyun, kog, kegi, erkeg,180 oglak, at, deve, tavuk gibi kendi besledikleri 
hayvanlar ile kus, geyik, tavsan181 ve bahk gibi av hayvanlanndan temin etmekteydiler. Kendi 
besledikleri hayvanlardan da genellikle erkeklerini kesmekteydiler. Mesela, onlar, koyundan kogu, 
deveden bugrayi, attan aygin,182 kegiden de erkeci tercih etmekteydiler. Fakat, yine de Turkler igin 
en makbul et, erkeg ve at etiydi. 



34 



Turkler, bunlardan ozellikle erkeg etinin Nag gibi insana yarayan ve insani tedavi eden bir 
ozellige sahip olduguna inanmaktaydilar. Onlar bu inanglarim "erkeg eti Nag olur, kegi eti yel olur" gibi 
bir atasozu ile ifade etmekteydiler.183 Diger taraftan at eti de Turkler igin misk gibi guzel kokan bir et 
idi.184 Hatta Turkler, at etini diger butun hayvanlann etlerine tercih etmekteydiler.185 

Et, hem taze olarak gunluk hem de konserve haline getirilerek, ilerdeki ihtiyaglar igin 
kullanilmaktaydi. Et gunluk ihtiyaglarda ya ateste kizartihp kavrularak (kebap, kavurma) ya da yahni 
(etli yemek) yapilarak yenmekteydi. ileride yenmek igin ise, et tuzlanip kurutulmaktaydi. Bu, etin bir 
bakima konserve yapilmasi demekti. Bu usul, tamamen bir Turk bulusuydu. Baska milletler bu usulu 
yani etin konserve haline getirilerek yenmesini Turklerden ogrenmislerdir. 

Turkler, pastirma ve sucuk yapmasini da biliyorlardi. Onlar, ozellikle etlik igin ayirdiklan 
hayvanlanni sonbaharda kesip, etini bazi baharatlarla kanstirarak kurutmaktaydilar. Boylece 
meydana getirdikleri pastirmayi bir yerde saklayarak, ilkbaharda yemekteydiler. Bundan dolayi onlar 
bu ete, "baharda ye" anlaminda "yazok et" demekteydiler.186 Aynca, hayvanin bagirsaklanni da 
temizledikten sonra karaciger, et ve baharat kansimi ile doldurarak, sucuk yapmaktaydilar. Onlar, bu 
sucuga "soktu" adini vermekteydiler.187 

Hemen hemen her Turk athsinm yaninda azik olarak bir et pargasi bulunurdu. TarihT kayitlara 
gore, Turkler, tuzlanmis bir et pargasmi bir beze sararak, eyerlerinin altina koymaktaydilar. Burada 
ezilen et, atin harareti ile igten yanarak, bir sure sonra adeta pismekteydi.188 Boylece hazir hale 
gelmis olan bu et pargasi ihtiyag halinde yenmekteydi. 

B. Sut ve Sutten Yapilan Besin Maddeleri 

Hayvanlardan elde edilen besin maddelerinden biri de suttur. Sut, pisirilerek igilip, yenildigi gibi, 
ondan gesitli besin maddeleri de yapihp yenmekteydi. Bunlann en onemlileri yogurt, 189 peynir, lor, 
kaymak, yag ve kimiz gibi yiyecek ve igecekler idi. 

Eski Turk toplumunun en temel gida maddesi yogurt idi. Yogurt, "kor" adi verilen yogurt mayasi 
veya bir parga yogurt artiginin pisirilmis sutun igine konmasiyla elde ediliyordu. Tipki sutten oldugu 
gibi yogurttan da gesitli besin maddeleri yapilmaktaydi. Bunlar, ayran, yag, peynir ve gokelek idi. 
Yogurttan yapilan peynire "kurut" (kuru yogurt) denmekteydi. Kurut, genellikle yagi almmis yogurdu 
kurutmak suretiyle elde edilmekteydi. 

Eski Turk insaninin saglam, dayanikh ve saglikli olusunda, sutun ve yogurdun baslica rolu 
vardi. Sut, kemiklerin gelismesini sagladigi gibi yashhk doneminde de kemik erimesini onluyordu. Bir 
Turk bulusu olan yogurt ise, adeta bir antiseptik idi. Vucuda giren her mikrobu ya olduruyor ya da 
etkisiz hale getiriyordu. Aynca, sindirimi kolaylastirmak ve vucuttaki fazla yaglan eritmek suretiyle de, 
insanin daima saglikli kalmasim saghyordu. 



35 



Sutten, tipki yogurt yapar gibi, maya kullanmak suretiyle peynir de yapilmaktaydi. Elde edilen 
bu peynir, taze peynir olup, daha gok gunluk ihtiyaglar igin sarf edilmekteydi. Turkler, taze peynire 
"uzitma" adini veriyorlardi.190 "Uzitma", kaplara ve tulumlara siki bir sekilde basilip, uzun sure 
bozulmadan muhafaza ediliyordu. Ayrica Turkler, bugun oldugu gibi yagi alinmis sutten de peynir 
yapmaktaydilar. Onlar, yagsiz olan bu kuru peynire de, "suzme" adini vermekteydiler.191 

Turkler, bozulmus yani eksimis olan sutu atmiyorlardi. Onu maya ile peynir haline 
donusturuyorlardi. Bu peynire de "sogut" adini veriyorlardi.192 

Turkler, milIT igkileri olan "kimiz"i da sutten yapmaktaydilar. Onlar, kimiz yapiminda tek bir gesit 
sut kullanmaktaydilar ki, o da, kisrak sutuydu. Kisraktan sagilan taze sut, once bir tulumda 
toplanmakta ve bu tulum dolunca da, sutun igine "kor" adi verilen kimiz mayasi veya biraz kimiz Nave 
edilmekteydi. Bundan sonra agzi hava almayacak sekilde sikica kapatilan tulum, gadirin diregine 
asilarak, ara sira galkalanmaktaydi. Tulumun igindeki sut, mayanin ve galkalanmamn etkisiyle 1520 
gun iginde kimiza donuserek, igilecek duruma gelmekteydi. 

Eksimis ayran tadinda olan kimiz, insanin dilini uyusturacak kadar sert bir igki idi. Fakat son 
derece besleyici bir ozellige sahipti. Hem vucudun direncini artinyor hem de mideyi ferahlatiyordu. 
Turkler, bu igkiyi hem bol bol kendileri igiyorlar hem de konuklanna ikram ediyorlardi. 

Turkler, igkilerini sadece hayvan urunlerinden degil, tanm urunlerinden de imal etmekteydiler. 
Bunlann basinda "ugut" ve "begni" gibi igkiler gelmekteydi. 

"Ugut", sadece bugdaydan, "begni" de bugday, dan ve arpa gibi tanm urunlerinden elde 
edilmekteydi. 193 Ayrica onlar, "an yagi" adini verdikleri baldan da igki (sugik/suguk) 
yapmaktaydilar. 194 

C. Tanm Urunleri 

Turklerin hayatinda, hayvan urunleri kadar olmasa bile bitkilerden elde edilen urunler de, onemli 
bir yer tutuyordu. Bunlar, bugday, dan, 195 arpa ve piring gibi urunler idi. Bunlardan bugday, arpa ve 
dan, bugun oldugu gibi, eskiden de ekmegin temel maddesini olusturuyordu. Yalniz, yufka 
(yuga/yuwga/yupka) adi verilen ince ekmek, sadece bugday veya arpa unundan yapilmaktaydi. Dan 
(misir) unu ise, daha gok "kavut" (kagut) adi verilen bir yiyecek maddesinin temel unsuru olarak 
kullamlmaktaydi.196 

Bugday, hem tane olarak hem de un haline getirilerek, gesitli yiyeceklere donusturulmek 
suretiyle yenilen bir yiyecek maddesi idi. Tane olarak bugday, sertlesmeden once ateste utulerek, 
sertlestikten sonra da kavrularak (kogurmag/kawurmag) veya suda kaynatilarak yenmekteydi. Ayrica, 
bugun oldugu gibi pisirilmis bugdaydan "yarma" (yarmas), bulgur ve "dovme"197 de yapilmaktaydi. 



36 



Turklerin en onemli yemegi, hig suphesiz, "tutmag" idi. Daha dogrusu "tutmag", tipki yogurt ve 
kimiz gibi Turklere ozgu bir yiyecekti. Bu yemek, bugunku Turk toplumunda gok sevilen "manti" 
yemeginin hemen hemen aynisi idi. Eski Turk topluluklarimn yorumuna gore, tutmag ismi, "tutma" ve 
"ag" gibi birincisi olumsuz, digeri olumlu iki emir formundaki kelimenin birlesmesinden meydana 
gelmis olup, "ag tutmayan, yani daima tok tutan" yemek anlaminda bir sozdur. Gergekten tutmag, 
sindirimi oldukga gug bir yemek idi. Bundan dolayi da insani uzun sure tok tutmaktaydi. Buna ragmen 
bu yemek, son derece besleyici bir ozellige sahipti. Kasgarli Mahmud'un ifadesine gore, tutmag, 
insanin vucudunu kuvvetlendirmekte ve yuzune saglik alameti olarak kirmizilik vermekteydi.198 

C. Sebzeler ve meyveler 

Turkler; patlican (butuge), fasulye (bosu), pancar (dunusge), havug (gezer/gesur/gizri, sang 
turma), kabak, sanmsak (samursak/sarmusak), sogan (sogun), salatalik (turmuz), turp (turma), 
salgam (gagmur), biber (murg=karabiber) gibi bazi sebzeleri tanimakta ve yemekteydiler. Bunlardan 
da, ozellikle kabagi gok yetistirmekteydiler. Cunku onlann, bu sebzeyi gokga yetistirmek igin 
"kabaklik"199 adiyla anilan tarlalan bulunuyordu. Kabak, bugun oldugu gibi eski Turk toplumunda da 
hem taze olarak, hem de kurutulmus olarak ileride yenmekteydi. 

Turkler, gok gesitli meyveler (yemis) yetistirmekte ve yemekteydiler. Bunlar; elma, (alma, 
almila), seftali (alug, tulug eruk), kaysi (sang eruk), erik (kara eruk),200 armut, ayva (awya), dut 
(Cijme), fistik (bitrik, sekirtuk), findik (kosuk),201 uzum, ceviz (yagak), igde (yigde), karpuz (buken), 
kavun (kagun) gibi bugun de bilinen yemis ve yiyeceklerdi. Turkler, bu yemis ve yiyeceklerden kavun, 
erik ve cevizi hem gok seviyorlar hem de bunlardan gokga uretiyorlardi. Zira onlann, kavun, erik ve 
ceviz yetistirmek igin tarla ve bahgeleri vardi. Bunlardan kavun tarlasina "kagunluk",202 erik 
bahgesine "erukluk",203 ceviz bahgesine de "yagakhk"204 adini veriyorlardi. 

Uzum de Turklerin gok sevdigi ve urettigi meyveler arasindaydi. Onlann "borluk" adini verdikleri 
uzum bahgeleri vardi.205 Ote yandan, uzumu Cin'e goturen ve tanitan Turkler idi. 206 Turkler, uzumu 
hem taze olarak, hem de kurutarak (uskenteg) yemekteydiler. Onlar uzumden aynca "pekmez" 
(bekmes), "sirke" ve "sarap" (bor, kizil sugik) da yapmaktaydilar. 

Erik ve seftali gibi yemisler, taze olarak yendigi gibi, kurutulmak suretiyle ileride yenmekteydi. 
Meyve kurusuna zamanimizda oldugu gibi "kak"207 denmekteydi. 

5. Giyim ve Sus Esyalan 

Eski Turklerde elbiseye "ton"208 (don) veya "kedum/kedgu" denmekteydi. 209 Elbise, 
gunumuzde oldugu gibi eskiden de "dis elbise" ve "ig elbise" seklinde ikiye aynlmaktaydi. Dis elbiseye 
"tas (dis) ton", 210 ig elbiseye de "ig ton"211 denmekteydi. Elbiseler, gunumuzde oldugu gibi eskiden 
de utulenerek giyilmekteydi.212 



37 



Kurganlarda gikan elbiselere, kaya resimlerine ve heykellere bakihrsa, Turklerin kiyafeti 
bugunku medenT kiyafete gok yakindi. Kadinlann ve erkeklerin kiyafetleri de birbirinden pek 
ayrilmiyordu. Diyebiliriz ki, Turk erkegi ne giyiyorsa Turk kadini da ayni elbiseyi giymekteydi. Yalniz 
kadinlann elbiselerinin etekleri, erkeklerin elbiselerinin eteklerine gore daha uzun olmaktaydi.213 

Eski Turk toplumunda, bashk olarak gesitli borkler giyilmekteydi. Bork, Turkge "borumek" 
(ortmek, kapatma) kelimesinden turemis (boruk=bork) bir isimdir. Kasgarli'mn bize bildirdigine gore en 
gok giyilen bork, "kuturma bork", 214 "sukarlag bork"215 ve "kadighg bork"216 idi. Ozellikle "sukarlag 
borkler" (sivri borkler) 

Saka Turklerinden beri butun Turk topluluklannda gorulmekteydi. Turklerin aynca, tiftikten 
yapilmis beyaz renkte ve sank bigiminde borkleri de vardi. "Kiymag bork" adi verilen bu bashklan en 
gok Cigil Turkleri giymekteydiler.217 Ote yandan eski Turk kadinlan borkten baska "buruncuk" adiyla 
anilan bir bas ortusu kullanmaktaydilar.218 Bu kelime Turkge "burunmek" (ortunmek) fiilinin kokune 
"guk" kugultme ekinin getirilmesiyle (burunguk) yapilmis bir isimdir. 

Vucudun ust kismina bugunku soylenisi ile gomlekler (gonglek) giyilmekteydi. Bunu deri ve 
kumastan yapilmis pantolonlar tamamlamaktaydi. Aynca, kis aylannda soguktan korunmak igin 
dizlere gorap gibi bir "dizlik" (yisim) gegirilmekteydi.219 

Ayaklara ise, once gorap (uguk),220 sonra uzun veya kisa konglu gizmeler (etuk, oyuk) 
giyilmekteydi. Bu gizmeler genellikle kegeden yapilmaktaydi. Aynca Turklerin hayvan derisinden 
yapilmis "basmak" (pabug) ve "garuk" (garik) gibi daha baska ayakkabilan vardi.221 Bunlardan 
ozellikle garik gok kullamlmaktaydi. Turklerin kendilerine has bir ganklan vardi ki, buna "izlik" 
denmekteydi.222 

Elbisenin uzerine de etekleri dizlere kadar uzanan kaftanlar (yalma/yelme, gekrek) alinmaktaydi. 
Bu uzun kaftanlara Orhun bolgesindeki Gokturklerden kalma heykellerin istisnasiz hepsinde rast 
gelinmektedir. Kaftanlar genellikle belde kemerler (kur,223 kadis: kayis, bilbagi: bel bagi) veya 
kusaklarla (kursak) sikilmaktaydi. Mesela, Tuekta kurganinda ortaya gikanlmis olan bir prens (tigin) 
cesedine kirmizi, yesil ve sari renklerde ug gesit elbise giydirilmis olup, bu elbiseler belde bir kusak ile 
baglanmis durumdadir. Aynca, havanin soguk ve yagmurlu olma durumlanna gore, elbiselerin 
uzerine kurkten paltolar (partu) veya yagmurluklar (yaku kedut, yalma, yelme) da alinmaktaydi. Bir de 
kepenek (yaptag) vardi ki, bunu genellikle gobanlar kullanmaktaydi. 

Ote yandan, kis aylannda ellere gunumuzde oldugu gibi eldiven (eliglik) takilmaktaydi.224 
Burun temizlemek igin de mendil (ulatu) tasinmaktaydi.225 El silmek igin ise, zamammizda oldugu 
gibi havlu (suvluk) kullamlmaktaydi. 226 

Turklerde genellikle her aile, ihtiyaci olan kumasi kendisi dokumakta,227 elbisesini ve 
ayakkabisini da kendisi dikmekteydi. Afanesyovo (M.O. 30001700) ve Andronovo (M.O. 17001200) 
kulturlerinden gunumuze dikis malzemesi olarak kemik igneler ve bakir bizler kalmistir. Aynca eski 

38 



Turklerde giyim kusam isleriyle mesgul olan gesitli meslek gruplan vardi. Mesela dikis dikmeyi meslek 
edinenlere "yigi" (terzi), "bork" yapanlara "borkgi",228 ayakkabi ve gizme dikenlere de "etukgi" 
denmekteydi. Bundan baska deri tabaklama (erukleme) da meslek sayilmaktaydi.229 

Eski Turk kurganlanndan ozellikle kadinlann kullandigi gesitli sus ve suslenme esyalan 
meydana gikanlmistir. Bunlar kupe, gerdanlik (bogmak), bilezik, boncuk, inci, tarak (targak) ve ayna 
(gozungu) gibi gesitli sus ve suslenme esyalan idi. Bu sus esyalannin bir kismi Turk kulturunun 
eserleri degildi. Bunlar suphesiz akmlarda komsu kavimlerden ganimet olarak ahnmis esyalardi. 

Eski Turk kadinlan, zamanimizda oldugu gibi yanaklanna kirmizi boya (englik) surerek 
suslenmekteydiler.230 Aynca onlar, kegi kilmdan zuluf yaparak (ongik), baslanna takmaktaydilar.231 

1 Koymen 1 983: II, 298; Koca 1 997: 90; 1 93 vd. 

2 Kasgarli Mahmud'un XI. yuzyilm ikinci yansi iginde yazdigi "DTvanu'ILugati'tTurk"te 
"yardimlasma ve yansma ile ilgili 190'in uzerinde kelime bulunmaktadir. 

3 Eski Turk ailesinin birlik ve butunlugu "Etli tirngakh edirmez" (=Et tirnaktan aynlmaz) 
atasozu ile ifade edilmistir. (Kasgarli Mahmud 1939: I, 177). 

4 Gokyay 1973: 36. 

5 Kasgarli Mahmud 1939: I, 206. 

6 Kafesoglu 1977:201. 

7 Bazi yabanci yazarlar, Turk kadinini, erkegi ile fizikT ve ruhT bakimindan karsilastinrken 
daha da ileri gitmislerdir. Mesela Arap yazan idrisT bu hususta soyle demektedir: "Turk kadinlan guzel 
ve iyi endamhdirlar. Bunlar erkeklerinden daha mukavemetli olup, ruhlanndaki keskinlik, 
tabiatlanndaki kuvvet sebebiyle muhtag olduklan seyleri erkeklerinden daha iyi kullanma yetenegine 
sahiptirler". (§esen 1985: 109). 

8 Turklerde "kadin" igin gok gesitli sozler kullanilmaktaydi. Bu hususta genis bilgi almak igin 
bkz. Qagatay 1962: 1342. 

9 Barthold 1975:24. 

10 Ogel 1971:29, 596. 

1 1 Eski Turkge'de ikinci es igin kullanilan herhangi bir kelime bulunmamaktadir. 

12 Orhun Abideleri 1973: 49, 89. 

13 Divitgioglu 1987: 150. 

39 



1 4 Kafesoglu 1 977: 201 ; Sumer 1 972: 403; Gokalp 1 972: 1 65. 

15 Julien 1864: 6/3, 334. Turklerde olum torenlerinde bir araya gelme, bazen yeni evliliklere 
vesile olmaktaydi. Bu torenlerde gengler ve kizlar guzel elbiselerini giyip mezann basinda 
toplanmaktaydilar. Burada, bir geng, bir kizi begenirse, torenden dondukten hemen sonra kizin 
ailesine bir dunur gondererek, evlenme teklifinde bulunmaktaydi. Kizin yakinlan, bu istege genellikle 
nza gostermekteydiler. (Ce jourla, les hommes et les femmes se revetent tous d'habits riches et 
elegants, et se reunissent aupres du tombeau. Si un homme devient amoureux d'une fille, il s'en 
retourne et envoie aussitot quelqu'un pour la demander en mariage a ses parents, qui, d'ordinaire, ne 
refusent point leur consentement). 

16 Kasgarh Mahmud 1939: I, 141; 1941: III, 154, 441. 

17 Bir Uygur beyi, oglunu ve kizini bashk alip vermeden evlendirmistir. (Eski Turk Yazitlan 
1987:156). 

18 Eberhard 1942:69. 

19 Rasonyi 1971:56. 

20 "Dugun" kelimesi "dugmek" (dugmelemek, baglamak) fiilinden turemis bir isimdir. 
Gergekten de kelimenin anlamina uygun olarak, "dugun"le iki aile birbirine baglanmaktadir. (Ebu 
Hayyan 1931: 36). 

21 "Guvey" kelimesinin eski sekli "kudegu"dur. Bu kelime "gutmek" (kudmek) fiilinden turemis 
"guden, goban" anlaminda bir soz de olabilir. 

22 Rasonyi 1 971 : 57; Donuk 2000: 8084. 

23 Oguzlar babaya "dede" de demekteydiler. (Kasgarh Mahmud 1941: III, 220). Eski 
Turkge'de baba kelimesi de vardi. (Gabain 1988: 80). 

24 Bu kelime "oksuz" (6gsuz=annesiz, yetim) seklinde Turkiye Turkgesi'nde hala 
kullanilmaktadir. 

25 "Aba" kelimesi, bugun Anadolu koylerinde, kuguk gocuklar tarafmdan anne yerine konmus 
olan buyuk kiz kardesler (ablalar) igin kullanilmaktadir. 

26 Kasgarh Mahmud 1941: 111,212. 

27 Kasgarh Mahmud 1939: I, 123; 1941: III, 383. 

28 Kasgarh Mahmud 1941: III, 137. 



40 



29 Kasgarli Mahmud 1939: I, 105. 

30 "Kayin" kelimesinin ilk sekli "kadin" idi. 

31 Kasgarli Mahmud 1939: I, 407, 369. 

32 Kasgarli Mahmud 1939: I, 407; 1941: III, 382. Turkler, kardes olsun veya olmasin ayni 
memeden emen gocuklan da kardes sayiyorlar ve bunlara "emikdes" (emik=meme) diyorlardi. Bugun 
Turkiye Turkleri, bu gocuklar igin "sut kardes"i ifadesini kullanmaktadir. 



33 Kasgarli Mahmud 1939: 



34 Kasgarli Mahmud 1941: 



35 Kasgarli Mahmud 1941: 



36 Kasgarli Mahmud 1941: 



37 Kasgarli Mahmud 1939: 



38 Kasgarli Mahmud 1941: III, 7. 



123,456. 



I, 375. 



I, 7. 



I, 7. 



457. 



39 Ebu Hayyan 1931: 13. 

40 Turkge'de akrabaliga dair kelime ve kavramlar igin bkz. Donuk 2000: 79144. 

41 Alagik igin bkz. Johansen 1966: 286299. 

42 Diyarbekirli 1972. 42 vdd.; Ka§garli Mahmud 1939: I, 404, 447, 448. 

43 Ka§garli Mahmud 1941: III, 121. 

44 KabTle anlamindaki "boy" sozu ile bugun insanin uzunlugu igin kullanilan "boy" sozu ayni 
kelimedir. Eski Turkge'de boy sozu insan vucudunun butununu ifade eden bir soz idi. 

45 Kafesoglu 1977:203. 

46 Kafesoglu 1977:202. 

47 Sumer 1972: 37, 402 vd. Boy beyinin maiyetindeki birlik, genellikle 40 kisi civannda idi. Bu 
birligin savasgilanna da "yoldas" adi verilmekteydi. 

48 Kasgarli Mahmud 1939: I, 477. 

49 Kasgarli Mahmud 1941: III, 141. 



41 



50 Rasonyi 1971:49. 

51 Eski Turk Yazitlan 1 987: 544. 

52 Kasgarli Mahmud 1941: III, 215. 

53 Orhun Abideleri 1 973: 23, 37, 70, 80. 

54 Rasonyi 1971:5. 

55 Cin Yilhklarinda Turkler igin "kege gadirlarda otururlar, otlan ve sulan takip ederek gogerler" 
denmistir. Liu Mautsai 1958: I, 8. "Sie wohnten in Filzzelten und zogen dem Wasser und Grase 
folgend umher". De Groot 1921: 3. "Wasser und Pflanzen suchend, wandern sie hin und her". Julien 
1865: 6/3, 332. "Ms se transported d'un lieu a un autre, suivant qu'ils y trouvent de I'eau et des 
herbes". Chavannes 1900: 88. "lis deplacent a la recherche des eaux et des paturage". 

56 Kasgarli Mahmud 1941: III, 142, 65, 106. Kasgarli Mahmud "koy"u, "derenin koyagi 
(vadisi), dibi, duzlugu" seklinde tarif etmektedir. Bugunku Turkge'de "koy" deniz kenarlannda 
ruzgardan, firtinadan korunan ve denizin dalgalanni kiran girintiler igin kullamlmaktadir. Aynca bkz. 
Eski Turk Yazitlan 1987: 449, 472, 473. 

57 Bacon, tarihsiz: 22. Bugun Anadolu'da "aksu" ve "kara su" adlan ile anilan birgok gay, 
dere ve nehir bulunmaktadir. Bu da gosteriyor ki, Turkler Orta Asya'dan Anadolu'ya gogerken maddT 
ve manevT butun kultur unsurlanni da birlikte getirmislerdir. 

58 Kasgarli Mahmud 1939: I, 325, 326; 1941: III, 124. Kasgarli Mahmud "kuz" yeri "gunes 
gormeyen golgeli yer" seklinde tarif etmektedir. Ebu Hayyan 1931 : 84. 

59 Grousset 1980:80. 

60 Kaplan 1985:34. 

61 Bu hususta unlu siyaset kitabi Kutadgu Bilig'de hukumdara "vur, al, dagit" tavsiyesi 
yapilmaktadir. Bunun anlami sudur: Dusman ile savas, elindeki birikmis servetini al ve halka dagit. 

62 Ordos kelimesi, Turkge ordu kelimesinin Cince soylenisidir. Turk hukumdarlan, "ordu" adi 
verilen karargahlanni burada kurduklan igin bu bolge "Ordos" adiyla anilmistir. 

63 Eberhard1987:2. 

64 Eberhard1987:33, 35. 

65 Sinor2000:20. 

66 Eberhard 1 94041 : 1 681 70. 

42 



67 Nemeth 1982:91. 



68 Nemeth 1982:91. 



69 "Yund" veya "yond" kelimesinin etimolojisi igin bkz. Sinor 1965: X, 307312. 

70 Erkeklik organi oldurulmus yani enenmis ata "igdis" denmektedir. 

71 Kasgarli Mahmud 1939: I, 395. 

72 ibn Fazlan 1975: 41. Bu sayi, hig suphesiz abartilmis bir sayi olmakla birlikte Turklerde at 
sayisinin goklugunu gostermesi bakimindan son derece onemlidir. Nitekim, eski Turk yazitlannda 
beylerin sahislanna ait verilen at sayilan da az degildir. Mesela, Gokturk kahramam Koltigin oldugu 
zaman geride 4 bin at (dort bing yilki) birakmistir. (Orhun Abideleri 1973: 31, 76). Ayni sekilde bir 
Turk beyi oldugu zaman varislerine 6 bin at (alti bin yont) kalmistir. (Eski Turk Yazitlan 1987: 450). 

73 Kasgarli Mahmud 1939: I, 58. Damga, sadece hayvanlara degil, ailenin butun esyalanna 
da vurulmaktaydi. 

74 LiuMautsai 1958: I, 453; Candarhoglu 198384: 73 vd. Uygurlar, bir at karsiliginda 
Cinlilerden 50 veya 40 balya ipek almaktaydilar. 



75 Kasgarl 

76 Kasgarl 

77 Kasgarl 

78 Kasgarl 

79 Kasgarl 

80 Qinliler 
(LiuMautsai 1958: 

81 Kasgarl 
127, 148,217,233 

82 Kasgarl 

83 Kasgarl 

84 Kasgarl 



i Mahmud 1939: I, 107. 



i Mahmud 1941: III, 26. 



i Mahmud 1939: 1,377. 



i Mahmud 1939: 1,382. 



i Mahmud 1941: III, 224. 



Gokturklerin yetistirdikleri atlardan 1 1 cinsini adlanyla birlikte tespit etmislerdir. 
, 453 vd.). 

i Mahmud 1939: I, 45, 49, 81, 324, 338, 374, 430, 436, 483; 1941: III, 10, 122, 



i Mahmud 1939: I, 335, 365, 367, 507, 426; 1941: III, 126. 



i Mahmud 1941: III, 176; 1939: I, 335, 481. 



i Mahmud 1939: 1,379,481. 



85 Kasgarli Mahmud 1 939: I, 66, 70, 1 39, 395, 458; 1 941 : III, 45. 



43 



86 Rasonyi 1971:51. 

87 Esin 1965: X, 212, 215. Marco Polo'nun Anadolu'da gordugu "guzel atlar", islam 
dunyasinda "Turkmen ati" adiyla taninan atlar olmahdir. 

88 Deer 1954: XII, 161. 

89 Hayvanin beli He kuyrugu arsinda bulunan dolgun ve yuvarlakga bolge. 

90 Gabain 1965: 228, 229, 230. "Die bei den Chinesen beliebte 'plastische linie' stellt drei 
Pferde dar, das vordere im versammelten Galopp. Wir bemerken einen feinen Kopf mit kleinen Ohren 
und einem weichen, empfindsamen Maul, hochst beeindruckende, lebhafte Augen, eine dichte, 
ziemlich lange Maehne und eine starke Brust". 

91 Rasonyi 1971:51. 

92 Koymen 1983: II, 278. 

93 Koymen 1983: II, 279. 

94 Koymen 1983: 11,279284. 

95 Kasgarh Mahmud 1939: I, 76. 

96 Koymen 1983: II, 277. 

97 Bazi bilim adamlan "yonca" sozunu "yund/yond" (at) kelimesi ile ilgili gormuslerdir. (Turan 
1969:115). 

98 Kasgarh Mahmud 1939: I, 235. "Yund kamug okrasdi" (=Butun atlar yemi gorunce 
kisnediler). 

99 Kasgarh Mahmud: 1939: I, 117. 

100 Ebu Hayyan 1931:72. 

101 Kasgarh Mahmud 1941: III, 261, 272; 1940: II, 181. "O, atin kanadi" (=0 atindan kan aldi). 
"Ol atin gekturdi" (=0, atindantirnak hastahgi veya baska hastahk yuzundenkan aldirdi). 

102 Kasgarh Mahmud 1939: I, 115. 

103 Daglama, bir demir pagasinin ateste iyice isitihp, yaranin uzerine basilmasi suretiyle 
yapilmaktaydi. 

1 04 Kasgarh Mahmud 1 941 : III, 240. 

44 



1 05 Ka§garli Mahmud 1 941 : III, 371 . 

106 Atin terini gekmesi igin eyerin altina konan kegeye "terlik" denmekteydi. (Ka§garh Mahmud 
1939:1,476). 

107 Ebu Hayyan 1931: 118. 

108 Diyarbekirli 1979:20. 

109 "Kony" kelimesindeki "n" ve "y" harflerinin zamanla yer degi§tirmesi sonucunda ayni 
kelime "koyun" §ekline d6nu§mu§tur. 

110 Ka§garh Mahmud 1939: 1,431. 

1 1 1 Ka§garh Mahmud 1 939: I, 456, 444. 

1 1 2 Ka§garh Mahmud 1 939: I, 387. 

113 ibn Hayyan 1931:78. 

114 Ka§garh Mahmud 1939: 1,392,411,426,481,483; 1941: III, 122, 149, 156,363. 

115 ibn Fazlan 1975:41. 

116 Ka§garh Mahmud 1941: III, 256. 

1 1 7 Ka§garli Mahmud 1 940: II, 355. 

118 Ka§garh Mahmud 1941: III, 224. 

1 1 9 Ka§garh Mahmud 1 940: II, 1 5, 1 85. 

120 §e§en 1985: 161, 171. 

121 Ka§garli Mahmud 1939: I, 101,471; Ebu Hayyan 1931:85. 

1 22 Ka§garh Mahmud 1 941 : III, 3. 

123 Ka§garh Mahmud 1939: I, 102. 

124 Gabain 1988: 87. "Ud"=sigir, okuz. 

125 Ka§garh Mahmud 1939: 364, 368. 

126 Rasonyi 1971:51. 

127 Ka§garh Mahmud 1939: I, 396; 1941: III, 218; Ebu Hayyan 1931: 53. 

45 



128 Kasgarli Mahmud 1939: I, 120. 

129 Ebu Hayyan 1931: 18. 

130 Kasgarli Mahmud 1940: II, 49, 51; 1941: III, 242. 

131 Baykara 1 997: 1 04. 

1 32 "Tarla ve dan" kelimeleri igin bkz. inan 1 991 : 31 331 5. 

133 Rasonyi 1970: 52. Turkler, "ogur" de adini verdikleri danyi gok uretiyor olmahlar ki, 
onlann, ihtiyag fazlasi danlanni muhafaza etmek igin "ogurluk" adini verdikleri ambarlan vardi. 
(Kasgarli Mahmud 1939: I, 152). 

134 Rasonyi 1971:52. 

135 Liu Mautsai 1958: I, 161, 216; Chang Jent'ang 1968: 157 vd. 

136 Kasgarli Mahmud 1939: I, 123. 

137 Rasonyi 1971:53. 

138 Kasgarli Mahmud 1959: I, 507. 

139 Kasgarli Mahmud 1939: I, 52. 

140 Kasgarli Mahmud 1941: III, 125, 242. 

141 "Orak" (orgak) sozu, "ot urdi" (=ot bigmek) kelimelerinin birlesmesinden meydana gelmis 
birisimdir. (Kasgarli Mahmud 1939: I, 14). 

142 Kasgarli Mahmud 1940: II, 82. "Ertarig savurdi" (Adam ekin savurdu). Bugun Anadolu'da 
tane ve samani birbirinden ayirmada kullanilan alete "yaba" denmektedir. 

143 Kasgarli Mahmud 1939: I, 126. 

1 44 Baykara 1 997: 1 02, 1 04 vd. 

145 Ogel 1984: 146. 

1 46 izgi 1 989: 57; Mackerras 2000: 451 . 

147 §esen 1985: 101. 

148 Kasgarli Mahmud 1939: I, 51. 

46 



149 Kimek Turklerinde "degis tokus" soyle yapilmaktaydi: Kimeklerle degis tokus yapmak 
isteyen yabanci, malim getirip, bir tahta uzerine birakmaktaydi. Kimek Turku de kendi malini getirip, 
alacagi malm yanina koymaktaydi. Eger o, degis tokusa karar vermisse, yabancimn malini alip, kendi 
malini tahta uzerine birakarak, oradan aynlmaktaydi. (§esen 1975: 101; §esen 1985: 92). 

150 Haussig 1997: 210 vd. "Satir"; eski Rumca bir kelime olup, Turkge'ye Sogd tuccarlan 
vasitasiyla gegmistir. 

151 Haussig 1997:211. 

152 izgi 1978: 96 vd. 

153 Eberhard 1942:77, 71. 

1 54 Chang Jent'ang 1 968: 1 75. 

155 Eberhard 1987: 214; Tsai Wenshen 1967: 21; Candarhoglu 198384: 73 vdd. Uygurlann 
Cin'e ihrag ettikleri atlann hepsi ayni degerde degildi. Bu atlar arasinda zayif ve yaslilar da 
bulunuyordu. Fakat Uygurlar, atlannin hepsini ayni fiyata satiyorlardi. 

156 Ligeti 1986:248. 

157 Baykara 1997: 110. 

158 §esen 1985: 101. 

159 Eski Turk ulkelerinde kirmizi, beyaz ve siyah renklerde olmak uzere gesitli tilki 
bulunmaktaydi. Bunlardan en gok siyah tilki kurku degerli idi. Bir siyah tilki kurku, 100 (bugunku para 
ile 3 milyar) dinar gibi yuksek bir fiyata ahci bulmaktaydi. 

160 §esen 1985: 47, 56, 61, 62, 63, 83, 100, 102, 104, 105, 128, 158, 162, 264. 

161 §esen 1985: 171, 161. 

162 Franke 1930: II, 233. "Die T'ukue waren im laufe der letzten 100 Jahre aus dem kleinen 
Stamme zu einem kraftvollen Volke geworden, das den Grenzgebieten mit den Chinesen einen 
Handel in Seide und anderen Stoffen angefangen hatte". 

163 Turklerin "temurluk" adini verdikleri demir eritip, suzdukleri imalathaneleri vardi. 

164 Haussig 1997:161. 

165 Chavannes 1900: 235. "Apres un long voyage, Zemarque arriva en Sogdiane; la un 
certain nombre de Turcs se presenterent a lui, offrant de lui vendre du fer; ils voulaient ainsi, pense 
Menandre, lui faire savoir qu'on trouvait chez eux des mines de fer". 

47 



166 YingShih Yu 2000: 176 vd.; izgi 1978: 9296; Ogel 1981:55. 

167 Altheim 1959: IV, 273; Nemeth 1982: 76; Kafesoglu 1977: 57. 

168 Nemeth 1982: 109. 

169 Julien 1864: 6/3, 508, 509. "Ensuite ils en envoyerent d'autres pour demander 
I'autorisation d'etablir, le long des frontieres, des marches pour commercer avec la Chine. L'empereur 
rendit un decret par lequel il le leur permit", izgi 1978: 97 vd., 100. 

1 70 Chang Jent'ang 1 968: 1 76; Ligeti 1 986: 207. 

171 Ligeti1986:18. 

172 Haussig 1997: 174 vd. 

173 Haussig 1997:213. 

174 Haussig 1997:111, 196. 

175 Mori 1984: 344 vd. 

176 Franke 1930: I, 337 vdd.; Kafesoglu 1977: 44; Ligeti 1986: 5158; Koca 1990: 50. 

1 77 Haussig 1 997: 1 96; Koca 1 990: 70 vd. 

178 Koca 1990: 71. 

179 Koymen 1983: II, 453. 

180 "Erkeg" kelimesi, "erkek" ve "kegi" kelimelerinin birlesmesiyle meydana gelmis bir isim 
olup, erkek kegi demektir. 

1 81 Orhun Abideleri 1 973: 53/92. 

182 Gokyay 1973:4. 

183 Kasgarh Mahmud 1939: I, 95; Koymen 1983: 462. 

184 Kasgarh Mahmud 1941: III, 7. "Yund eti yipar=at eti misk gibi kokar". 

185 §esen 1985: 100, 101, 109, 115. 

186 Kasgarh Mahmud 1941: III, 16. 

187 Kasgarh Mahmud 1939: I, 416. 

48 



188 Altheim 1967:29. 

189 "Yogurt" kelimesi, muhtemelen "yogun" ve "sut" kelimelerinin birlesmesinden meydana 
gelmis bir isim olup, yogunlastinlmis sut demektir. 

190 Kasgarh Mahmud 1939: I, 143. 

191 Kasgarh Mahmud 1939: I, 433; Koymen 1983: II, 457. 

192 Kasgarh Mahmud 1939: I, 356. 

193 Kasgarh Mahmud 1939: I, 50, 434. 

194 ibnFazlan 1975:46. 

195 "Dan"ya "ugur" de denmekteydi. 

196 "Kavut", dan ununa yag ve seker karistinlmak suretiyle yapilmaktaydi. Besleyici ve 
iyilestirici birozelligi olan kavut, genellikle logusa kadinlara yedirilmekteydi. 

197 Dibekte dovulmus bugdaya "dovme" deniyordu. 

198 Kasgarh Mahmud 1939: I, 452 vd. 

199 Kasgarh Mahmud 1939: I, 503, 505. 

200 Bir de sari erik (limgen) cinsi vardi. 

201 Findik en gok Etil Bulgarian ulkesinde yetistirilmekteydi. (ibn Fazlan 1975: 53). 

202 Kasgarh Mahmud 1939: I, 504, 505. 

203 Kasgarh Mahmud 1939: I, 152. 

204 Kasgarh Mahmud 1 941 : III, 51 . 

205 Caferoglu 1968: 47; Gabain 1988: 269. 

206 Roux1994:16. 

207 Kasgarh Mahmud 1940: II, 282; 1941: III, 155. 

208 "Donatmak" fiili de "ton" (elbise) ile ilgilidir. Bu fiil, eskiden "ton idti" (=elbise gonderdi. 
Elbise hediye etti) seklindeydi. Bu iki kelime zamanla birleserek "donatmak" fiili meydana gelmistir. 
(Kasgarh Mahmud 1940: II, 312). 

49 



209 "Kedum" sozu bugunku "giyim" sozunun eski soylenis seklidir. 

210 Kasgarli Mahmud 1941: 152. 

211 Kasgarli Mahmud 1939: I, 314. Gunumuzde oldugu gibi eskiden belden diz kapaklanna 
kadar uzanan giysiye "ig don" denmekteydi. 

212 Kasgarli Mahmud bu hususta su dikkat gekici ifadeyi kullanmistir: "Ol tonug utidi" (=0 
elbiseyi utuledi). (Kasgarli Mahmud 1941: III, 252). Aynca eski Turkge'de "iitu" (utuk) kelimesi de 
bulunmaktaydi. (Kasgarli Mahmud 1939: I68; Caferoglu 1968: 274). 

213 Uzun etekli elbiseler giymis olmalanndan dolayi kadinlara "uzun tonlug" denmistir. 
(Caferoglu 1968:270). 

214 Onde ve arkada iki kanadi bulunan bork. 

215 Tepesi uzun ve sivri bork. 

216 Kenarh, kiyih bork. 

217 Kasgarli Mahmud 1941: III, 175. "Kiymag bork'ler, bugun Orta Asya Turklerinde hala 
yapilip giyilmektedir. 

218 Kasgarli Mahmud 1939: I, 510. 

219 Kasgarli Mahmud 1941: III, 19. 

220 Caferoglu 1968:262. 

221 Kasgarli Mahmud 1939: I, 38, 466. 

222 Kasgarli Mahmud 1939: I, 104. 

223 Turkge'nin en eski kelimelerinden olan "kur" (kemer) sozu bugun ugkur (ig/ugkur) ve kusak 
(kursag) kelimelerinin iginde varligini korumaktadir. 

224 Kasgarli Mahmud 1939: I, 153; Ebu Hayyan 1931: 10. "ellik". 

225 Kasgarli Mahmud 1939: I, 136. 

226 Kasgarli Mahmud 1 939: I, 471 . 

227 Kasgarli Mahmud 1939: I, 21. Eski Turk toplumunda aynca kumas dokuma isiyle ugrasan 
bir meslek grubu da vardi. Bunlara "bozgi" (bezci) denmekteydi. 

228 Kasgarli Mahmud 1939: I, 26; 1940: 41, 52. 

50 



229 Kasgarli Mahmud 1939: I, 70, 306; 1940: II, 3, 49; 1941: III, 216;. 

230 Kasgarli Mahmud 1939: I, 115; Ebu Hayyan 1931: 11. "enilik". 

231 Kasgarli Mahmud 1939: I, 136. 

Altheim, F.; Geschichte der Hunnen, I, IV, Berlin 1959; Asya'nin Avrupa'ya Ogrettigi, trc. E. T. 
Elgin, istanbul 1967. 

Bacon, E. E.; Esir Orta Asya, tr. T. Say, Tercuman 1001 Temel Eser, tarihsiz. 

Barthold, V. V.; Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, Haz. K. Y. Kopramani. Aka, Ankara 
1975. 

Baykara, Tuncer; Turk Kulturu Arastirmalan, izmir 1997. 

Caferoglu, A.; Eski UygurTurkgesi Sozlugu, istanbul 1968. 

Chang Jent'ang; T'ang Devrinde Dogu Gokturkleri Hakkinda Yen Belgeler, Tapei 1968. 

Chavannes, Ed.; Documents sur leToukiue Occidentaux, Paris 1900. 

Cagatay, S.; Turkge'de "Kadi" igin Kullanilan Sozler, Turk Dili Arastirmalan Yilhgi (Belleten), 
(1962), s. 1342. 

Candarlioglu, G.; UygurQin iktisadT Munasebetleri, Tarih Dergisi, XXIV, (198384), 7380. 

De Groot, J. J. M.; Die Hunnen der vorchristlichen Zeit, BerlinLeipzig 1921. 

Deer, J.; istep Kultur, trc. S. Bastav, DTCFD, XII, (1954). 

Divitgioglu, S.; Kok Turkler, istanbul 1987. 

Diyarbekirli, N.; Hun sanati, istanbul 1972; Orhun'dan Geliyorum, Turk Kulturu, 19899, (1979), 
s. 164. 

Donuk, Abdulkadir; Turklerde Akrabalik Adlan, Tarih Boyunca Turklerde Ev ve Aile Semineri, 
iU, Tarih Arastirma Merkezi, istanbul 2000. 

Eberhard, W.; Qin Kaynaklanna Gore Orta Asya'daki At Cinsleri ve Beygir Yetistirme Hakkinda 
Malumat, (194041); Qin'in Simal Komsulan, Ankara 1942; Qin Tarihi, Ankara 1987. 

Ebu Hayyan; Kitab alidrak NLisan al Atrak, istanbul 1931. 

Esin, E.; The Horse in Turkic Art, Central Asiatic Journal, X, (1 965), s. 1 67227. 

51 



Huseyin Namik, Orkun, Eski Turk Yazitlan, Ankara 1987. 

Franke, O.; Geschichte des chinesischen Reiches, I, II, BerlinLeipzig 1930. 

Gabain A. M.; Eski Turkge'nin Grameri, trc. M. Akahn, Ankara 1988; Pferd und Reiter im 
Mittelalterlichen Zentralasien, Central Asiatic Journal, X, (1965), s. 228243. 

Gokalp, Z.; Turkgulugun Esaslan, Haz. M. Kaplan, istanbul 1972. 

Gokyay, O. §.; Dedem Korkudun Kitabi, istanbul 1973. 

Grousset, R.; Bozkir imparatorlugu, trc. R. Uzmen, istanbul 1980. 

Haussig, H. W.; ipek Yolu ve Orta Asya KulturTarihi, trc. M. Kayayerli, Kayseri 1997. 

ibn Fazlan Seyahatnamesi, trc. R. Sesen, istanbul 1975. 

inan, A.; Makaleler ve incelemeler, II, Ankara 1991. 

izgi, 0.; XI. Yuzyila Kadar Orta Asya Turk Devletlerinin Cin'le Yaptigi TicarT Munasebetler, Tarih 
Enstitusu Dergisi, 9, (1978), s. 87106; Cin Elgisi Wang Yente'nin Uygur Seyahatnamesi, Ankara 1989. 

Johansen, Ulla, Alagyq, Resid Rahmeti Arat igin, Ankara 1966, s. 286305. 

Julien, St.; Documents Historiques sur les Toukioue, (Turcs), Journal Asiatique, 6/34, (1864), s. 
400549, 200232, 392477. 

Kafesoglu, I.; Turk Mill? Kulturu, Ankara 1977. 

Kaplan, M.; 1985. 

Kasgarh Mahmud, Divanu'lLugati'tTurk, INI, trc. B. Atalay, Ankara 19391941. 

Koca, S.; Turk Kulturunun Temelleri, istanbul 1990; Dandanakan'dan Malazgirt'e, Giresun 1997. 

Koymen, M. A.; Alp Arslan ve Zamani, Ankara 1983. 

Ligeti, L; Bilinmeyen ig Asya, Ankara 1986. 

Liu Mautsai; Die Chinessischen Nachricten zur Geschichte der OstTurken (T'ukiie), I, 
Wiesbaden 1 958. 

Mori, M.; Sogdlulann Orta Asya'daki Faaliyetleri, Belleten, XLVII, (1984), s. 339351. 

Nemeth, G.; Attila ve Hunlan, trc. S. Bastav, Ankara 1982. 

52 



Orhun Abideleri, Haz. M. Ergin, istanbul 1973. 

Ogel, B.; Turk Mitolojisi, Ankara 1971; Buyuk Hun imparatorlugu Tarihi, I, II, Ankara 1981; 
islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, Ankara 1984. 

Radlof, W.; Sibirya'dan (Segmeler), trc. A. Temir, istanbul 1976. 

Rasonyi, L; Tarihte Turkluk, Ankara 1971. 

Roux, J. P.; Turklerin ve Mogollann Eski Dini, trc. A. Kazancigil, istanbul 1994. 

Sinor, Denis; Notes on the equine terminology of the Altaic peoples, Central Asiatic Journal, X, 
(1965), s. 307315; ig Asya Kavrami, trc. R. Sezer, Erken ig Asya Tarihi, istanbul 2000, s. 1132. 

Sumer, F.; Oguzlar (Turkmenler), Ankara 1972. 

§esen, R.; islam Cografyacilanna Gore Turkler ve Turk Ulkeleri Ankara, 1985. 

Tsai Wenshen; Li Te Yu'nun Mektuplanna Gore Uygurlar, (840900), Tapei 1967. 

YingShih yu; Hsiungnu, trc. S. Esenbel, Erken ig Asya Tarihi, istanbul 2000, 167208. 

Yusuf Has Hacib; Kutadgu Bilig, nsr, ve trc. R. R. Arat, istanbul, 1947; Ankara1974. 



53 



A. Sosyal Gelenekler 

Orun ve "Ulu§" Meselesi / Prof. Dr. Abdulkadir inan [s. 38-43] 

I. MevkiOrun Hukuku 

Turklerin kabile teskilatinda en muhim rol oynayan esaslardan biri kabilelerin ve ona gore 
kabilelere mensup sahislann gerek buyuk igtimalarda ve gerek alelade ziyafet meclislerinde isgal 
edecekleri "orunmevki" meselesidir. Bunun igindir ki, gogebe imparatorluk ananelerini muhafaza etmis 
olan Turk hanhklannda hanin sarayinda ve kurultaylarda kabilelerin isgal edecek yerleri 
(mevkiorunlan) kat'i surette muayyen kaidelere rabtedilmisti. 

Ananeye gore bu "orunmevki" meselesi Oguz yahut Cingiz gibi, efsanevi yahut tarihi, buyuk 
hakanlar tarafindan halledilmis addolunur ve degismez bir esas olarak telakki edilirdi. 

Oguz boylannin (Turkmenlerin ananesine gore igtimalarda her boyun oturacak (isgal edecek) 
yeri, "damga"si, "ongun"u ve hatta ziyafet igin kesilecek hayvanin etinden alacak paylan (ulus) da 
"Gun Han" tarafindan tayin edilmisti. Bu ananenin XVII'ncil asirda Orta Asya Turkmenleri arasinda 
muhafaza edilen sekli Ebulgazi Bahadir Han'in2 ez!K13K;S adli eserinde tespit edilmistir: 

"...simdi biz 12 gadirda kimlerin "mevki" isgal ettiklerini, kimin ne gibi "ulus" (kesilen hayvanin 
etinden pay) aldigim, kimin et dogradigini ve kimin atlar yaninda kaldigmi (seyislik yaptigini) 
soyleyelim: 

Altin gadirda en serefli yerde ("tor"de) Gun Han oturmustur. Milletin en meshur olanlan, butun 
kavmin ittifaki uzere, koyunun basim, sagnsini Gun Han'a takdim ettiler ve dediler ki, kirn han olursa 
bu onun "ulus"udur (payidir). Kapi yaninda IrqilHoca oturmustu; ona koyunun dosunu takdim ettiler ki, 
kirn vezir olursa bu onun hakkidir. 

Sag taraftaki birinci gadira "Gun Han"in buyuk oglu "Kay"i oturttular. Ona sag ayagin uyluk 
kemigini verdiler; "Bayat" et dogradi; "Sorki" atlara bakti. ikinci gadira "AlkaEvli'yi oturttular. Ona on 
sag ayak kemigini verdiler. "KaraEvli" dogradi "Lale" atlara bakti. Uguncu gadira "Ay Han"in buyuk 
oglu "Yazir"i oturttular. Ona sag tarafin kalga kemigini verdiler. "Yazir" dogradi, "Komi" atlara bakti. 
Dorduncu gadira "Dodurga oturdu. Ona... verdiler. "Doker" et dogradi, "Murdesoy" atlara bakti. 
Besinci gadira "Yildiz Han"in oglu "Avsar" oturdu. Ona but kemigini verdiler. "Kizik" dogradi, 
"Turumcu" atlara bakti. Altinci gadira "Bekder" oturdu. Ona sag taraftaki kurek kemigini verdiler. 
"Karkin" dogradi, "Karasik"3 atlara bakti. 

Sol tarafta birinci gadira "Gok Han"in oglu "Bayindir" oturdu. Ona sol but kemigini verdiler. 
"Becne" dogradi, "Kazigurt" atlara bakti. ikinci gadira "Cavuldur" oturdu, buna sol kalga kemigini 
verdiler. "Cepni" dogradi, "Kaah" atlara bakti. Uguncu gadira "Dag Han'in oglu "Salur" oturdu, ona 
asikh but kemigini verdiler. "imur" dogradi "Kalag" atlara bakti. Dorduncu gadira "Alayuntlu" oturdu. 

54 



Ona ...?... verdiler. "Urker" dogradi, "Teken" atlara bakti. Besinci gadira "Deniz Han"in oglu "lgdir"i 
oturttular, ona kol kemigini verdiler. "Bogduz" dogradi, "Karluq" atlara bakti. Altinci gadira "Ava" 
oturdu, ona sol taraf kurek kemigini verdiler. "Kanik" dogradi, "Kipgak" atlara bakti. 4 

Bu rivayete gore Oguz boylannin mevkileri (orun) asagida gosterildigi gibidir: 

0. Gun Han'la veziri IrkilHoca, 1. Kay ve Bayat, *Sorki, 2. AlkaEvli ve KaraEvli, *Lale, 3. Yazir ve 
Yasir, *Komi, 4. Dodurga ve Doker, *Murdesoy, 5. Avsar ve Kizik, *Turumcu, 6. Bekder ve Karkin, 
*Karagik, 7. Bayandir ve Becne, *Kazigurt, 8. Cavuldur ve Cepni, *Kaah, 9. Salur ve imur, *Kalag, 10. 
Alayuntlu ve Urker, *Teken, 11. Igdir ve Bogduz, *Karhk, 12. Ava ve Kinik, *Kipgak. 

XV. asirda Anadolu'da tespit edilen ananeye gore (Tevarihi AN Selguq, III, Houtsma nesri, sah. 
204205) Oguz boylannin mevkileri muayyendi. Bu anane asagi yukan Ebulgazi Han'in tespit ettigi 
ananeye yakindir. Herhalde bu anane "Resid eddin"den de alinmakla beraber, Anadolu'daki Oguz 
boylan iginde o zaman bile yasayan sifahi ananenin "kitaba uydurulan" sekli oldugunda suphe yoktur. 
Kabilelerden kimin kimle oturmasi, "tore, yol ve agirlamak dahi isbu tertip uzre" olmasi "Resid 
eddin"de (hatta mufassal olan zeyli" a!|">al_aka!QJ"0 kisminda bile5 tarn bu sekilde degildir. Bilhassa 
"Ala'addin Keykubad'in F"U6z oeG}!Tg in soleni (sah. 214215) yalniz "Rasid eddin"den mulhem olarak 
uydurulmasi kabil degildir. Umumiyetle "Yazicioglu 'Ali"nin rivayetleri calibi dikkattir. 

isbu tertib uzre oturmaq gerek 

Onlerinde mugeler durmak gerek 

Kimiz u Kimranda bu tertibile 

Aga (ve) ini arasinda igile 

Mansib u beglik dahi bu resmile 

Urug ve soyuna gore virile... (sah. 205). 

Eski adetleri bu derecede canh bir surette ifade etmek igin muellifin adet ve ananeleri yalniz 
kitaptan degil, yasayan ananelerden de sezmesi ve anlamasi lazimdir. Rivayeti yalniz kitaptan 
ogrenen Rasid eddin ve hatta Ziya Gokalp Bey'in bu meseleye dair soyledikleri, 'AN ve Ebulgazi 
rivayetlerine nazaran ne kadar sonuktur... "Ali"nin rivayetindeki a~'aA kelimesi de sayani dikkattir. Bu 
kelime "Rasid eddin"in rivayetinde yoktur. XV. asirda Anadolu'da mevzubahs olan hukuki ananenin 
yasamis olduguna "Ali"nin bu kelimeyi istimal etmesi de bir delil teskil eder. O vakit Anadolu'da bu 
kelimeyi yalniz hayatT bir kiymeti olan anane yasatabilirdi. "Ebulgazi"de oldugu gibi, bu rivayette de 
eger mustensih hatasi degilse"Rasid eddin" de ismi gegmeyen mahalli kabile zikrediliyor: "ga}Ja™"6i" 

"Rasid eddin"e gore Oguz boylannin mevki tertibi bu sekilde olur... 



55 



1. Kayi, Bayat, AlkaEvli, KaraEvli; 2. Yazir, Doker, Dodurga, Cayirli; 3. Avsar, Kink, Begdili, 
Karkin; 4. Bayandir, Becne, Cavuldur, Cepni; 5. Salur, imur, Alayuntlu, Urker; 6. Bikdir, Bogduz, 
Yava, Kinik. 

Goruluyor ki, "Rasid eddin"in rivayetinde Ebulgazi rivayetindeki tafsilat yoktur. Bununla beraber 
"Rasid eddin"in bu meseleyi "Ebulgazi" kadar anlayamayacagi malumdur. 

Ebulgazi rivayetinin daha bir hususiyeti vardir ki, Oguz heyetine sonradan kansan diger 
kabilelerin XVII. asirdaki mevkilerini gosteriyor. Yirmi dort Oguz boyu arasinda ismi gegmeyen bu 
kabileler sunlardir: Kene, Gune, Turbetlu, Keraylu, Sultanlu, Oklu, Gekli, Soglu, Hurasanh, Yurgu, 
Camgi, Turumkgu, Komi, Sorki, Korcik, Suracik, Karagik Kazgurt, Kirgiz, Teken, Lale, Murdesoy, 
Sayir. Bunlar, ananeye gore, "Oguz HarTin odahklanndan dogmuslardir. Onun igindir ki, bunlardan 
sekiz kabileyi gadirlann disansinda atlaryaninda goruyoruz. Bunlardan baska Kipgak, Kalag, Kaah ve 
Karlik kabileleri ki, Rasid eddin rivayetinin ayni olmakla beraber (Oguz Han bunlan yolda bulmustur), 
bunlar da at yanmda kaliyorlar. 

Mahmud KasgarT tarafindan (vK1}!/"l}N!a6F I, 5657) nakledilen Oguz kabilelerinin listesine gore 
eger burada "mevkiorun" tertibi nazan dikkate alinmis ise, Rasid eddin ve Ebulgazi zamanlanna kadar 
"mevki meselesi"nin muhim tebeddulat gegirmis oldugu anlasihyor. "M. Kasgarfnin Oguz boylannin 
asil ve birinci kabilesi sifatiyla zikrettigi "Kinik"lar Rasid eddin ve "Ebulgazi"de soldaki altinci 
mevkidedir (Ebulgazi'ye gore "et dograyan"). 

Diger kabileler de bu suretle "mevki" degistirmis oluyorlar. Bununla beraber ikinci olarak 
zikrettigi "Kayig" ve uguncu olarak zikrettigi "Bayandur"lar yerlerini degi§tirmiyorlar. Qunku M. Ka§garT 
zamaninda "Kinik" merkezdeki hakan gadinni i§gal etmi§ olursa "Kayig" sagdaki birinci mevkii ve 
"Bayandur"da soldaki birinci mevkii isgal etmeleri lazimdir ki, "Rasid eddin" ve "Ebulgazi"deki 
ananenin ayni demektir. 

§uphe yoktur ki, "mevki" hukuku sulalelerin degismesiyle yahut ayni sulale azasi olan bir 
hakamn siyasi hadiselerden dolayi mevki itibanyla dun olan kabilelere istinat etmek mecburiyeti hasil 
olmasiyla muhim tebeddulat gegiriyordu. Bununla beraber boyle "degisme"leri mesru gostermek igin 
yine eski ananevi rivayetlere istinat mecburiyeti oldugu anlasihyor. 

XV. asirda "Altun Ordu"da yukselen "Mangit" kabilesi beylerinden "Edige Bey" Turk ve Mogol 
toresine istinat eden Qingizilere karsi islam kisvesine burunen "Baba Tuklas 'Aziz" menkibelerine 
istinat etmisti. XIX. asir bidayetlerinde yukselen Harezm Koarat sulalesinin saray muverrihi olan 
"Munis" Koaratlann diger Ozbek kabilelerinden mevki itibanyla yuksek oldugunu ispat igin bunlara ait 
rivayetleri toplamisti. 

Anadolu'da Osmanogullarimn mensup oldugu kabilenin yukselmesini de galiba, Oguz toresiyle 
tevafuk ettirmek mecburiyeti olmustur ("Korkut Ata eyitti: ahirzamanda hanhk geri Kayiya dege ... bu 
dedigi Osman neslidir" Dedem Korkut). Oguz ananesinin Orta Asya Turkmen rivayetlerinde de "Gun 

56 



Han"in sag tarafindaki birinci gadirda buyuk oglu "Kay"in mevkii oldugu soyleniyor (Ebulgazi 
Tumanski sah. 31). 6 

Herhalde bu "mevki hukuku" meselesini hanlann kendi keyiflerine gore degistirememis olduklan 
malumdur. Yalniz bazi mevkiorunlan, han, kendi arzusuyla degistirebilirdi. Mesela XVII. asirda Ozbek 
hanlan yalniz E~g! ve QogJ lerden asagi olan mevkilere istedikleri kabileleri oturtabilirlerdi.7 

Turk imparatorluklannda kabilelerin igtimalarda oturacak mevkileri (orun) meselesi Turklerin 
kabile ve devlet teskilati tarihiyle ve orfi hukuklanyla istigal edenler igin tetkike deger bir Fakat bu 
mevzua ait tarihi malzemeler muhtelif eski menbalarda daginik bir halde oldugu gibi, Turk 
imparatorluklannin kurulus ve dagihsmda muhim rol oynayan kabilelerin bu mevzua dair sifahi 
ananeleri de tespit edilmemistir. 

Eski Turk ve Mogol kabilelerinin halitasindan ibaret olan KazakKirgizlann orfT hukuklanna ait 
maddeler Rus mustesrikleri ve hukukgulan tarafindan toplanmis ve hatta bunlar birkag mecelle 
halinde tedvin edilmis ise de "mevkiorun" meselesine luzumunca ehemmiyet verilmemistir. Bu sahada 
da klasik bir eser olan Grodekofun "Sirderya vilayeti Kirgizlan, Hukuki Hayat" adh8 kitabinda da bu 
"orun" meselesine ait malumat pek azdir. 

Eski Oguz enkazi olan Orta Asya Turkmenlerinin hukuki orfiyelerini toplayan muellifler de 
(mesela A. Lomakin "Turkmen hukuku orfisi" Askabad 1897.) bu meseleye kat'iyen ehemmiyet 
vermemisler ve hukuku ser'iye ile hukuku orfiyeyi yekdigeriyle kanstirmislardir. Bunun sebebi de 
mevki hukuku meselelerinin sathi bakista bariz bir surette yabancilann gozune garpmamasidir. §unu 
da kaydetmek lazimdir ki, Ruslar orfi hukukun bilhassa pratik meselelere (cinayet, ceza, aile 
meseleleri gibi maddelere) taalluk eden kismina ehemmiyet vermislerdir. Halbuki "orun" meselesi 
Kirgizlar'da bile gundelik hayattaki eski onemini kaybetmek uzeredir. Bununla beraber kabile ve 
gogebe devlet teskilatinda muhim rol oynayan bu "orun" hukuku ananelerinin bazi izleri Anadolu 
Turklerinde bile yasadigi anlasihyor (kaynata evinin yukan basina guveyinin gegmemesi gibi). Bu gibi 
adet ve ananeler toplanir ve tespit edilirse Turk hukuku ve devlet teskilati tarihi igin muhim maddeler 
elde edilmis olurdu. 

Gogebe Turk ananelerini muhafaza eden ve hukuk meselelerinin gogu "tore" "zan " ve "yol"9 ile 
tayin edilen KazakKirgiz Turklerinden "orunmevki" meselesine gok ehemmiyet verilir. Bu cihet yalniz 
buyuk igtimalarda ve kurultaylarda degil, kabile ve oymaklann yaylalarda, obalann derecelerinde ve 
obalarda gadirlann kurulmasinda da riayet edilir. 

Yaylada obalann mevkileri: 

1. Buyuk babanin obasi; 2. Buyuk ogulun obasi; 3. Kuguk ogulun obasi. 

Bir obada gadirlann dizilisi: 



57 



1. Obanin sahibi olan buyuk babanin gadiri (biz onu vefat etmis baba farz edelim. Bu gadirda 
onun en kuguk oglu oba sahibidir), 2. Buyuk ev sahibinin buyuk oglu, 3. Buyuk ev sahibinin buyuk 
kardesinin (yani muteveffa babanin buyuk oglunun) buyuk oglu, 4. Buyuk ev sahibinin buyuk kardesi, 
5. Onun kuguk oglu, 6. Buyuk ev sahibinin kuguk oglu, 7. Buyuk ev sahibinin ortanca kardesi, 89. 
obanin fakir akrabasi, 10. At surusune bakan goban (yilkici), 11. Koyun gobani, 12. Misafir igin. 

Umumi igtimalarda (mesela "as" merasiminde) igtimai toplayan kabile misafire karsi ev sahibi ve 
ona kardes olan kabileler de ev sahibinin yakin akrabalan vaziyetinde bulunurlar. 

Buyuk igtimalarda hazirlanan gadirlann vaziyeti: 

113 rakamli gadirlar kabilelerin "mevki'lerine gore oturacak yerleridir (rakamlar dereceyi 

gosterir). 141516 rakamli gadirlar hocalar, seyyidler ve hanlann ahfadina mahsustur. Yildizla 

gosterilen gadirlar igtimai toplayan ("as veren") kabilenin oturmasina mahsustur. Burasi mutfak 
vazifesini gorur. 

igtimalarda toplanan herhangi kabilenin hangi "mevki"i almasi igtima sahibi olan kabilenin 
buyukleri tarafindan butun kabile azalanna bilhassa "yasavul" ve "bokevul" vazifelerini gorenlerinelO 
tenbih edilir. Yasavul ve bokevullann cuz'i ihtimallerinden dolayi birer kabile "yol mucibince hakki" 
olan mevkiden asagi kalirsa kavga eder. Tarziye verilmezse buna sebep olan kabileye karsi dusman 
olarak derhal igtimai terk eder. 

KazakKirgiz sairlerinden YusufBek'in "AymanColpan" destanina mevzu olan Cikli Kotubar ile 
Tama Maman muharebesi (19. asirda) Cumekey kabilesinin yaptigi bir asyog merasimi esnasinda 
"orunmevki" meselesi neticesi olmustur. "Cikli" kabilesinin hakki olan mevkigadir "Tama" kabilesi 
tarafindan isgal edilmisti. Qumekeyler pek zengin olan Tama reisi "Maman"i, fakir olan Qikli reisine 
tercih etmislerdi. "Tama" reisi Kotubar, bunu yutmadi, "yol"a gore hakkini talep etti: 

"Magan bersen Maman'm evin apir 

Kiremin "yol"ga karap izimminen" 

1915 senesinde bu gibi "mevki" kavgasina bizzat sahit olmustum. Kipgak kabilesi tarafindan 
yapilan buyuk bir "asyog" merasimine birgok kabileler toplanmisti. Her kabile asker kit'asi gibi, 
yasavul ve bokevullann gostermesiyle, mevkilerine gore gadirlan isgal ediyorlardi. Nayman kabilesi 
de kendi mevkii olan gadirlan isgal etti. Derken bunun subeleri olan Baganah ve Baltali oymaklan 
arasinda mevki igin kavga gikti. Kavgayi hallettirmek igin Kipgak ve Argin beylerine muracat ettiler 
("yijgundiler"). Her iki taraf "yol mucibince kendi oymagimn buyuk oldugunu" ispata galisiyordu. 

Baganalilara gore: San Arka bozkirlanndaki butun Naymanlan derip toplayip eletmek (teskil 
etmek) serefi Baganah §ustan Batira aittir. Baltali ise "Baganah"nin bir baltaya satin aldigi oglan 
olmustur. 

58 



Baltahya gore: Baganali elinde "baka"n (sink) tasiyan ve Baltalinin gadinni kurmakla geginen bir 
yigit olmustur. 

Hakem olan Kipgak ve Argin Beyleri babalanndan intikal eden ananeye gore Baganahyi hakli 
buldular ve "orun" onlann lehine halledildi. Ananeye gore "Baganahlar buyuk hanlann gadirlanni idare 
etmisler, Baltali ise hanlann ashanesine odun tasimakla mukellef olmustur. Binaealeyh Baganahnin 
mevkii yuksektir." 

KazakKirgizlann ananelerine gore "Ulu Yuz" heyetindeki en yuksek (buyuk) kabilesinden ve 
"Orta Yuz" kabilesinin en asagi bir kabilesi "Kigi Yuz"un en buyuk kabilesinden buyuk (yani mevki 
itibanyla yuksek) addolunur. Biraderzade, yas itibanyla amcasmdan buyuk olsa bile, "yol"u kuguk 
sayilir. 

§ayani dikkattir ki, kabile yahut sube (oymak) reisinin dini otorite sifatiyla yukselmesinden dolayi 
bunun mensup oldugu kabilede yukselmek isterse diger kabile yahut oymaklar buna mani oluyorlar. 
Mensup oldugu kabilenin isgal ettigi mevkiye nazaran gok yukselen bu gibi reislere hocalar, seyyidler 
ve hanlann ahfadina mahsus sirada mevki vermekle hallolunur. isterse kabilesi de oraya "muvakkat 
olarak" yerlesebilir. 

1920 senesinde Ultutagda NaymanBaganali kabilesinde boyle bir vak'anin sahidi olmustum: 
Baganahlar'in 'Aktaz' subesine mensup olan Urazaya oglu Ahmet isan butun Baganahlar'in dini reisi 
derecesine kadar yukselmis olan bir adamdi. Mensup oldugu Tiney oymagi ise sekiz oymagin 45'inci 
derecedeki bir oymagi idi. 'Aktaz'in kendi dahilinde icra edilen bir "as" merasiminde Tiney oymagi, 
reislerinin sahsi mevkiine istinaden 3'uncu derecedeki mevkii isgal etmek istedi. Diger oymaklar buna 
itiraz ettiler. Nihayet mesele Ahmet isan'i ve oymagini "hocalara mahsus" olan gadirlara 
yerlestirmekle halledildi. Bununla da Tiney'lerin yukselecegini iddia ederek itiraz edenlere beylerden 
biri, "Bu gadirlar Kazak ornu imes, Sart ornut" 

"Mevki" meselesinin Anadolu Turkmenlerinde de son zamanlara kadar yasadigi anlasihyor. 
GaziAyintap vilayetinde ve Suriye'de bulunan "Elbeyli"lerin beyi Mehmet Bey'in verdigi malumata 
gore11 Turkmen asiretlerinde her oymagin isgal edecegi mevki ve mekan muayyendir. Yalniz 
igtimalarda degil, bir alay olarak bir yere giderken yine her oymak kendi yerini bilmelidir. Asiret beyi 
alayin onunde gider. Beyin sag tarafinda ikinci reis ve solunda uguncu bey bulunur. Kalan her oymak 
ise alayda kendi derecesine gore mevki ahr. 

Turkmen asiretlerine dair muhim etnografik maddeler toplayan AN Riza (Ayintap) Bey'in 
"Toros'da Turk Asiretleri" nam eseri igin hazirladigi notlarda Gavurdagi'nda bulunan Aydin asireti 
obalannin kurulusu su sekildedir: 

1. Aganin selamhk gadin (mutfak vazifesini de gorur), 2. Aganin gocuklan ve gelini, 3. Aganin 
gadin, 47. Akraba ve taallukati, 8. Obanin en fakir adami. 

59 



II. "Ulus" 

"Ulu§"12 ("Rasid addin'in tabirince" g2Sa{ AlGOH") meselesi de "orun" hukuku meselesiyle 
alakadardir. Yukanda naklettigimiz Turkmen rivayetinden de goruldugu veghile, her mevkiin kendine 
mahsus "ulu§"u vardir. Bir kabilenin muayyen bir mevkiye oturmasi, kesilen hayvanin muayyen bir 
veya birkag azasinda onun hakkini gostermis olur. Bu hak yalniz kabilenin degil, bir aile azalanna 
karsi bile riayet edilir (mesela babasi berhayat olanlar kendi evlerinde bas kemigini bile ellerine 
almazlar, ananeye gore guden (bagirsak) ve boyun gobanin hakkidir. Coban bunu talep edebilir). 

"Orun" mephasinda zikrettigimiz veghile "muge" (ulus) ananesi XV. asirda Anadolu'da 
yasamistir. 'Ala'eddin Keykubad oeG}!AT'F"tz devrinde ise bu ananenin bir kanun (Oguz toresi) sifati 
ile tatbik edildigi o zaman rivayet olunmustur (Tevarihi Ali Selguk, Houstma III, 214215217). Yukanda 
zikrettigimiz bu rivayetteki "mugeler" kelimesi suphe yoktur ki, KirgizKazak ve Baskurtlar'da istimal 
edilen "muge" istilahinin ayni olup ve ayni "hisse" ve "ulus" manalannda kullamlmistir. 

"Rasid eddin"in Oguz menkibesinde "2Saz AlGO!" meselesi hakkinda Ziya Gokalp Bey kismen 
tetkik tecrubeleri yapmisti (Milli Tetebbular Mecmuasi III, 414424, "Kuguk Mecmua" No. 7, sah. 710 
ve diger makaleleri). Bu tetkiklerde "Ebulgazi"nin "ez!KO agK;S"si ve bugun yasayan bazi 
ananelerden istifade edilmemistir. Bununla beraber bu merasimin sirf dini ve mistik bir mahiyet arz 
ettigi ileri surulmustur. Yine ayni mesele 1860 senesinde "N. i. ilminski" tarafindan mevzuubahis 
edilmistir (izv. Rus. Arch. Obs. i, 5). Gerek ilminski, gerek onun makalesine ilaveten yazan Lama 
Galsan Gamboyef bu meselenin izahina yardim igin bugunku Turk ve Mogol kavimlerinin bazi 
adetlerini tespit etmislerdir. Fakat bunlann yazdiklan bu hususi ziyafet meclislerine ait oldugundan 
meseleyi tamamiyla tenvir ve izahtan uzaktir. Bununla beraber ilminski, pek hakh olarak bu adetin 
"pek eskiden dinifelsefi bir mahiyeti olmakla beraber kabilelerin cemiyetteki mevkilerini gosterdigini" 
kaydetmistir. 

KazakKirgizlarda kesilen hayvanin azalanndan on iki azasi (on iki muge) esas addedilir.13 Yani 
bir hayvan eti on iki grup olarak oturan misafirlere isgal ettikleri mevkiye gore verilebilir. 

Bu on iki aza sunlardir: 1. iki kalga kemigi, 2. iki asikh kemik, 3. Uyluk kemigi, 4. iki kurek 
kemigi, 5. iki bazu kemigi, 6. Ku'bere kemikleri (cem'an on iki kemik). 

1. mevki hakki: Kalga kemigi, ug kaburga, kuyruk yagi ve ciger pargalan, bas (kesilen hayvan at 
olursa sagn ve oma kemigi "uga"). 

2. mevki hakki: (ayni azalar, yalniz bas yoktur). 

3. mevki hakki: "asikh kemik", iki kaburga, ciger ve kuyruk. 

4. mevki hakki: (ayni azalar). 

56. mevki hakki: Uyluk kemikleri... 

60 



78. mevki hakki: Kurek kemikleri... 

910. mevki hakki: Tokmakh (bazu) kemikleri... 

1112. mevki hakki: Ku'bere kemikleri. . . 

Bundan baska "dos" guveyinin yahut gelinin, kuyruk kemigi kizlann, bagirsaklar kadinlann, 
guden ve boyun gobanlann hakkidir. 

Lama Gamboyefin verdigi malumata gore (izv. Vos. Otd. R. A. O., i, 5 sah. 129130) Mogollann 
(Buretlerin) kemik taksimleri Turk kabilelerinin taksimlerine nazaran az gok farkhdir. Mogollar kurek 
kemigini Lamalara takdim ederler. Hayvan yedi esas kisma aynhr: dort ayak, dos, oma kemigi kismi 
ve belkemikleri. Gamboyefin kaydettigi bu adet, eger butun Mogol kavimlerinde musterek ise, Oguz 
boylannin "ulus" hakkindaki ananelerinin KazakKirgiz ananelerine daha yakin oldugu anlasihyor. 

Oguz menkibesinde zikredilen asikh kemik ve KazakKirgizlann "muge'lerinde "kalga"dan 
(canbas) sonra gelen "asikti cilik" Turk kabilelerinde aynca bir ehemmiyeti haizdir: 

1. KirgizKazaklardan biri bir gocugu evlathga kabul ederek merasim yaparken "asikti cilik" 
kemigini kendi eliyle gocugun eline verir. Bu merasim yapildigi zaman "evlathk" kendi evladi hukukuna 
malik olur. Bu "asikti cilik" (asikh ilik) merasimi yapilmazsa evlathk aile azasi hukukuna malik olamaz. 

2. Sabik hanlann ahfadi "aksoyek: akkemik" (aristokrasi) addolunduklan halde bunlara "bas" 
verilmez, "asikh kemik" verilir. 

3. Davayi sulhla halletmek isteyen bir Yakut merasim igin mutlaka bir hayvan keser; gunku 
sulhetmek igin "kinlmamis bir asikh kemik" lazimdir.14 

KirgizKazak kabilelerinin "orunmevki" ve "ulus" (et pargasi) igin kavga ve gurultu yapmalan, 
meselenin ig yuzunu anlamayanlar nazannda pek iptidailik ve kabile inatgihgi yahut oburluk telakki 
edilebilir Meselenin ig yuzu ise, kabilenin haiz oldugu hukuk meselesidir. 

"Orun" ve "Ulus" her kabilenin ve her oymagin kavim ve cemiyet iginde birgok seyler uzerindeki 
hukuklanni gosteren delildir; muessesedir. Yayla, av, harp ganimetleri taksim edilirken her kabilenin 
"orun" ve "ulus"u nazan itibara ahnarak ona gore "pay" verilir. Muhim igtimalardan birinde "orun" ve 
"ulus"unu bir defa kaybeden kabile yahut oymak, yayla mer'a av vesair seyler uzerindeki hukukunu da 
kaybetmek tehlikesine maruz kahr. Onun igindir ki, her kabile bu "Orun" ve "Ulus" haklanna 
ehemmiyet vermek mecburiyetindedir. 

1 Berezin tarafmdan nesredilen "ceG}! G5SJ AOJ!a1}! iA":" metni, sah. 31 (Trudy Vost. Otd. 
L R. Arch. Ob. VII). 



61 



2 Bu eserin nushalanndan biri Taskent Umumi kutuphanesinde mahfuzdur (Kal katalogu 
No. 80). Tumanski tarafindan yapilan Rusga tercumesi 1897'de Askabat'ta basilmistir. 1937'de Turk 
Dil Kurumu tipki basimini gikarmis, 1958'de A. N. Kononov tarafindan islenerek Rus ilimler 
Akademisi'nce nesredilmistir. 

3 GaziAyintap vilayetinde ve Suriye'de "Karasihli" denilen Turkmenler vardir. Bunlar Oguz 
boylannm "Begdili" (bekdili) boyuna mensupturlar. Dokmetasli Ukas Aga'nin soyledigine gore eskiden 
bu "Karasihli" kelimesi "Karagikh" telaffuz edilmistir. Galiba bu sube kendi adini Sirderya'daki 
"Karagik" dagindan almistir. 

4 EbulgaziTumanski, s. 3132, Ebulgazi Oguz kabilelerinin umumi listesinde "Begdili"yi 
zikrettigi halde (s. 34) gadirlarda bunu gostermiyor. Bu mutercim yahut mustensih hatasi degilse o 
zaman Orta Asya'da "Begdili'lerin ehemmiyetsiz oldugunu gosterir. Fakat benim not aldigim yeni bir 
ez!33J;S nushasinda sagdaki altinci gadirda "0}Gw," oturdugu yazilmi§tir ki, Tumanski bunu "Mw," 
okumus olsa gerek. Bu yeni nushada "Alayutlu"nun payi "e±'a!|aW"dir ki, Tumanski tercumesinde 
agik birakilmistir. 

5 Bunun bir nushasi Suleymaniye kutuphanesinde aK,! dp"> 4gaQ" da (Damat ibrahim Pasa 
909), diger nushasi da Paris Milli kutuphanesindedir (Farisi yazmalar No. 1364). 

6 Bu anane Osmanli tarihlerine de girmistir (Lutfi Pasa tarihiyle mukayese ediniz: istanbul 
1341. s. 2122). 

7 6!aJA"z a"SF"™6!K5, xo}"A 6!K, ZapA eo"g oe} A"AL ez 2PO * "tA JFr> "A! 

GOF!F QwoUw, IJNaJa! oe! oeOlaC ]Q, eae"U' GS", 

V. Barthold'un "XVII'nci asirda Ozbek hanlan sarayinda merasim" unvanli makalesinde 
J"Ce! .s"0A uo J!Ne! Jas dan nakledilmistir (Zap. Rus. Geograf. Ob. XXXIV Petersburg. 1909 s. 297). 

8 N. L Grodekof. Kirgizi i Karakirgizi SirDaryinskoy ob. Taskent 1889. 

9 KazakKirgizlarda seriat ve Rus kanunlanna mukabil olan orfi hukuk "zang", "tore" yahut 
"yol" kelimeleriyle ifade edilir. "Yol" kelimesi butun Turklerde "usul ve kaide" manasini ifade eder. 
"Yazicioglu" "Ali"nin rivayetinde de "Yol" ayni manada kullamlmistir. Hanlar atasi Oguz Han soyledi / 
Boyle tore u erkan eyledi / isbu resmile vasiyet kildi ol / Ta ola oglanlanna tore yol (Tevarihi Ali 
Selguk, III, 204). 

10 Buyuk "asyog" merasimlerinde diger igtimalarda "yasavul" ve "bokevuT'lar tayin edilir. 
Bunlann vazifesi, gelenleri mevkilerine yerlestirmek ve mevkilerine gore yemeklerini tevzi ve tertip 
etmektir. Bu hususta bir atalar sozu de vardir: "Az aska yasavul bolma, kop aska bokevul bolma". 

1 1 Cenubi Anadolu'da seyahatim esnasinda (Kemendepe 26 Temmuz 1930) tespit etmistim. 

62 



12 Mahmut KasgarT'de de bu kelime vardir: 

)XOe! 4sKp0ag„U}!A.6XU}!yU}!Aat}!a6, (i, 60). Bunlardan birincisi kelimenin lugat manasi 
olup, ikincisi istilahi manasi olsa gerek. 

13 "Muge" on iki aza manasinda oldugu gibi, bir sahsin musterek mal uzerindeki hakki 
manasinda da kullanihr. Baskurtlarda ise bu kelime dugun igin kesilen hayvanin et pargalan 
uzerindeki hakki ifade igin kullanihr ("sube kiyev musehi, tos kilin musehi, yilik yigen musehi"). Bu 
kelime Radloff Lugati'nda "musu" (Kazak telaffuzuna gore) maddesinde su suretle izah olunuyor; 1) 
Sekiz aza, 2) ikramiye ve mukafat, 3) Dugun hediyeleri ki, kabilenin buyuklerine verilir (IV, 2227). 
"Melioranski"ye gore "e'aA" kelimesi VIM'inci asra ait oldugu farz edilen bir kadehteki Yenisey 
yazisinda da "dugun hediyesi" manasinda kullamlmistir (Z. W. O. XVI, 021022). 

14 V. Serosevski "Yakuti", Petersburg, 1896, s. 438. 



63 



64 



Tiirklerde Yilba§i ve Bahar Gelenegi / Prof. Dr. Ahmet Pirverdioglu [s.44- 
50] 

Mugla Universitesi FenEdebiyat Fakiiltesi / Turkiye 

Bir yil igerisinde dogada bas gosteren degisiklikler insan toplumunun hayatini her zaman 
etkilemis ve bunlar tarih boyunca butun halklar tarafindan gesitli toren, ayin ve bayramlarla 
kutlanmistir. Takvim merasimleri olarak bilinen bu torenler, toplum hayatindaki onemine gore su veya 
bu sekilde korunmus, bir kismi zamanla sadece bazi motiflerini geride birakarak kaybolmus, en 
onemlileri ise gunumuze kadar varhgini surdurmustur. Havalann isindigi, tabiatin, hayvan ve bitkilerin 
canlandigi, daglann, ormanlann, gimenlerin yesillendigi ve ozellikle hayvanlann yavrulamaya 
basladigi ilkbahar mevsimi, dogal olarak insan toplumunun hayatini en gok etkileyen mevsimlerden 
birisi olmustur. Bunun igindir ki turn dunya halklannda ilkbahar torenleri canh bir sekilde hala 
yasatilmaktadir. 

Kuzeydogu Asya'dan Merkezi Avrupa'ya kadar genis bir cografyada yasayan Samanist, Budist, 
Hiristiyan, Musevi, Musluman Turk Halklan arasinda bugun de varhgini korumakta olan ve her yil 
coskuyla kutlanan Yilbasi/Bahar bayrami degisik adlarla adlansa da, fonksiyonel, semantik (anlam) ve 
pratik agilardan bir butun olarak ortaya gikmaktadir. 

Yazih kaynaklarda ilk defa Kasgarh Mahmut'un "Divani Lugat'itTurk" eserinde "Yengi Kun" 
olarak gegen ve "Bedhrem" (Bayram) olarak nitelenen bu kultur mirasimiz Turk Halklan tarafindan su 
adlarla anilmaktadir: Nevruz, Nevruzi SlutanT, Sultan Nevruz, Mart Dokuzu, Mart Bozumu (Turkiye), 
Bahar Bayrami, Novruz (Azerbaycan), Navroz, Yeni Kun, Nevbahar (Ozbekistan), Nevruz (Turkmen), 
Navnz, Naunz, Uhstin Uh Kunu, Wis Kunu (Kazak), Navruz, Sabantoy (Nogay), Gollu, Saban Toy, 
Navruz (KaragayMalkar), Nevruz (Tatar), Nardugan, irte Yaz, Nawruz (Baskurt), Nartukan, Nuns 
(Quvas), Cilgayak (Altay), Qilpazi (Hakas), Isiah (YakutSaha), Baba Marta, ilkyaz Yortusu (Gagauz), 
Mevris (Bati Trakya), Sultani Navnz (Yugoslavya), Mart Dokuzu (Kibns), Noruz, Yeni Gun (Uygur), 
Navrez, Gundonumu (Kinm). 

Aynca bu bayram Ergenekon (Kuzeybati Turkleri) ve Bozkurt (Azerbaycan) adlanyla da 
bilinmektedir. Eski bir Turk efsanesine gore, 2000 yil once Turkler dusman baskinina ugrar ve iki 
erkek (Kiyan ve Nogus) ile kadinlan kurtulabilir. Bunlar dar bir gegitten gegerek Ergenekon adh, etrafi 
daglarla gevrili bir ovaya yerlesir. 400 yil burada yasayarak gogahrlar. Bu ova onlara dar gelmeye 
baslar ve gikis yolu ararlar. O zaman ovada bir Bozkurt'un dolastigini gorurler. Onu takip ederek 
Demir Dagi'ndaki dar bir delikten gegtigini ogrenirler. 70 at ve okuz derisinden koruk yaparak ve dag 
gibi odun, komur kullanarak bu deligi buyuturler. Binlerce insanin artik kendilerine dar gelen 
Ergenekon'dan gikisi Bahar mevsimine, 21 Mart'a rastladigi igin her sene bu gunu kagan ve beyler 
onderliginde, ors uzerinde demir doverek ve gesitli etkinlikler duzenleyerek kutlamak bir gelenek 
haline donusur.1 

65 



Azerbaycan ve Anadolu'da da halk arasinda bilinen bu efsane simdi bile Kazan ve Miser 
Tatarlan, Baskurtlartarafmdan Bahar bayraminda okunmaktadir. 

Bu bayram igin daha sik kullanilan terim gesitli fonetik varyantlan ile "Nevruz" kelimesidir. Bu 
kelimenin Farsga olmasi, birtakim bilim adamlannin bu gelenegin Turklere, iranlilardan gegtigini iddia 
etmelerine sebep olmustur. Oysa iran ve Turk tarihi, kulturu, gelenekleri ve eski inanglan ile ilgili 
karsilastirmah incelemeler bambaska bir sonucu ortaya koymaktadir. Bu konuda ozet olarak sunlan 
soyleyebiliriz: 

1. Eski iran yazili kaynagi olan "Avesta"da Akamenid ve Askaniler donemi belgelerinde Nevruz 
hakkinda higbir bilgi yoktur. Sasaniler donemine ait belgelerde ise hukumdarlarla ilgili saray 
geleneklerinden bahsedilmektedir.2 Halkin 

da katildigi bayram hakkinda ilk bilgilerXI. yy muelliflerinden Firdevsi, Biruni, Nizamul Mulk ve 
Kasgarli'da bulunmaktadir ki bunlann da iran geleneginin mi Turk geleneginin mi tasviri oldugu kesin 
olarak belirtilmemektedir. 

2. iran'da yaygm olan efsaneye gore Nevruz, efsanevT hukumdar Cemsit'in Azerbaycan'a (yani 
iran topraklan disina) seferinden sonra kutlanmaya baslanir. 

3. 365 gunluk (360+5) eski iran takvimine gore Nevruz dort yilda bir gun kayarak farkli 
mevsimlere rastlamistir. iran'da yilbasi olarak 21 Martin sabitlesmesi Selguklu hukumdan Melik 
§ah'la baslar (bu konuda daha genis bilgi asagida verilecektir). 

4. Eski On Asya kulturlerinde (orn.Sumer) oldugu gibi iran kulturunde de daha gok saray 
gelenegi olan YilbasiNevruz, mill? bayram niteligi tasimaz.3 CografT ve dint agidan gesitlilik gosteren 
Turklerde ise bu bayram mill? ozellikler kazanmistir. 

5. iran geleneginde oncelikle yilbasi olarak kutlanan Nevruz, Turk kulturunde hem yilbasmi hem 
de tabiatin canlanmasim, bahann gelisini sembolize eder, hayvancihk ve tanmla ilgili hazirlik 
torenlerini igerir. 

6. Nevruzda yakilan atesler de iran kaynakh atesperestlik ve ZerdustTlik (Zoroastrizm) ile ilgili 
degildir. Bu dinlerde ates, tapinmanin objesidir ve kutsaldir. Bir insan, ozellikle yabanci birisi, bu 
atesin uzerinden atlayamaz ve hatta ona yaklasamaz. Turk kulturunde ise ates, bir temizleme, annma 
aracidir. Kaganlann yanina gelen yabanci elgilerin kotu ruhlardan annma amaciyla iki ates arasindan 
gegirilmesi, hastahklann atesle tedavisi, kirlendigi dusunulen nesnelerin ates uzerinde "temizlenmesi" 
Turk kulturunde yaygm bir olaydir. 

7. Nevruz bayrami iran'da Farslann gogunlukta oldugu guney bolgelerde Turklerdeki gibi 
coskulu ve ihtisamh bir sekilde kutlanmaz. 



66 



8. Nevruz kelimesi, yilbasi torenlerini ifade eden bir terim olarak Farsga'ya, Turklerle temasin 
baslamasiyla yerlesir. O tarihlere kadar Farslann kullandigi terim "Ferverdegan Senligi"dir.4 
Farsganin kurallanna gore Ruzi Nev olmasi gereken Nevruzun, Kasgarh'da gegen ve bugun bile 
birgok Turk halkinin ayni anlamda kullandigi Yeni Gun, Yeni Kun, Yangi Kun tabirinin tercumesi 
oldugu agiktir. Yine Kasgarh'da bu kelime ile ilgili olarak gegen "Bayram"5 tabiri de iran'da 
kullanilmamakta, bunun yerine "eyt/iyd" denmektedir. Azerbaycan, Orta Asya ve diger Turk 
halklannda Mart ayina "Bayram ayi" denmesi bu kelimenin eskiden Nevruz yerine kullanildigini da 
dusundurmektedir. 

Prof. Dr. Abdulhaluk M. Cay "Turk Ergenekon Bayrami Nevruz" adh kitabinm onsozunde soyle 
yazmaktadir: "Nevruz Kelimesinin Farsga olmasi ve ayni gunun iranlilar tarafindan da Bayram olarak 
kutlanmasi ister istemez Turk Yilbasisi uzerinde supheler yaratmistir. Ozellikle higbir kultur unsurunu 
Turklere yakistirmayan ve her Turk kultur unsurunun altinda baska milletler arama hastahgindaki 
Turkluk dusmani gevreler igin mesele gok basittir. Derhal o kultur unsuruna bir sahip bulabilirler."6 
Fakat yukandaki karsilastirmadan da goruldugu gibi Turk kulturunun en derin katlanna inen bu 
bayrami sahiplenmeleri pek de kolay olmayacaktir. 

Bu bayram igin kullanilan "Mart Dokuzu" ve "Sultan Nevruz/Nevruzi SultanT" terimlerine de 
kisaca deginmek gerekmektedir. 

Rumi ve miladi takvimleri arasindaki 13 gunluk fark, eskiden 9 Mart'ta kutlanan bu bayramin 
halk arasinda Mart Dokuzu olarak bilinmesine sebep olmustur. 

Sultan Nevruz veya Nevruzi SultanT tabirini ise bazi arastirmacilar Selguklu Hukumdan Melik 
Sah'in adiyla baglamaktadir. Prof. Dr. Resat Geng bu tabirin ortaya gikisini Osmanh Sultanlannm 
bayram gunu halkin igine kansarak onlarla bayramlasmasi gelenegi ile agikhyor.7 Hukumdann 
bahar/yeni gun/yilbasi torenlerine bizzat katilmasi ve halkin igine kansmasi olaymin gok eskilerden 
On Asya ve Turk Kulturlerinde yer almasi bu fikirleri dogrulamaktadir. 

M.O. 2050 yihna ait givi yazili bir Sumer belgesinde ilkbahar tarla islerinin baslamasi, gece ile 
gunduzun esitlenmesi ve yeni yihn gelmesiyle yapilan torenlerde hukumdann halka hesap vermesi ve 
onlarla birlikte yurumesi anlatilmaktadir.8 Selguklu Veziri Nizamul Mulk'un "Siyasetname" eserinde de 
benzeri tasvirler yer almakta ve bu bayramin Turkler arasinda yaygin oldugu kaydedilmektedir.9 

Biruni de bu bayramin ilk bes gununun padisahlara ait oldugunu yazmaktadir. 10 "Kitabi Dedem 
Korkut" ta Hanlar Hani Bayundur Han'in yilda bir kez evinin yagmalanmasi da buyuk ihtimalle 
Nevruz'a rastlamaktadir. Ergenekon'dan gikis torenlerinde ilk once kagan ve beylerin ors uzerinde 
demir dovmesi, Azerbaycan'da Nevruz torenleri, Nogaylarda Sabantuy Bayrami'ni yonetmek igin han 
segilmesi bu eski gelenegin izlerini tasiyor. 

Degisik cografyalarda yasayan Turklerin Nevruz geleneklerini inceledigimizde bunlann iki temel 
fonksiyonel ozelliginin one giktigi gorulmektedir: 

67 



Birincisi, turn Turklerde 21 Mart yilbasi olarak kabul edilir. Ozellikle Altay, Hakas, Karagay, 
Malkar, Nogay vb. Turklerde bu fonksiyon on plana gikmaktadir. Ornegin, Hakas Turklerinin 22 
Mart'ta kutladiklan, Bayram Qilpazi (Yilbasi) olarak adlanmakta ve gece He gunduzun esit oldugu 
sabah gunese tapmakla baslamaktadir. Bu torende ug bohgaya sanh (hastahklar, dertler, acilar) Kara 
galama (ipek) ateste yakihr. Daha sonra kutsal Akagag'a yesil (Hayat), kirmizi (Kan) ve beyaz 
(temizlik) bezler asihr.11 Altay Turklerinin kutladigi Cilgayak bayrami da benzeri ozellikler 
gostermektedir.12 

Ozbek, Tatar ve birgok baska Turk lehgelerinde "geng, yesil, hayat" anlamina gelen "yas" 
kelimesi de eski Turklerde yil sayiminin baharla, tabiatin yesillenmesiyle basladigini gostermektedir. 
Eski Turklerin kendi yaslanni "203040 yasil/yesil gordum" seklinde soylemesi, Uygurlann yeni yilda 
"Yeni yasin kutlu olsun" demesi Turk Takvim sisteminde 21 Mart'in yilbasi ozelligini one 
gikarmaktadir. 

Yilbasim, gunesin Kog burcuna girdigi, gece ile gunduzun esitlendigi 21 Mart tarihine sabitleyen 
Turkler, bu gelenegin diger komsu halklarda da yerlesmesinde etkin rol oynamislardir. Selguklulara 
kadar iran'da yilbasinm farkh mevsimlere geldigini kaydetmistik. Selguklu hukumdan Celalud Devle 
Melik §ah'in emriyle hazirlanan, Gunes'in hareketine dayah ve 12 hayvanh Turk takvimini temel alan 
Celali takvimine gore, 21 Mart yilbasi olarak belirlenmistir. Sinirlan butun Orta ve On Asya'yi 
kapsayan Selguklular Devleti'nde turn devlet isleri, vergi tahsilati dahil turn malt isler bu takvime gore 
ayarlanmaktaydi. Melik §ah'in olumunden sonra kaldinlan bu takvim Akkoyunlu Uzun Hasan 
tarafindan yeniden yururluge konmustur (Hasan Padisah Kanunlan) ve Dogu Anadolu ile 
Azerbaycan'da bu gelenegin hala canh kalmasi belki de bu yuzdendir. 

Etrusklerin bir Turk boyu oldugu varsayimini kabul edersek, bunlann M.O. Roma'yi isgaliyle 
buraya getirdikleri yenilikler iginde yilbasinm 21 Mart'ta baslamasi geleneginin de bulundugunu 
goruruz. Asil bu yuzden bu ay, kendi adini Romahlann bas tannsi Mars'tan almistir. 

Son yillarda yapilan arastirmalarda Kuzey Amerika Kizilderili kabileleri ile Turklerin yakin 
iliskileri (hatta bazilanna gore akrabalik duzeyinde) oldugu hep on plana gikanlmaktadir.13 Dil, kultur, 
gelenek, inang boyutlannda ortaya gikan bu iliskiler Kuzey Amerika Kizilderililerin 21 Mart tarihini 
"Yeni Yilm Basi" olarak kutlamalanyla biraz daha gug kazanmaktadir.14 

Nevruz kutlamalarmin ikinci fonksiyonel ozelligi bir bahar bayrami olmasinin, tabiatin kis 
uykusundan sonra uyanmasinin, otlann, agaglann yesillenmesinin, hayvanlarm uremesinin, tarimla 
ilgili faaliyetlerin baslamasinin kutlanmasidir. Bu ozellik de Turk halklannin hemen hemen hepsinde 
varligini korumaktadir. 

KaragayMalkarlar yeni yihn ilk gunu "Yil degisti, okuze is dustu" derler. Bu torenlerde kurbanlar 
kesilir, tarla isleri igin dualar edilir. Saban Toy bayrami bitene kadar koyde hig kimse bahar 
baslangicindaki islere baslamazdi. Tarlayi ilk surecek okuzler suslenip, onlara dua edilirdi.15 

68 



Benzeri torenleri Kirgiz Turklerinde de gorebiliriz. Kizlar okuz arabasinin arkasma erik agacimn 
dallanni, yesil otlan sararlar ve okuzleri tarlada surmeye baslarlar. Bu sembolik bir olaydir. Bahann 
gelmesi ve yeni yilda tarlada ilk gahsma anlamina geliyor. Yash bir kisi etegine aldigi bugdayi tarlaya 
ekmeye baslar. Okuz arabasini suren yigit "Cu canabanm. Benim kolum degil yapan, Baba Qiftginin 
(Baba DiykanA.P) kolu" diyerek galismaya baslar.16 

Orta Asya Turkleri arasinda da Nevruz arifesinde yuzyillardir suregelen "cuft baroron toreni" 
yapilmaktadir. Koyun en yash ve en saygi duyulan kisisi bir gift okuzun gektigi sabanla topragi yararak 
ilk izi agip toreni baslatmaktadir.17 

Dobruca Turkleri de benzeri torenle ilk izi agtiktan sonra, burada buyuk ekmekleri yuvarlar ve 
bereket dileyerek onlan hep birlikte yerler. Anadolu'da Kars (gift gikarma) ve Tunceli'de (gift gomesi) 
de gift torenleri yapilmaktadir.18 

Ozbekistan'da kutlanan nevruz torenlerinde bu bayramin ve dolayisiyla bahann sembolu olan 
Baba Dehkan'i (giftgi) gormekteyiz. 

Azerbaycan'da yapilan torenlerde "Cutgu Baba" (giftgi baba) rolu igin yash, gok gocuklu ve 
varhkh birisini segerlermi§. Torende kullanilacak okuz ve saban da buyuk itina ile segilir ve dualarla ilk 
iz yapihrmi§. Bu sirada "kadintopragi" uyandirmak igin yan giplak dola§ir ve ge§itli yan§lar 
duzenlerlermi§.19 

Bu makalede Turk dunyasindaki Nevruz kutlamalanna ayn ayn deginmeyecegiz. Yapilan 
torenlerin tasvirleri Ataturk Kultur Merkezi tarafindan 1995, 1996 ve 1999 yillannda duzenlenen Ug 
Bilgi §6leni'nin bildirilerinde detayh bir §ekilde yer almaktadir. Biz turn bu yazilan kullanarak Turklerde 
Nevruz Bayraminda'nda yer alan ortak etkinlikleri ele alacak ve bunlann eski kultur, inani§, mit, 
efsane, gelenek, orf ve adetlerimizle ilgili yonlerini ortaya gikarmaya gah§acagiz. 

1. Hazirlik Donemi: Nevruza hazirhk genel temizlikle ba§lar. Evlerin etrafi goplerden temizlenir, 
igi ve di§i badanalanir, halilar, kilimler, yikanir (Hakaslar bu temizlikten sonra evin bereketi gitmesin 
diye bir parga gopu saklarlar).20 Aile uyelerine yeni elbise, akrabalara hediye ahnir. Bayramda 
yenecek seker ve yemisler onceden tedarik edilerek saklanir. 

Bayrama birkag gun kala ise gesitli tatlilann yapimina baslanir. Nevruz atesi igin gerekli ot, gall 
ve odun da onceden hazirlanir. 

2. Bayram Yemegi: Bu gelenek turn Turk halklannda uygulanmaktadir. Aile yemegi ve toplu 
ziyafetler seklinde ortaya gikar. Arife aksami yemegi ailece yenir ve en uzak yerlerde bulunan aile 
uyeleri bile bu aksami mutlaka evlerinde gegirmek zorundadirlar. 

Eski kabile geleneklerinin bir yansimasi olan toplu yemekler ise daha yaygindir. Bunlar koy, 
kasaba ve sehir meydanlannda veya kirlarda yapilmaktadir. Bu gune ozel bazi yemekler de yapilir 

69 



(Nevruz asi, Bayram asi, Nevruz koco, Nevruz koje, Semeni/Sumolok/Sumelek, Kogobotko) ve 
herkes buna katkida bulunur. 

Toplu yemegin diger sekli de genglerin ev ev dolasip dua ederek yiyecek toplamasi ve bunlan 
bir arada yemesi olarak gorulur. 

Bu gibi toplu yemek torenleri dunyamn birgok kulturunde oldugu gibi, Turk kulturunde de onemli 
bir yer isgal etmektedir. 

3. Mezarhk Ziyareti: Nevruz kutlamalan sirasinda (bazi yorelerde once, bazi yorelerde ise 
bayramin 1.,2.,3., veya 4. gunu) gok onemli yeri olan bu gelenek, eski Turklerdeki Yug torenlerinin 
izlerini tasimaktadir ve bunlann devami niteligindedir. Eski Turk ve Qin kaynaklanna gore, kisin veya 
yazin olenler igin gegici mezar yapilir ve ilkbaharda veya guzun duzenlenen Yug merasimi (toy) ile 
topraga verilirlerdi. Yug torenleri sadece aglama ve agitlar soyleme gibi yas ayinlerini ihtiva etmezdi. 
Ayni zamanda gesitli yanslan, temsilT dovusleri, olenin kahramanhklarini aksettiren turkuleri ve toplu 
yemegi de igine almaktaydi.21 Benzeri torenlerin Kuzey Azerbaycan'daki Hun Turkleri tarafmdan da 
duzenlendigini 10. yy tarihgisi Movses Kagankatli da kaydetmektedir.22 Anadolu'da §eker Bayrami'na 
kayan, ama Azerbaycan, Turkistan ve diger yorelerde hala Nevruzda yapilan bu gelenek, olmus yakin 
ve akrabalann mezarlanni ziyaret etmek, mezar uzerine seker ve tath birakmak, Yasin okumak, agit 
soylemek ve aglamak, mezarlann etrafini temizlemek, bazi yorelerde ise mezarlikta kahve igmek ve 
yemek yemek gibi etkinliklerle devam etmektedir. 

Bugun Hinstiyan olan Gagauz ve Quvas Turklerinde de bu gelenek yasatilmaktadir. Quvaslar 
kisin olenlerin mezanni ilkbaharda, yazin olenlerinkini ise guzun yaptirmaktadirlar.23 

Bazi arastirmacilar bu gelenegin Atalar kultu ile baglantih oldugu gorusundeler. Macar Turkolog 
L. Rasonyi'ye gore Turklerde "Toy" turn halkin katildigi bir torendir. Bu torene merhumun kendisi de 
katilmaktadir. Toren istirakgilan olen kisinin gelecekte onlan koruyacagina, hamTleri olacagina inanir 
ve onu kendilerine baglamak igin eglendirmeye gahsirlar.24 

Prof. Dr. Abdulhaluk Qay da "Bilinen en eski devirlerden beri Turklerin yaptiklan torende 
ataruhlanna tazim oldukga onemli bir yer tutmaktadir.<...> Butun Turk dunyasinda bununla ilgili 
olarak gerek Nevruz'da ve gerekse Hidirellez'de bayram gunlerinin gayet neseli, birbirlerine saygih 
gegirilmesi, zorunlu bir gorev olarak kabul edilirdi. Qunku ata ruhlannin evin bacasi etrafinda 
gocuklannin bayrami nasil gegirdiklerini kontrol ettiklerine inamlmaktaydi. Bayram dolayisiyla 
mezarhklarin ziyaret edilmesi bunun bir sonucudur."25 diye yaziyor. 

4. Akraba ve EsDost Ziyareti: Nevruz etkinliklerinin onemli kismini olusturan bu gelenek, 
bayramin mill? ozelliginden kaynaklanmaktadir. Buyuklerin, akrabalann, komsu ve tanidiklann, hasta 
insanlann evlerine ugrayarak bayramlasmak, birbirinden haber almak, dostluklan tazelemek 
insanlarda bir halk, bir millet olma duygusunu kuvvetlendiren, onlan birbirine kenetleyen etken olarak 
ortaya gikar. Bu, kuslerin bansmasi, dusmanliklann sona ermesine de vesile olmaktadir. Kazak 

70 



Turklerinin Nevruzu "Ulus Gunu", "Ulusun Ulu Gunu" olarak da adlandirmasi onun bir birlik, beraberlik, 
dostluk, bans, yardimlasma bayrami olma ozelligini yansitiyor. 

5. Kir gezileri: Toplu sekilde kirlara gikilarak eglencelerin, solen ve yanslann duzenlendigi bu 
gelenek eski Cin kaynaklanna gore, Hun Turklerinde de mevcuttu. Turk dunyasinin bazi yorelerinde 
bu etkinlik Nevruzda gergeklesmeye devam etse de, digeryorelerde Hidirellez'e kaymistir. Kir gezileri 
sirasinda mahalli oyunlar disinda Turklerin genel olarak gergeklestirdigi pratikler gesitli yanslar (gures, 
at yanslan, kokpar/gokbori veya kegi kapma, kopek, kog ve horoz dovu§leri vs.), danslar (kir 
gezilerinde daha fazla halay gibi kollektif danslara yer verilmistir), muzik ve seyirlik oyunlardir (seyirlik 
oyunlar yukanda kaydettigimiz gibi, genellikle tarla, ekim isleri ve topragin verimliligi ile ilgili 
olanlardir). 

Altay Turkleri arasinda 1930'lu yillara kadar yilda iki defa (ilkbahar ve guzun) butun halkin 
katihmiyla Kam torenlerinin yapildigi bilinmektedir. Buyuk kuguk herkesin katildigi bu torende Tann 
Ulgen'e verdigi nimetler igin tesekkur edilir ve ondan yeni nimetlerbolluca hayvan, sut, arpa, ot, iyi av 
istenirdi.26 Buyuk bir insan kalabahgi katildigi igin koy disinda yapilan bu torenler gunumuze kir 
gezileri seklinde ulasmistir. 

6. Atesle ilgili Pratikler: Genis Turk cografyasinda kutlanan Nevruz torenlerinin hepsinde atesle 
ilgili pratikler bulunmaktadir. Bunlardan en yaygin olani buyuk atesler yakarak uzerinden atlama ve bu 
sirada "Agirhgim ugurlugum sende kalsin", "Kirmizihgin bana, sanhgim sana" gibi buyusel dualann 
edilmesidir. Bu torene gocuktan yasliya, ozurluden hastaya kadar herkes katilir. inanisa gore Nevruz 
atesinden atlayanlar hastahklanndan annir ve yil boyunca hastalanmaz. 

Bir diger pratik, hayvanlan, ates uzerinden atlatmak veya iki ates arasindan gegirmektir. Bu 
gelenek Anadolu, Azerbaycan, Kuzey Kafkasya, Orta Asya'nin kirsal kesimlerinde yasatilmaktadir. 

Altay, Hakas, Yakut (Saha) Turkleri ates uzerinden atlamazlar, ama kutlamalar sirasinda buyuk 
atesler yakar ve bu atesleri et, sut, yag ve kimizla beslerler. 

Eski Turk inanis sisteminde ates kutsal sayilmis ve turn §aman gosterilerinde yer almistir. Altay 
Turklerinin efsanelerinde atesin Tann Ulgen tarafindan gakmak tasi ile elde edildigi ve insanlara 
bahsedildigi anlatilmaktadir.27 (Bu yuzdendir ki bazi yorelerde Nevruz atesi gakmak yardimiyla 
yakihr). Nevruz atesini (ve genellikle atesi) su ile sondurmenin, onu pisletmenin yasaklanmasi 
bununla ilgilidir. 

Nevruz torenlerinde atesin kullanilmasi, onun temizleyici, anndinci, hastaliklan, kotulukleri ve 
buyuyu yok edici ozelliginden kaynaklanmaktadir. Bunun en guzel ornegi 1245 yilmda Vatikan 
tarafindan Batu Han'a gonderilen elgilik heyetinin ve hediyelerin iki ates arasindan 
gegirilmesidir.'Batu'nun karargahina vardiklannda elgilik uyelerini iki ate§ arasindan gegirdiler. 
Papazlar her ne kadar buna itiraz etseler de sonunda Tatarlara gore her turlu kotu niyetlerden 
temizlenmek ve belki beraberlerinde getirmis olduklan zehirlerin tesirini gidermek maksadiyla yapilan 

71 



bu garip arzuyu yerine getirmek zorunda kaldilar."28 Bizans imparatoru Justin'in elgisi Zemarkhas da 
ayni muameleye tabi tutulmustur. 568 yilinda Gokturklere elgi giden bu Bizansli heyeti de buyuk 
atesler uzerinden atlamak zorunda kalmistir.29 

L. Gumilyov: Iran dusuncesinde ates tapinmanin simgesidir, oysa Turk dusuncesinde 
temizleme vasitasidir." demekte hakhdir. Gorulen de sudur ki; Turk halklarimn Nevruz torenlerinde 
genis yer alan ates pratikleri hig de iran kaynakh AtesperestlikZoroastrizm'le ilgili olmayip, asirlardir 
Turk inams sisteminde yasatilan geleneklerin devami niteligindedir. 

7. Su ile ilgili Pratikler: Bunlar sabah erkenden turn su kaplanndaki sulan yenileme, taze su 
igme ve ev hayvanlanna igirme, eski esyalan suya atma, birbirinin uzerine su serpme ve su falina 
bakma seklinde gorulmektedir. 

Su kultu (Iduk YerSub) eski Turk inams sisteminde onemli bir yer isgal etmekte ve turn 
pinarlann, dere, irmak, gol ve denizlerin kendi iyi ruhlannin olduguna inanilmaktadir. Sibirya Turkleri 
arasinda hala yasamakta olan bu inanisa gore, su ozellikle pinar baslannda yuksek sesle konusmak, 
kufretmek, gevreyi ve suyu kirletmek yasaktir. Burada av yapilmaz, agag kesilmez. Pinar basmda 
mola verenler sudan biraz uzaga oturur ve giderken de su iyesi (su eezi) igin yakin agaglann dallanna 
gesitli renklerde galama (bez pargasi) baglarlar.30 

Suyun sifa verici, anndinci gucune inang, Turk mit, efsane ve destanlanna da yansimistir. "Kurt 
ve Su" mitinde Oguz oglu ile karsilasan kurt ona: " Dun avcilar kizimin karnini paramparga ettiler. 
Sabah erkenden buz pinannin suyundan ahp, onun yarasina doksen iyilesir" diyor. Oguz oglu su 
getirerek kurtun kizini iyilestiriyor ve onunla evleniyor.31 Ama Nevruzdaki su ile ilgili pratiklerin 
anlasilmasina yardimci olacak en iyi ornek "Koroglu" destaninin Azerbaycan varyantindaki bir motiftir. 
Gozleri kor edilen Ah (Koroglu'nun babasi) ogluna: " Ogul, buradaki daglann birinde bir gift pinar var. 
Yedi yilda bir defa batidan ve dogudan gelen iki yildiz bu pinarlann ustunde garpisir ve bunlann nuru 
suya duser. O zaman sular kopuklenir. Kim bu suda yikanirsa guglu kuvvetli yigit olur, suyu igen asik 
olurve guglu sesi olur. Simdi sure dolmak uzeredir. Git, o pinan bul, suyundan bana da getir" diyor.32 

Koroglu'nun babasinin tarif ettigi gun muhtemelen Gunes'in Kog burcuna girdigi 21 Mart 
gunudur. Cunku birgok Turk halki, Nevruzda sulann bir anhgina durduguna inanmaktadir. Bayram 
sabahi pinardan su getirerek kaplan doldurma, su igme, birbirinin uzerine su serpme gelenegi de bu 
inanisla ilgilidir. Burada onemli olan, sulann durdugu am yakalayabilmektir. 

Nevruz suyuna yuzuk, boncuk atarak fal bakma, kuyu, pinar basmda niyet tutma gibi pratikler 
de su kultu ile ilgilidir. 

8. Eglenceler: Nevruz kutlamalan sirasinda gesitli yanslar, gosteriler, seyirlik oyunlar ve muzik 
yer almaktadir. Turkler arasinda bu eglencelerin birbirine ne kadar benzerlik gosterdigini kanitlamak 
igin Azerbaycan, Ozbekistan, Dogu Turkistan ve Yakutistan'dan dort ornek verecegiz. "Kira gikan 
gengler gesitli yansmalar, oyunlar duzenler, dans eder, sarki soyler ve halay (yalh) gekerdi. 

72 



Hokkabazlar, asiklar, dervisler, cambazlar, komedyenler, sarkicilar, aktorler, yilan oynatanlar gesitli 
gosteriler yapardi."33 "Bayramin ilk gunu soyle gegmekteydi: Sabahleyin pehlivan ve darbaz (ip 
uzerinde) gosterileri, gun ortasinda sarkicilar ve diger sanatgilarm gosterileri, aksam ise halk oyunlan 
senlikleri ve bezmler gergeklestirilmekteydi."34 "Bu meydanda ilging yerli mill? oyunlar oynanir, 
ozanlar siir ve turku atisirlar. Sarkici ve galgicilar sarkilanm soylerler. Dansgilar dans ederler. 
Meddahlar destan ve kissalanni hikaye ederler. Guresgi gengler giires tutup, kendilerini sinarlar. 
Yetenekli at cambazlarmi ve guglu atlan ortaya koyarlar. Donme dolap ustundeki geng kizlar ve 
oglanlar mutluluktan bulutlann ustunde ugarlar. Yuksekte ip uzerinde buyuk beceri gosteren 
cambazlar cesaretleri ve korkusuzluklanyla seyircilerin dikkatlerini uzerlerinde toplarlar."35 "Uzun 
suren bir kisin ardindan Sakha halki bir araya gelip eglenir. Eglencelerde kimiz igilmesi, bayram 
yerinde pisirilen sis kebaplann yenmesi, mill? oyunlann oynanmasi, gures, at ve Olonhosut (kaya 
atma) yanslan yapilmasi ve Osuohay (halay) dansi yaygindir".36 

Muzik, sarki, dans, sihirbazlik (hokkabazlik veya illuzyon), hikaye anlatimi (meddahhk, 
kissahanlik) eski Turklerde (ve bugun bile) Kam torenlerinin temelini olusturmaktadir. Asikhk, 
hokkabazlik, meddahhk gibi sanat turleri daha sonraki donemlerde Samanhktan ayrilmis, fakat 
Samanizm'le baglantilanni da korumustur.37 Turklerin ilkbaharda Gok Tann'ya (veya Olgen'e) 
tesekkur ve dua torenlerini kamlann yonettigi ve kamlama ayini yaptigi goz onunde bulundurulursa 
Nevruz kutlamalan sirasinda yapilan eglencelerin eski gelenek ve adetlerle iliskisi daha iyi 
anlasilacaktir. 

Bu eglencelerin onemli bir kismim da, halk seyirlik oyunlan olusturmaktadir. Bu oyunlann bir 
kismi gunluk yasamla ilgili guldtiruyu amaglayan halk komedileri olsa da, bazi oyunlar, avcihk, 
hayvancihk ve ziraatla ilgili eski kulturlerin izlerini tasiyan rituel karakterli oyunlardir. Azerbaycan'da 
"KosaKosa", Dogu Anadolu'da "Kose Oyunu" olarak bilinen oyun bu agidan gok ilgingtir. Kegi kiligina 
girmis kose ve arkadaslan (Kegel=Keloglan, kadin; Dogu Anadolu'da ise kurt, geyik, tilki maskesi 
giymis oyuncular) once evleri dolasarak insanlann bayramini kutlar, hayirdualar eder ve hediye 
toplarlar. Aksam ise eglence alaninda gesitli oyunlar sahneleyerek seyircileri guldururler. Oyun 
sirasinda Kose oldurulur, Kadin ve bazi seyirciler onun cesedi uzerinde aglarlar. Sonra Kose'nin 
avucuna para, seker koyarak veya kamgiyla vurarak onu diriltirler. Eglenceler yeniden devam eder. 
Bir taraftan eski avci (kurt, geyik v.s), hayvancihk (verimlilik sembolu olan kegi) ve ziraat (olup dirilen 
tabiat) kulturlerinin izlerini tasiyan bu oyun, diger taraftan da eski On Asya kulturleri ile (kisin olen ve 
ilk baharda dirilen Dumuzi/Tammuz ve onun igin yapilan torenler) baglantilan yansitmaktadir.38 

9. EdebT Pratikler: Uygur, Baskurt, Tatar, Ozbek Turklerinde daha da agirhk kazanan siir, 
hikaye, destan soyleme gelenegi diger Turk halklannda da uygulanmaktadir. Bu siirlerin en eskileri 
(Uygurlarda "Nevruz Kosuklan", Tatarlarda "Nevruz Takmaklan" v.s) mani seklinde olup buyusel 
karakter tasimaktadir. Kapi kapi dolasan gocuklar da bu manileri soyleyerek hediye toplarlar. 
Nevruzu, bahann gelisini, yeni yih terennum eden diger siirler ise gesitli donemlerde sairler tarafindan 
yazilmistir. Divan Edebiyati'nda "Nevruziye" olarak bilinen birturde ortaya gikmistir. 

73 



10. Yardimlasma: Nevruz kutlamalannin en onemli ozelligi bir yardimlasma, sevgi ve sefkat 
bayrami olmasidir. Turk orf ve adetleri igerisinde ilk sirayi alan yardimlasma, Nevruz kutlamalan 
sirasinda daha da belirgin bir sekilde ortaya gikar. Bayramdan once fakir, hasta ve imkansiz kisilere 
para, giyecek yardimi yapildigi gibi, bayram gunu de yapilan bayram asindan pay verilir, onlan 
kirmayacak sekilde yardimlarda bulunulur. "Uygurlar Nevruzda paraca fakir, vucutga zayif insanlara, 
yashlara, bakimsiz ve yetimlere, kaza gegirenlere, gegim sikintisi gekenlere yemek, para gibi maddT 
yardimlar yaninda gesitli manevT yardimlarda da bulunur."39 Guney Azerbaycan'da da "Yoksullar 
unutulmaz, varhkhlar gok miktarda pilav ve et pisirir ve gevrelerindeki yoksul komsulara pay 
verirler."40 

Goruldugu gibi, NevruzBaharYilbasi gelenegi Turk kulturunun, yasam bigiminin, inang, orf ve 
adetlerinin bir pargasi olarak gok eski tarihlere dayanmakta ve hala yasatilmaktadir. Oysa bu gelenek 
zaman zaman yabanci iktidarlar tarafindan yasaklanmis ve Turk halkimn mucadelesi sonucu 
kutlanmaya devam etmistir. "Muteziti Abbasi doneminde Bagdat'ta hukumet tarafindan Nevruz 
hakkinda bir bildiri yayinlanmistir: Nevruz bayramina iki gun kala ates yakmak ve birbirlerinin uzerine 
su serpmek yasaktir. Bu bildiriden sonra millet ayaklanarak hukumeti, bu adeti serbest birakmaya 
mecbur birakmislardir. Hukumet ise mecburen yasaklamayi kaldirmis ve halk oyle sevinmis ki 
sevincinden polis ve devlet memurlarimn uzerine su serpmistir."41 

Benzeri yasaklamayi yakin tarihte Sovyetler Birligi sinirlan igindeki Turk halklan da yasamis ve 
uzun yillar boyunca gelenegini gizliden gizliye kutlayarak yasatmayi basarmislardir. 

Turklerin iginde bulunduklan cografT sartlann da Nevruz gelenegini ne derecede etkilediginin en 
guzel ornegini Yakut (Saha) Turklerinde gormekteyiz. Kuzeydogu Asya'da, Buz Denizi sahillerinde 
yasayan Yakut Turklerinde Nevruz'a denk gelen Isiah Bayrami 2122 Haziran'da (Yilin en uzun gunu) 
kutlanmaktadir. Bu cografyada tabiatin canlanmasi, havalann isinmasi, otlann agaglann yesillenmesi 
bu tarihe rastladigi igin Isiah hem bahar, hem de yilbasi bayrami olarak kutlanmaktadir. Bayramin 
kutlanma sekli de diger Turklerle benzerlik gosteriyor: Toren alanina yanm daire seklinde akagag 
dikilir, ates yakihr ve toren sonuna kadar sondurulmez. Topraga kimiz serpilir ve igilir. Toplu yemek 
yenir, oyunlar eglenceler ve yanslar duzenlenir. Toren sonunda halay gekilir.42 

Sonug olarak, farkli tarihlerde, farkh adlarla yapilsa da ayni kulturun, ayni tarihin, ayni kaderin 
urunu olan Nevruz/Yeni Gun, Turklerin mill? bayrami olup, tumuyle eski Turk inang, gelenek, orf ve 
adetlerine dayanmaktadir. 

1 Ogel, B., Turk Mitolojisi, C.1, TTK Basimevi, Ankara 1989, s. 5971; Cay, A. M., Turk 
Ergenekon Bayrami Nevruz, 7. Baski, Turan Kultur Vakfi Yayinlan, Ankara 1996, s.1013. 

2 Heyet, C, "Nevruz Bayrami iran'da", Turk Kulturunde Nevruz Uluslararasi Bilgi §6leni 
(Sempozyumu) Bildirileri, AKM Yayinlan, Ankara 1995, s.1 19120. 



74 



3 idrisi, H., "Eski iran ve Azerbaycan Eyaletinde Nevruz", Turk Kulturunde Nevruz 
Uluslararasi Bilgi §6leni, s.137. 

4 Guldiken K., Iran Turk Toplumunda Nevruz Kavrami ve Toreni", Turk Dunyasinda Nevruz 
Uguncu Uluslararasi Bilgi §6leni, AKM Yayinlan, Ankara 2000, s.132133. 

5 Eski Turkgede "Badhram" olarak gegen bu kelime bu gun "Bayram", "Beyram", "Mayram" 
seklinde yasamaktadir. Bkz.; Eren H., Turk Dilinin Etimolojik Sozlugu, 1. Baski, Ankara 1999, s. 45. 

6 Cay A. M., Turk Ergenekon Bayrami Nevruz, Sozbasi. 

7 Geng R., "Turk Tarihinde ve Kulturunde Nevruz", Turk Kulturunde Nevruz Uluslararasi 
Bilgi §6leni, s. 20. 

8 Klima, J., Spolecnost a kultura staroveke Mezopotamie / Eski Mezopotamya'da Toplum ve 
Kultur, Praha 1963. 

9 Nizamul Mulk, Siyasetname, Baku 1987, s.5657; ayni eser, istanbul 1982, s. 5354. 

10 Maksetof K., "Ebu Reyhan ElBeyruni ve Nevruz Hakkinda", Turk Dunyasinda Nevruz 
ikinci Bilgi §6leni Bildirileri, AKM Yayinlan, Ankara 1996, s. 272. 

1 1 Kazaci G. M., Turk Dunyasi Tarih Dergisi, 1995, Sayi: 97; Davletov T., "Hakas Turklerinde 
DinT Bayramlar ve Cilpazi, Turk Dunyasinda Nevruz Uguncu Bilgi §6leni, s. 458459. 

12 Yuguseva N., "islamiyet Oncesi Turk Dini Hayati iginde Nevruz'un Onemi ve islevi", Turk 
Dunyasinda Nevruz Uguncu Bilgi §6leni, s. 402403. 

13 Dana genis bilgi igin bkz.; Arslan A. A., "Amerika Kizilderili Kabileleri ve Turk Dunyasinda 
"Yeni Yil Basi" Merasimlerinde Paralellikler", Turk Kulturunde Nevruz Bilgi §6leni, s. 251270. 

14 A.g.e., s. 251. 

15 Malkonduyev H., "KaragayMalkar Turklerinde Nevruz Bayrami", a.g.e., s. 190. 

16 Guzel A., "Turk Kulturunde Nevruz ve Milli Birlik Beraberlik", Turk Dunyasinda Nevruz 
ikinci Bilgi §6leni, s. 173. 

17 Cay A. M., Hidirellez Kultur Bahar Bayrami, Kultur Bakanhgi Yayinlan, 2. Baski, Ankara 
1997, s. 12. 

18 a.g.e., s. 1314. 

19 Elgin Ressam, "Ellik Tamasalardan, 3. Cutgu §umu Hasretinde", Gobustan Dergisi, Sayi: 
4, Baku 1976, s. 5152. 

75 



20 Davletov T., "Hakas Turklerinde Dini Bayramlar ve Cilpazi (Yilbasi)", Turk Dunyasinda 
Nevruz 3. Bilgi Soleni, s. 459. 

21 Ozturk A., Otuken Turk Kitabeleri, Otuken Yayinlan, istanbul 1996; Rasonyi L., Tarihte 
Turkluk, Ankara 1971, s. 27; han A., Makaleler ve incelemeler, 2. Baski, TTK Basimevi, Ankara 
1987, s. 121. 

22 Kagankatvatsi M., istoriya Agvan/Agvan Tarihi, St. Petersburg 1861, s. 193. 

23 Yilmaz M., "Cuvasistan'da Kutlanan Bayramlarla Anadolu'da Kutlanan Bayramlann 
Karsilastinlmasi", Turk Dunyasinda Nevruz Uguncu Bilgi Soleni, s. 377. 

24 Rasonyi L, Tarihte Turkluk, s. 27. 

25 Cay, A. M., Hidirellez, s. 20. 

26 Basilov V. N., izbranniki Duhov/ Ruhun Segtikleri, Politizdat, Moskva 1984, s. 15. 

27 inan, A., Tarihte ve Bugun Samanizm, Materyaller ve Arastirmalar, Ankara 1 954, s. 66. 

28 Ligeti, L, Bilinmeyen ig Asya, Cev: Sadrettin Karatay, TTK Basimevi, Ankara 1986, s. 94. 

29 Bkz. Cay A. M., Hidirellez, s. 21 . 

30 Alekseyev N. A., Ranniye Formi Religii Tyurkoyazignih Narodov Sibiri / Sibirya Turk 
Halklannda ilkel inang Sekilleri, Nauka, Novosibirsk 1980, s. 72, 74, 75, 79. 

31 Bkz. Toplova A., "Ozlem Bayrami", Turk Dunyasinda Nevruz, 3. Bilgi Soleni, s. 470. 

32 Bkz.: Koroglu, Haz.: Ferhat Ferhadov, Maarif, Baku 1975, s. 1920. 

33 Sultanh A., Azerbaycan Dramaturgiyasinin inkisaf Tarihinden, Baku 1964, s. 27. 

34 Kabul N. A., "Ozbekistan'da Nevruz Yani Yeni Gunun Siir ve Sarkilan", Turk Dunyasinda 
Nevruz 3. Bilgi §6leni, s. 225. 

35 Rahman A., "Tarihten Gunumuze Dogu Turkistan'da Nevruz Kutlamalan", Turk Kulturunde 
Nevruz Bilgi Soleni, s. 225. 

36 Deliomeroglu Y., "Saha Turklerinde Bir Nevruz Versiyonu: Isiakh Bayrami", Turk 
Dunyasinda Nevruz 2. Bilgi Soleni, s. 133. 

37 Bkz.: Pirverdioglu A., "Dede Korkut ve Samanizm", Uluslararasi Dede Korkut Bilgi Soleni 
Bildirileri, AKM Yayinlan, Ankara 2000, s. 297299. 



76 



38 Bkz.: Nahmedov A., "Osnovniye Puti Razvitiya Tyurkskih Narodnih Teatrov / Turk Halk 
Tiyatrolarimn Temel Gelisim Yollari", Sovetskaya Tyurkologiya, Sayi: 4, Baku 1989, s. 5561. 

39 Huseyin N., "Uygurlarda Nevruz", Turk Kulturunde Nevruz Bilgi Soleni, s. 321. 

40 idrisi H., "Eski iran ve Azerbaycan Eyaletinde Nevruz", a.g.e., s. 144. 

41 A.g.e., s. 139. 

42 Deliomeroglu Y., "Saha Turklerinde Bir Nevruz Versiyonu: Isiakh Bayrami", a.g.e., s. 133. 

Alekseyev N. A., Ranniye Formi Religii Tyurkoyazignih Narodov Sibiri / Sibirya Turk halklannda 
ilkel inang Sekilleri, Nauka, Novosibirsk 1980. 

Basilov V. N., izbranniki Duhov/ Ruhun Segtikleri, Politizdat, Moskva 1984. 

Cay A. M., Turk Ergenekon Bayrami Nevruz, Turan Kultur Vakfi Yayinlan, 7. Baski, Ankara 
1996. 

Qay A. M., Hidirellez Kultur Bahar Bayrami, Kultur Bakanligi Yayinlan, 2. Baski, Ankara 1997. 

Elgin Ressam, "Ellik Tamasalardan, 3. Cutgu Sumu Hasretinde", Gobustan Dergisi, Sayi: 4, 
Baku 1976. 

Eren H., Turk Dilinin Etimolojik Sozlugu, 1. Baski, Ankara 1999. 

inan A., Makaleler ve incelemeler, TTK Basimevi, 2. Baski, Ankara 1987. 

inan A., Tarihte ve Bugun Samanizm, Materyaller ve Arastirmalar, Ankara 1954. 

Kagankatvatsi M., istoriya Agvan / Agvan Tarihi, St. Peterburg 1861. 

Klima J., Spolecnost a Kultura Staroveke Mezopotamie / Eski Mezopotamya'da Toplum ve 
Kultur, Praha 1963. 

Koroglu, Haz: Ferhad Ferhadov, Marif, Baku 1975. 

Ligeti L, Bilinmeyen ig Asya, Cev: Sadrettin Karatay, TTK Basimevi, Ankara 1986. 

Nahmedov A., "Osnovniye Puti Razvitiya Tyurkskih Narodnih Teatrov / Turk Halk Tiyatrolarimn 
Temel Gelisim Yollari", Sovetskaya Tyurkologiya, Sayi: 4, Baku 1989. 

Nizamul Mulk, Siyasetname, Baku 1987. 

Nizamul Mulk, Siyasetname, istanbul 1982. 

77 



Ogel B., Turk Mitolojisi, cilt 1, TTK Basimevi, Ankara 1989. 

Ozturk A., Otuken Turk Kitabeleri, Otuken Yayinlan, istanbul 1996. 

Pirverdioglu A., "Dede Korkut ve §amanizm", Uluslararasi Dede Korkut Bilgi §6leni Bildirileri, 
AKM Yayinlan, Ankara 2000. 

Rasonyi L, Tarihte Turkluk, Ankara 1971. 

Sultanh A., Azerbaycan Dramaturgiyasinm inkisaf Tarihinden, Baku 1964. 

Turk Kulturunde Nevruz Uluslararasi Bilgi §6leni (Sempozyum) Bildirileri, AKM Yayinlan, 
Ankara 1995. 

Turk Dunyasinda Nevruz ikinci Bilgi §6leni Bildirileri, AKM Yayinlan, Ankara 1996.. 

Turk Dunyasinda Nevruz Uguncu Uluslararasi Bilgi §6leni Bildirileri, AKM Yayinlan, Ankara 
2000. 



78 



Eski Tiirklerde Bayram ve Festivaller/ Prof. Dr. Salim Koca [s.51-57] 

Gazi Universitesi FenEdebiyat Fakultesi / Turkiye 

Bayram kavrami ilk defa Kasgarli Mahmud'un XI. yuzyilda yazdigi "DTvarTda gorulur. Kasgarli, 
kelimenin aslinin "bedhrem" oldugunu, bu kelimeyi Oguzlann "beyrem" sekline gevirdiklerini belirtir. 
Yine Kasgarh'ya gore, bayram "eglenme, gulme ve sevinme gunudur." Bayramlar XI. yuzyil Turk 
toplumunda, suphesiz "bayram yeri" adi verilen bir meydanda kutlanmaktaydi. Bayram yeri, ozellikle 
gigeklerle suslenmekte, gira veya mesalelerle aydinlatilmaktaydi ki, burasi Kasgarli'mn ifadesiyle 
adeta "gonul agan" bir mekan olmaktaydi.1 Bayram yerinin aydinlatilmis olmasindan, bayram 
kutlamalannin gece de devam ettigi anlasilmaktadir. Burada hemen belirtelim ki, Kasgarli Mahmud bu 
agiklamayla Ramazan ve Kurban bayramlan gibi dint bir bayramdan degil, mill? bir bayramdan soz 
etmektedir. Ancak Kasgarli, bu bayramin ne zaman kutlandigina dair bilgi vermemektedir. Dikkatli bir 
tarihginin bu zamani yine Kasgarli'mn ifadesinde gegen bir kelime ile tespit etmesi mumkundur. 
Kasgarli, bayram yerini tasvir ederken bu mekanin gigeklerle suslendigini soylemektedir. Cigeklerin 
genellikle ilkbaharda agtigini dusunijrsek, bayramin da ayni mevsimde kutlanmis olmasi muhakkaktir. 

TarihT kayitlara gore, Turklerin Hunlardan beri bayram ve festival turunden birgok toren ve 
faaliyetleri vardi. Mesela, Hun Turkleri besinci ayda, yani ilkbaharda "Lungcing" adi verilen yerde 
topluca buyuk bir bayram yapmaktaydilar. Bu bayramda hem inangla ilgili adetler yerine getirilmekte, 
hem de turlu musabakalar duzenlenmekteydi. DinT adet olarak evrenin yaraticisi "Gok Tann" ve kutsal 
sayilan "yer" igin at kurban edilmekteydi.2 Bundan sonra bayramin musabaka ve eglence kismina 
gegiliyordu. Bu kisimda Turklerin en gok sevdikleri bir spor turu olan at yanslan yapihyordu. At 
yanslan sekizinci ayda, yani sonbaharda bir kere daha tekrarlanmaktaydi. Yans kulvan olarak da bir 
ormanin etrafi veya yere gakilmis ve isaret vazifesi goren agag dallan ile belirlenmis bir mekan 
segilmekteydi.3 

Hunlannkine benzer bayram ve festivallere Gokturklerde de rastlanmaktadir. Gokturkler, her yil 
belirli bir zamanda "ecdat magarasi"nda atalanna kurban kesiyorlardi. Onlar ayni sekilde bayram 
kutlamalanna da, besinci ayin ikinci yansinda "Gok Tann" ve "kutsal yer ve su" igin kurban kesmekle 
bashyorlardi. Kurbandan sonra da topluca eglenceye gegilmekteydi. Ozellikle kizlar ayak topu (tepuk) 
oynamaktaydi. Herkes kimiz igmekteydi. Bundan sonra da sarkilar soylenmekteydi.4 Burada dikkati 
geken bir husus vardir. Turklerde bayram kutlamalanna toplumun hemen hemen her kesimi 
katihyordu. Ustelik bu katilis seyirci olarak da degildi. Mesela geng kizlar, bugun genellikle erkeklerin 
oynadigi ayak topu oyununu bizzat kendileri oynamislardir. 

Ayni bayram ve festivaller Uygur Turklerinde de vardi. 450 yihnda Uygur Turklerinden 5 grup 
birleserek, Qin'in kuzeyinde buyuk bir toren yapmislardir. Onlar bu torende once "Gok Tann"ya 
kurban sunmuslar, sonra da sarkilar soyleyerek eglenmislerdir.5 Ote yandan, 840 yihndan sonra 
Tanm havzasma gelip, yari yerlesik hayata gegen Uygurlar, din olarak Budizm'i kabul ettikleri halde 
eski geleneklerini terk etmemislerdir. 

79 



X. yuzyilm ilk geyregi iginde Uygur Kagamni ziyaret eden Cin elgisi Wangyente'ye gore, 
Uygurlar, uguncu ayin dokuzunda, yani 9 Mart'ta bir festival (Soguk Yemek Festivali) duzenliyorlardi. 
Onlar bu festivalde birbirlerinin uzerine su atmak suretiyle eglenmekteydiler.6 Bilindigi gibi, Tarim 
havzasinda yaz aylan gok sicak ve kurak gegmekteydi. Kavurucu sicaklar hayati adeta cehenneme 
geviriyordu. Uygurlar ancak yerin altinda evler insa ederek veya yaylalara gikarak bu sicagin 
etkisinden kendilerini kurtarmaya galisiyorlardi.7 Onlann ozellikle bayram eglencelerinde birbirlerini 
islatmalannin sebebi de, bu sicakla ilgiliydi. Serpilen sularla hava adeta etkilenmekte, boylece yaz 
ayinin kavurucu sicagi kovularak yagmur istenmekteydi. 

Verdigimiz birkag ornekle burada su hukme vanyoruz: Turklerin islamiyetten once Orta Asya'da 
kendilerine has bir hayat tarzlan ve inanglan oldugu gibi, yine kendilerine has bayramlan ve 
festivalleri de olmustur. Goruldugu gibi, bu bayram ve festivallerin esasini inangla ilgili davranislar ve 
toplu yapilan eglencelerolusturmaktadir. 

§imdi de bu bayram ve festivallerin hangi dusunce ve inangtan dogmus oldugunu tespit etmeye 
gahsalim: Bilindigi gibi, tabiat ve iklim insan hayatinin ve dusuncesinin sekillenmesinde bashca rol 
oynar. Turklerin ilk ana yurdu olan Orta Asya'da tabiat ve iklim, yasamak igin son derece elverissiz ve 
acimasizdir. Kislar dondurucu ve firtinah, yazlar ise kavurucu sicak ve kurak geger. Bu iklim, tanma 
yeteri kadar imkan tanimaz. Orta Asya Turkunun bashca gegim kaynagini hayvan ve hayvan urunleri 
olusturuyordu. Fakat, kislann sert ve uzun gegmesi, sik sik hayvan kirimlanna (yut=yutmak) yol 
agiyordu. Bashca ekonomik varhklarini yitiren Turkler de, perisan oluyorlar ve gug durumlara 
dusuyorlardi. Bundan dolayi Orta Asya Turkunun hayatinda iki onemli mevsim ve iki onemli yer 
olmustur: Mevsim olarak kis ve yaz. Yer olarak da kisin gegirildigi "kislak" ve yazm gegirildigi "yaylak". 
Turk igin kis, adeta kisilmak ve birgok seyden mahrum olmak demekti. Yaz ise, yayilmak ve daha da 
onemlisi uzun suren kis aylannda yasanan ekonomik sikintilardan kurtulmak anlamina geliyordu. Turk 
igin bu, bir bakima kurtulus ve hurriyete kavusma idi. Boyle bir durum da ancak bir bayramla 
kutlanabilirdi. iste Turklerin, yazm mujdecisi olan ilkbaharda bir bayram yapmalarimn bashca sebebi 
bu idi. 

Fakat sosyal olaylar tek bir sebebe baglanamaz. Daha dogrusu sosyal olaylann olusumunda 
birgok faktor birden rol oynar. Biz de birgok tarihgi gibi, Ergenekon Destani'na konu olan olaylann, 
Turk mill? bayraminin olusumunda onemli bir katkisinm bulundugu inancmdayiz. Ustelik, Ergenekon 
Destani'nda anlatilan olayin gergek yanlanni yazih belgelerde de tespit edebilmekteyiz. Burada, Turk 
bayramina kaynakhk ettigini dusundugumuz Ergenekon Destani uzerinde biraz durahm: 

Bilindigi gibi, Turk destanlanndan Manas Destani harig higbiri zamaninda derlenip yaziya 
gegmedigi igin tarn degildir; ancak bunlar tarihin kaynak kitaplan arasmda pargalar ve ozetler halinde 
bulunmaktadir. Ergenekon Destani'nin da iki ayn pargasi (versiyon, varyant) bulunmaktadir. 
Bunlardan biri Cin Yilhklannda, digeri Mogol ilhanh tarihgisi ResTdeddin'in "Camiu'tTevarTh" adh 
eserinde kayithdir. iki farkh varyant halinde olan bu pargalan once birbiriyle tamamlayarak 
ozetleyelim: 

80 



Gokturklerin Asina ailesi, dusmanlan tarafindan tamamen imha edilir. Bu katliamdan geriye 
kuguk bir gocuk kalir. Onun da bacaklan kesilir ve batakliga atihr. Bir disi kurt gelir ve gocugu kurtanr. 
Onu bir magaraya goturur ve emzirerek buyutur. Dusmanlan bu durumu ogrenince oglani oldurmek 
isterler. Fakat kurt buna musaade etmez; magaranin gizli gegidinden oglani Ergenekon vadisine 
goturur. Burada onunla giftlesir. Bu giftlesmeden on ogul dogar. Bu on ogul disandan kiz almak 
suretiyle gogahr. Aradan dort yuzyil geger. Ergenekon vadisi Asina ailelerine dar gelmeye baslar. 
Disan gikmak isterler; fakat yol bulamazlar. Artik iglerinde magaraya gikan yolu bilen de kalmamistir. 
Vadiyi kapatan daglardan biri tamamen demirdir. Aralanndaki bir demirci, bu dagi eritmek suretiyle 
disan gikabileceklerini soyler. Atesler yakihr ve korukler kurulur. 

Demir erir ve gikabilecekleri kadar bir delik agihr. Gokturkler bu delikten disan gikarak Orta 
Asya'ya yayihrlar. Bugun Gokturkler igin bir bayram olur. Onlar her yil bugun "ecdat magarasi"na 
giderek, burada atalan igin kurban keserler. Bu torenlerde Gokturk Kaganlan bir parga demiri atese 
atip kizdirdiktan sonra onu bir orsun uzerinde gekigle doverler. Diger Gokturk beyleri de ayni hareketi 
birer birer tekrarlar. 

Goruldugij gibi, Gokturk Devleti'nin kurucusu olan Asina aileleri igin Ergenekon'dan gikis, bir 
kurtulus ve ozgurluge kavusma gunu olmustur. Burada hemen belirtelim ki, Ergenekon Destani'nda 
anlatilan olay tamamen hayal mahsulu uydurma bir olay degildir; aksine tarihT bir temele 
dayanmaktadir. 

Yazih kaynaklann bildirdigine gore, Ergenekon Destani'na temel olan bu tarihT olaym baslangici 
soyle cereyan etmistir: Qin'in baslica amaci, kendisi igin tehlike olarak gordugu Hun Devleti'nin siyasT 
varhgina son vermekti. 216 yilinda Guney Hun Devleti'nin siyasT varhgma tamamen son vererek bu 
amacina ulasan Cin, Hun boylanni birbirinden ayirarak, her birini bir yere yerlestirmis ve baslanna da 
birer Cinli vali tayin etmistir. Boylece Cin, uzun bir sure rahat bir nefes almistir. Sayilan 19'u bulan 
Hun boylan, bir asir sakin ve hareketsiz bir hayat yasadiktan sonra IV. yuzyihn baslanndan itibaren 
Cin'de gikan kansikliklardan da yararlanarak, yeni Hun Devletleri kurmaya baslamislardir. Bunlardan 
biri de Kansu bolgesinde kurulan Kuzey Liang Devleti'dir (401439). iste Gokturk Devleti'ni kuracak 
olan Asina aileleri de Kuzey Liang Devleti'ne bagh boylar arasinda yer ahyordu. Cin'in Ordos 
bolgesine hakim Tabgag Turk Devleti (338557), 439 yilinda korkung bir darbe ile Kuzey Liang 
Devleti'ne son verince, Asina ailelerinin bu darbeden kurtulabilen fertleri kagarak, Orta Asya'nin en 
buyuk devletine sahip olan Avarlara siginmislardir. Cin Yilliklannin kayitlarma gore, katliam seklinde 
gergeklesen Tabgag darbesinden 500 Asina ailesi kurtulabilmistir.8 

Altay (Altin) daglannin eteklerine yerlestirilen Asina aileleri, burada uzun sure demircilik 
yapmislar ve egemenlikleri altmda bulunduklan Avarlara silah imal etmislerdir. Onlar burada, sadece 
demircilik yapmakla yetinmemisler, Qin ile ticaret yaparak bir asir iginde guglu bir kavim haline 
gelmislerdir. Katliam seklinde olan Tabgag darbesi, uzun yillar Asina ailelerinin hafizasindan 
silinmemis, biraz yukanda ozetledigimiz Gokturk Ergenekon Destani'na konu olmustur. 

81 



Burada destanin ilk kismini bir kere daha hatirlayahm: Gokturklerin Asina aileleri dusmanlan 
tarafindan tamamen imha edilmisti. Bu imha hareketinden geriye bir erkek gocuk kalmisti. Bu gocuk, 
bir kurt tarafindan kurtanlmak suretiyle Ergenekon vadisine goturulmustu. Cin Yilliklanndan 
yaptigimiz tespitlere gore, bu olaganustu olayin gergek hikayesi, Tabgag darbesi ve bu darbeden 
kurtulabilen Asina ailelerinin Avarlara siginmasi seklinde cereyan etmistir. Fakat, Ergenekon'dan 
demir dagi eriterek disari gikis nasil bir tarihT temele dayaniyordu? Destanda anlatilan bu durumun 
yazili kaynaklarda tarihT bir temelini bulamadik. Biz burada bu durumun ancak mantikT bir izahini 
yapabiliriz. Kanaatimce, Asina ailelerinin Tabgag darbesinden kagip sigindiklan Altay daglannda 
demir madeninin gokga bulundugu biryervardi. 

Asina aileleri bu dagda bir ocak agtilar. Ocak, maden alindikga dagin igine dogru ilerledi. Adeta 
buyuk bir magara haline geldi. Kalabahk bir isgi grubunun maden gikardigi sirada buyuk bir goguk 
meydana geldi. Buyuk maden kutleleri ocagin gikisim kapatti. Madencilerin hepsi igeride mahsur 
kaldi. Disandakiler mahsur kalanlan kurtarmak igin ocagi kapatan kutleleri kaldirmak istediler. Fakat 
basaramadilar. Bu defa meslekT tecrubelerinden yararlanarak, ocagi kapatan maden kutlelerini buyuk 
bir ates yakmak suretiyle eritmeye basladilar. Atesi devamh canh tutmak igin de korukler kullandilar. 
Sonunda bu kutleler eritildi ve ocak agildi. Fakat buyuk bir felaketle karsilastilar. Cunku, igeride 
mahsur kalanlann buyuk bir kismi olmustu. Bu bir milIT felaket idi. Bu durum Asina ailelerini gok 
etkiledi. Kimisi babasini, kimisi kardesini kaybetmis olan Asina aileleri, her yil bu felaketin yasandigi 
gunde bu ocaga geldiler ve burada olen atalan igin bir toren duzenlediler. Bu torende once, olen 
atalan igin kurban kestiler. Sonra, atalarmin hayatina mal olan demir madeninden bir parga alarak, 
onu orsiin iizerinde gekigle dovmek suretiyle bu olayi sembolik sekilde protesto ettiler. Bu durum 
Gokturk Devleti kurulunca devlet adamlan tarafindan kutlanan bir devlet toreni haline geldi. 

Oyle anlasihyor ki, Gokturk devlet adamlannin kutladiklan bu bayramda Asina ailelerinin 
Tabgag darbesinden kurtuluslan ve Altay daglannin etrafinda bir asir demircilik yaparak, guglu bir 
kavim haline gelmeleri hakim bir tema olmustur. Destandaki hakim temayi da buyuk bir ihtimalle 
maden isgilerinin basina gelen felaket olusturmustur. Torendeki sembolik demir dovme motifi de, hem 
Asina ailelerinin demircilik yaparak gtiglu bir kavim haline gelmelerini anlatmak igin, hem de yasanan 
felaketin bir protestosu olarak kullamlmistir. 

Bayramlarda ocaga bir demir pargasi atarak, bunu bir orsun uzerinde dovme adeti, sadece 
Gokturklere mahsus bir adet olarak kalmamistir; X. yuzyilda gtiglu bir kavim olarak ortaya gikan 
Oguzlarda da bu adet devam etmistir. Oguzlar, dusmanlan ile yaptiklan savastan sonra eve 
donuslerini Mart aymin son gunlerine denk getirirlerdi. Bu zamana da "ozgur, bagimsiz gun" derlerdi. 
Oguzlar, bu gunde buyuk bir ates yakip, igine bir parga demir atarlar ve sonra bu demiri orsun 
uzerinde gekigle doverlerdi. Boylece onlar, topragi ve suyu etkilediklerini ve daha da onemlisi sogugu 
uzaklastirdiklanni dusiJnurlerdi.9 

§imdi burada biraz durarak, bayram hakkinda kaynaklardan aktardigimiz bilgilere tekrar donup, 
bunlan agiklamaya gahsalim: Canhlann hayati "yenilenme" ile devam eder. Yenilenmenin bittigi yerde 

82 



de olum baslar. Orta Asya'da kis mevsiminin uzun ve sert gegtigi yerlerde hayat adeta durmaktaydi. 
Boyle bir iklimde yasayan ve hayvancilikla geginen eski Turk topluluklan igin bahann gelmesi ve 
tabiatin yeniden canlanmasi, kurtulus ve adeta yeniden dogus demekti. Bundan dolayi Turkler 
bahann gelisini bir bayram ile kutlamislardir. Bu kutlamayi da, genellikle yeni yihn baslangicinda 
yapmislardir. Cin Yilliklannin bize bildirdigine gore, Kirgizlar yeni yilin ilk ayina "movsiai" 
demislerdir.10 Buradaki "movsi" kelimesi, muhtemelen Turkge "bas" kelimesinin, "ai" de "ay" 
kelimesinin Cincedeki bir transkripsiyonu (soylenisi) olmahdir. Bu duruma gore Turkler, yeni yihn ilk 
ayina "bas ay" adini vermislerdir. O halde eski Turklerde bayramlar da "bas ay"da yapilmaktaydi. Bu 
"bas ay", yihn hangi ayina tekabul ediyordu? Uygurlar, bayram ve festivallerini uguncu ayin 
dokuzunda yapiyorlardi. Oyleyse, bu "bas ay", Mart ayi olmahdir. Zira, Kasgarh Mahmud'un 
mevsimler hakkinda verdigi bilgiler de bizim bu tespitimizi dolayh olarak dogrulamaktadir. Kasgarh 
Mahmud'a gore, Musluman olmayan gogebe Turkler, seneyi dort kisma ayirmaktaydilar. Bunlann her 
birine birer isim (koklem, yaz, guz, kis) vermekteydiler. Onlar, "yeni gun", yani "nevruz"dan itibaren 
ilkbahann ilk ayina "oglak ay" demekteydiler. Qunku oglaklar bu ayda dogmaktaydi.11 "Oglak ay" ise, 
buyuk bir ihtimalle Mart ayi idi. 

Biraz yukanda Hunlann ve Gokturklerin bayramlanni Mayis aymda yaptiklanni soylemistik. 
Goruldugu gibi bu iki ay, yani Mart ile mayis aylari arasinda iki aya yakin bir zaman farki 
bulunmaktadir. Bu fark neden ileri gelmistir? Kanaatimizce, bu durum mevsimlerin erken veya geg 
gelmesi ile ilgilidir. Gergekten de Hunlar ve Gokturkler, Turfan Uygurlanna gore daha kuzeyde 
oturuyorlardi. Dolayisiyla onlann yurtlannda ilkbahar daha geg bir zamanda gelmekteydi. 

Bu degerlendirme ile vardigimiz sonug sudur: Eski Turk topluluklan bayramlanni ilkbahann 
gelisi olan Mart aymda kutlamaktaydilar. Bu ay ayni zamanda yeni yihn da ilk ayidir. Bundan dolayi 
onlar bu aya "bas ay" adini veriyorlardi. Kasgarh'nin Divani'nmda gegen ifadeden de anlasildigina 
gore, Turkler bayram yaptiklan gunu buyuk bir ihtimalle "yeni gun" (yengi/yangi kun) seklinde 
adlandinyorlardi. Bu kelime de Farsga "nevruz" kelimesinin tarn bir karsihgidir. 

Eski Turk bayramlannda dort unsur gorulur. Bunlan su sekilde belirlemek mumkundur: 

1. Rituel degertasiyan davranislar, 

2. Hayatlannda rol oynayan nesneler, 

3. Eglence ile ilgili unsurlar, 

4. Giyim, suslenme ve susleme ile ilgili unsurlar. 

1. Rituel DegerTasiyan Davranislar 

Dim inanglann toren ve kurallanna "rit" denir. Baska bir ifade ile "rit", dint toren ve tapinmanin 
seklidir. Tapinma ile ilgili davranislara ve dint torenlerde kullanilan nesnelere de "rituel" adi verilir. Bu 

83 



davramslar insanda heyecan yaratir; nesnelerin de ugur getirecegine inanihr.12 Eski Turk 
topluluklannin bayramlannda da rituel deger tasiyan bazi davramslar ve nesneler bulunmaktadir. 
Mesela kurban ve yagmur riti bunlann basinda geliyordu. 

Eski Turk dini "Gok Tann" inancina dayaniyordu. Bu, tek Tann'h bir inanis idi. Turk inancinin 
merkezine oturtulmus olan "Gok Tann", evrenin ve butun canhlann yaraticisi durumundaydi. Basta 
insan olmak uzere butun canlilar onun iradesine bagliydi. Yeryuzundeki hayati, tabiati ve iklimi o 
duzenlemekteydi. Hakimiyet ve hukumdarlik, onun bagisiyla gergeklesmekteydi. Ancak ondan dilekte 
bulunulabilmekteydi. Kisaca soylemek gerekirse, onun her seyde rolu ve etkisi vardi. Dolayisiyla 
Turkler kendilerini daima, hayatlan uzerinde tek ve mutlak soz sahibi olan "Gok Tann"nin destek ve 
himayesini almak durumunda hissetmislerdir. Bunun igin de bayramlanna once "Gok Tann"ya kurban 
kesmekle baslamislardir. Kurban olarak da, hayatlannda onemli bir unsur olan ve baslica rol oynayan 
ati tercih etmislerdir. 

2. Hayatlannda Rol Oynayan Nesneler 

Turklerin buyuk devletler kurarak Orta Asya'ya hakim olmalannda ve yayilmalannda baslica iki 
unsur rol oynamistir. Bunlardan biri at, digeri demirdir. Bilindigi gibi demir silah sanayiinin baslica 
madenidir. Kihg, sungu, bigak, topuz, kalkan, temren (temurgen), zirh (yank) ve tolga gibi butun savas 
arag ve geregleri hep demirden yapilmaktaydi. TarihT kayitlara gore, Gokturkler demiri islemek ve bu 
madenden silah yapmak suretiyle uzun sure geginmisler ve guglu bir kavim haline gelmislerdir. Daha 
dogrusu, demircilik Gokturklerin ata sanati durumundadir. Hatta onlar, meslekT tecrubelerini 
kullanarak, yani demir dagi eritmek suretiyle Ergenekon'dan gikabilmislerdir. Demir dagin 
eritilmesinde ve Gokturklerin kurtulusunda, suphesiz ates de rol oynamistir. Bundan dolayi ates, 
Turklerin hayatinda onemli bir unsur haline gelmistir. Burada hemen belirtelim ki, Turklerde atesin 
iranhlarda ve Hindularda oldugu gibi rituel bir anlami ve degeri bulunmamaktadir. Turklerde de ates 
kutsaldir; fakat tapinmanin bir objesi degildir. Simocatt adli bir Bizans tarihgisinin eski Turk inanci 
hakkinda verdigi bilgi, bu durumu agikga ortaya koymaktadir. Simocatt'in bu husustaki tespiti aynen 
soyledir: "Turkler; topragi, suyu, atesi ve havayi kutsal sayarlar ve onlara saygi gosterirler. Bununla 
birlikte gokyuzu ile yeri yaratan tek bir Tann'dan baska bir seye tapmazlar. Ona atlar, sigirlar ve 
koyunlar kurban ederler."13 

3. Eglence ile ilgili Unsurlar 

Eski Turk bayramlarimn en onemli kismini eglenceler olusturuyordu. Zira Turkler, hayata bagh, 
hayati seven, gulmekten ve eglenmekten hoslanan, son derece canli, dinamik, hareketli, disa donuk 
ve neseli bir karakter yapisina sahip idiler. Turklerin bu ozellikleri bayramlarda daha belirgin bir 
sekilde gorulmekteydi. Onlann bayram yerleri, ozellikle yeteneklerin gosterildigi ve sergilendigi bir 
eglence soleni ve senlik yeri olmaktaydi. Kaynaklann smirh bilgilerinden ogrendigimize gore, burada 
at ve ok yanslan yapilmakta, ayak topu oynanmakta, ayn ayn veya gruplar halinde neseli sarkilar 



84 



soylenmekte ve bolca kimiz igilmekteydi. Boylece hosga vakit gegirmek suretiyle eglenilmekteydi. Bu 
eglenceye toplumun hemen hemen her kesimi katilmaktaydi. 

Turk toplumu, tarihin her devrinde canh ve dinamik kalabilmis ender toplumlardan biridir. Bunun 
bashca sebebi neydi? Bu sorunun en iyi cevabini Kasgarh Mahmud'un XI. yuzyilda yazdigi 
ansiklopedik buyuk Turkge sozlukte bulmaktayiz. Kasgarh Mahmud'un DTvam'nda 190'dan fazla 
"yardimlasma ve yarisma" ile ilgili kelime bulunmaktadir.14 Hemen belirtelim ki, bu tur kelimelerin 
higbirini baska milletlerin sozluklerinde gormek mumkun degildir. Burada hig tereddut etmeden su 
hukme vanyoruz: Eski Turklerde toplum hayati "yardimlasma ve yarisma" halinde gegiyordu. 
Bunlardan yardimlasma, toplumu daima birlik ve dayamsma anlayisi iginde tutuyordu. Oyle ki, butun 
halk, ihtiyag halinde birbirine yardim eden adeta bir aile gibiydi. 1 5 Yarisma ise, toplumun butunuyle 
ilerlemesini saghyordu. Her ikisi de birlesince ortaya daima canh, hareketli ve dinamik bir toplum 
gikmaktaydi. iste Turk toplumunun, tarihin her devrinde canh, hareketli ve dinamik bulunmasinin sirn 
bu idi.16 

Eski Turk bayramlannin en onemli unsuru olan "yarisma" uzerinde burada biraz daha durmak 
gerekir: Kasgarh'ya dayanarak az once belirttigimiz gibi, "yarisma" sadece bayramlarda degil, Turk 
toplum hayatinin her safhasinda vardi. Hatta diyebiliriz ki, Turkler gunluk islerinin hepsini 
"yardimlasma ve yarisma" anlayisi iginde goruyorlardi. Ote yandan, yarisma toplumdaki yetenekli 
insanlan on plana gikarmaktaydi. Turklerde ozellikle kahramanhk kultu (inang) vardi. Turk toplumunda 
yetenekli ve basanh kisiler daima saygi gormekte, el ve bas ustunde tutulmaktaydi. Daha onlarm 
saghginda haklannda kahramanhk destanlan duzulmekteydi. Bu destanlar kopuz esliginde bahsilar 
ve ozanlar tarafindan bayram, dugun ve yas torenlerinde soylenmekteydi. Boylece, hem yetenekli 
kisiler onurlandinlmakta, hem de toplumda yeni yetenekli kisilerin gikmasi tesvTk edilmis olmaktaydi. 

4. Giyim, Suslenme ve Susleme ile ilgili Unsurlar 

Turkler, hig suphesiz bayramlann ruhuna ve havasina uygun bir sekilde giyinmekteydiler. 
Ozellikle onlann kiyafetlerinde kirmizi, yesil ve sari renkler hakimdi. Mesela, Tuekta kurganinda 
ortaya gikanlmis olan bir prens (tigin) cesedinin uzerinde ust uste kirmizi, yesil ve sari renklerde ug 
gesit elbise giydirilmis durumdadir.17 Kirmizi, yesil ve sari renkler Osmanh ordulannin bayraklannda 
da yan yana bulunmaktaydi. Bu renklerden ozellikle kirmizi Turklerin rengi idi. Zira, Karahanh ve 
Selguklu hukumdarlannin bayraklan, tuglan, saltanat semsiyeleri (getr), otaglan ve giydikleri gizmeleri 
hep kirmizi renkteydi.18 Ote yandan halk kesiminde de kirmizi renk gok sevilmekteydi. Turklerde 
kirmizi renk hemen hemen her devirde moda idi. Mesela Vambery'nin tespitine gore, Turkistan'da 
kadinlar ve erkekler hep kirmizi renkli gomlekler giymekteydiler. Kadinlar ozellikle dugun ve bayram 
gunlerinde giydikleri uzun gomleklerinin uzerine sal sanp, bu salin iki ucunu sarkitmaktaydilar. Aynca 
onlar, elbiselerine uygun kirmizi ve sari renkte gizmeler giymekteydiler. 19 Ote yandan, Turk miman 
yapilannin suslemelerinde de kirmizi ve sari renkler hakimdi. Eski Turk gadir ve hahlarinm nakislan 
da hep kirmizi ve sari renkte idi. 20 

85 



Turkler, bayramlannda hem kendileri suslenmekte, hem de bayram yerlerini suslemekteydiler. 
Daha once belirttigimiz gibi, bayram yerleri isiklarla aydinlatilmakta, gigeklerle donatilmaktaydi. Bu 
gigekler hig suphesiz, "nevruz"21 adiyla da anilan "kardelen" gigekleri idi. Zira ilkbaharda ilk agan 
gigek, "kardelen" gigegidir. Adeta kan delerek gikan bu gigek, ilkbahann da ilk mujdesini vermekteydi. 

Turklerde bayram suslemeleri, musabakaya sokulan hayvanlar igin de yapilmaktaydi. Mesela 
yanstinlacak atlar, gurestirilecek develer, tokusturulacak koglar, tosunlar ve mandalar, (camus=su 
sigiri), dovusturiJIecek horozlar, sahipleri tarafindan gesitli boyalar, kinalar, boncuklar, nazarhklar, 
turlu renklerde ve desenlerde kumaslar ile suslenmekteydi. Bu adet, bugun Anadolu koylerinde aynen 
devam etmektedir. 

Buraya kadar verdigimiz bilgiden ve yaptigimiz tahlillerden gikan sonug sudur: Turklerin 
islamiyetten once Orta Asya'daki hayatlannda kendilerine has bayramlan ve festivalleri olmustur. Bu 
bayramlann olusumunda ve dogusunda, hig suphesiz onlann hayatlanni en gok etkileyen Orta 
Asya'nm tabiat ve iklim sartlan ile destanlanna konu olan olaylann bashca rolu bulunmaktadir. Bu da, 
soz konusu bayramlann dint olmaktan ziyade mill? nitelikli bayramlar oldugunu gostermektedir. 

Burada konuya son vermeden once bir de su soruya cevap vermemiz gerekiyor. Turkler mill? 
bayramlarim islam? donemde de devam ettirmis midirler? Devam ettirdilerse, bunu hangi ad veya 
adlar altmda kutlamislardir? Burada hemen belirtelim ki, Turk siyasT hayatinda istikrar yoktur. Baska 
bir ifade ile soylemek gerekirse, Turk siyasT hayatinda zirveler ve gokuntuler vardir. Tipki bir yildizin 
parlayisi ve sonusu gibi Turk devletleri birden parlar ve birden soner. Tarih boyunca Turk siyasT hayati 
hemen hep hemen boyle devam etmistir. Arka arkaya kurulan Turk devletleri, hep zirveye giktiktan 
sonra yikilmislardir. Turk siyasT hayatinda bulunmayan istikrar, Turk toplum hayatinda vardi. Zira, eski 
Turk toplumu yerlesmis ve koklu degerlere sahipti. Bu degerlerin butunune "tore" deniyordu. Turk 
toresi de, kendi toplumunu daima yasatabilecek ve ayakta tutabilecek olmez ilkeler ve kurallar ihtiva 
ediyordu. SiyasT sarsintilar ve gokuntuler bile torenin ilkelerini ve kurallanni kolay kolay yok 
edemiyordu. iste Turkler, torenin bu ozelligini "il (devlet) gider tore kalir"22 sozu ile ifade ediyorlardi. 
Burada kastedilen, hig suphesiz Turk toresinin daima canh ve ayakta tuttugu Turk toplumudur. 
Gergekten de, bir Turk devleti yikihrken, Turk toresinin daima canh ve dinamik tuttugu Turk toplumu 
ayakta kalabilmekte ve yeni yeni Turk devletleri kurabilmekteydi.23 

XI. yuzyilda topluca Musluman olup, islam medeniyeti dairesi igine girerek, islam dunyasinm 
ortasinda arka arkaya devletler kuran Turkler, mill? degerlerini butunuyle koruyorlar ve islam 
topluluklannin iginde adeta Orta Asya'daki hayatlanni yasiyorlardi. iran ve Arap kulturlerinin etkisi 
yuzeyde kaliyor, Turk toplum hayatinin derinligine nufuz edemiyordu. Ozellikle bayram, dogum, 
dugun ve olum olaylannda eski Turk adetleri hakimdi.24 Ote yandan Turkler, islam dunyasinda 
dillerini butunuyle korumakla birlikte pratik gayelerle yan yana yasadiklan topluluklann dillerinden de 
bazi kelime ve kavramlar alip kullanmislardir. Mesela "nevruz" bunlardan biridir. Bilindigi gibi nevruz, 
Farsga kokenli bir kelimedir. Fakat nevruz, ayni zamanda hem Farslann, hem de Turk topluluklannin 

86 



ilkbaharda yaptiklan bayramin adidir. Daha agik bir ifade ile soylememiz gerekirse, Turkler, Orta Asya 
kokenli olan milIT bayramlanni islam? donemde "nevruz" adi altinda kutlamislardir. 

Burada hemen belirtelim ki, "Farslann mill? bayrami nevruz" ile "Turklerin mill? bayrami nevruz" 
arasinda temelde ve ozde buyuk farklar bulunmaktadir. Her iki milletin nevruz bayramlannda sekIT 
olarak ortak unsurlar bulunmaktadir fakat, bu unsurlann her iki millette anlamlan ve yorumlan 
tamamen farkhdir. Mesela, ates unsuru her iki milletin bayraminda da vardir. Fakat, iranhlarda ates 
tapinmanin bir objesidir.25 Bundan dolayi rituel bir anlam tasimaktadir. Turklerde ise ates, 
temizlenmenin ve arindirmamn bir vasitasidir. Dolayisiyla eski Turk inancina gore, safligindan suphe 
edilen herkesin ve her nesnenin iki ates arasindan gegirilmesi, bir ocagin etrafinda dondurulmesi ve 
hatta bir atesin uzerinden atlatilmasi lazimdir. Mesela, Gokturkler, Bizans elgisi Zemarkhos'u herturlu 
felaketten uzak tutmak igin bir ates etrafinda dondurmuslerdir.26 Ote yandan Turk kamlan (samanlan) 
da, hastayi kotu ruhlardan anndirmayi atesle yapmaktaydilar.27 

Atesin uzerinden atlatilmak suretiyle anndirma adeti, Orta Asya Turk topluluklannda korunarak 
gunumuze kadar ulasmistir. Orta Asya Turk topluluklanmn nevruz adi altinda kutladiklan bahar 
bayramlannin hemen hemen hepsinde bu adet vardir. Turk topluluklanndaki bu adet, sadece nevruz 
bayramlannda degil, ayni zamanda dugun torenlerinde de gelinin kemik atesi uzerinden atlatilmasi ve 
gevresinde dondurulmesi seklinde icra edilmektedir.28 

Turk bayramlanndaki bazi unsurlar iran bayramlannda hig bulunmamaktadir. Mesela, iran 
bayramlannda orsun uzerinde demir dovme adeti yoktur. Bu tamamen Turklere has bir gelenektir. Bu 
gelenegin koku de Gokturklere dayanmaktadir. Turklerde demircilik ata meslegi durumunda idi. 
Turklerdeki "tarhan" unvaninm demircilikle gok yakm ilgisi vardi. Orta Cag tarihinin kaynaklannda 
verilen bilgiye gore, ancak yedi gobekten beri atalan demircilik yapanlar bu unvani ahp 
kullanabilmekteydi. Ote yandan, iran tarihinde Farslann demircilik yaptiklanna dair higbir bilgi 
bulunmamaktadir. 

Turk bayramlanndaki yansma turu eglenceler iran bayramlannda hemen hemen hig yoktur. 
Yansma, eski Turk hayatmin en belirgin ozelligidir. Esasen yansma, mucadele ve ustun gelme fikrine 
dayanir. Turkler, hayatta kalabilmek igin Orta Asya'nm son derece sert ve acimasiz tabiat ve iklim 
sartlanna karsi devamli mucadele iginde olmuslardir.29 Boylece, mucadele ve ustunluk duygusu 
zamanla onlann butun faaliyetlerine yansimistir. 

iran bayramlan CemsTd ve FerTdun gibi hukumdarlann tahta gikisi olaylanna dayanir. Turk 
bayrammin olusumuna ise, Turkun hayatinda rol oynayan unsurlar ve olaylar kaynaklik eder. Bunlar 
tabiat, iklim, buyuk felaket, toplu kurtulus veya ozgurluge kavusma gibi butun toplumu ilgilendiren 
olaylardir. 

1 Kasgarh Mahmud, DTvanu'lLugati'tTurk, I, Ankara 1939, s. 484; III, 1941, s. 176. 



87 



2 J. J. M. De Groot, Die Hunnen der vorchristlichen Zeit, BerlinLeipzig 1921, s. 59: "... und 
im funften Monad eine grosse Versammlung am LiongWall. Man bringt dann seinen Ahnen, dem 
Himmel und der Erde, den Geistern und Gottern Opfer dar." 

3 W. Eberhard, Cin'in Simal Komsulan, 1942, s. 76. 

4 Eberhard, a.g.e., s. 87; Liu Mautsai, Die Chinesischen Nachricten zur Geschichte der 
OstTurken (T'ukue), I, Wiesbaden 1958, s. 42. "Waerend des 5. Monats pflegen die T'ukue, Senate 
und Pferde zu schlachten, um sie dem Himmel zu opfern. Die Maenner spielen gern ein Wurfelspiel, 
und die Frauen Fussball. Sie trinken gegorene Stutenmilch und berauschen sich damit. Dann singen 
und schreien sie miteinander." 

5 Eberhard, a.g.e., s. 73. 

6 0. izgi, Cin Elgisi WangYenTe'nin Uygur Seyahatnamesi, Ankara 1989, s. 60 vd. 

7 0. izgi, a.g.e., s. 56, 57. 

8 Liu Mautsai, a.g.e., I, s. 5, 40. 

9 O. P. Baharli, "Eski ve Orta Caglarda ve Gunumuzde Nevruz", Nevruz, Haz. S. Tural, 
Ankara 1995, s. 210. 

10 Eberhard, a.g.e., s. 67; Tsai Wenshen, Li Te Yu'nun Mektuplanna Gore Uygurlar 
(840900)), Tapei 1967, s. 37; W. Radloff, Sibirya'dan trc. A. Temir, I, istanbul 1994, s. 130. Radloff, 
Cince "maosi ai" seklindeki ifadenin Turkge "buz ayi" olabilecegini ileri surmustur. 

1 1 Kasgarli Mahmud, I, s. 347. 

1 2 H. Read, Sanat ve Toplum, trc. S. Mulayim, Ankara 1 981 , s. 1 80, 65. 

13 Ed. Chavannes, Documents sur le Toukiue Occidentaux, Paris 1900, s. 248. 

14 Bkz. Divanu Lugati'tTurk Dizini, Haz. A. Caferoglu, Ankara 1972. Kasgarli Mahmud'un 
Divani'nda yardimlasma ile ilgili 46, yansma ile ilgili 31, yardimlasma ve yansma ile ilgili de 114 tane 
olmak uzere toplam 191 tane kelime bulunmaktadir. Fakat, bu kelimelerin hemen hemen higbiri 
bugunku Turkge sozlugumuzde yer almamaktadir. Bunun sebebi, "yardimlasma ve yansma" 
geleneginin terk edilmesidir. Gelenegin terk edilmesiyle bu kelimeler de birer birer olup gitmistir. 

15 W. Radloff, Sibirya'dan (Segmeler), istanbul 1976, s. 173. 

16 S. Koca, Dandanakan'dan Malazgirt'e, Giresun 1997, s. 199. 



88 



17 B. Ogel, islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, Ankara 1984, s. 143; A. inan, Makaleler ve 
hcelemeler, I, Ankara 1968, s. 499. 

18 S. Koca, a.g.e., s. 170, 172, 174. 

1 9 A. Vambery, Bir Sahte Dervisin Orta Asya Gezisi, trc. N. A. Ozalp, istanbul 1 993, s. 56. 

20 J. Strzygoniski, "Turkler ve Orta Asya Sanati Meselesi", Turkiyat Mecmuasi, III, (1935), s. 
40. 

21 Ebu Hayyan, Kitab alidrak NLisan alAtrak, istanbul 1 931 , s. 60. 

22 Kasgarli Mahmud, (1940), II, s. 25. "El kaldi, toru kalmaz" (Toprak kalir, tore kalmaz. 
Buradaki "kalmak" fiili "geride birakmak" anlammda kullanilmistir. Buna gore soylemek gerekirse, 
"toprak terk edilebilir, fakat tore terk edilmez." dememiz gerekmektedir). 

23 S. Koca, a.g.e., s. 195. 

24 S. Koca, a.g.e., s. 202. 

25 H. Gungor, "On Asya Kulturlerinde Yeniden Dogus ve Turklerde Nevruz, Nevruz, Haz. S. 
Tural, Ankara 1995, s. 36. 

26 J. P. Roux, Turklerin ve Mogollann Eski Dini, trc. A. Kazancigil, istanbul 1994, s. 185; 
Chavannes, a.g.e., s. 235. "Puis ce furent des sorciers turcs qui purifierent I'envoye romain en le 
faisant passer a travers des flammes." 

27 J. P. Roux, a.g.e., s. 62. 

28 E. E. Bacon, Esir Orta Asya, trc. T. Say, Tercuman, 001 Temel Eser, tarihsiz, s. 93, 94. 

29 S. Koca, Turk Kulturunun Temelleri, I, istanbul 1990 s. 17. 



89 



Eski Tiirklerde Evlenme Gelenekleri / Prof. Dr. AM Erkul [s. 58-66] 

Cumhuriyet Universitesi FenEdebiyat Fakultesi / Turkiye 

Giris 

Kadin ve erkek insan turunun devamini saglayan, hayatlanni butunlestirerek bir araya gelen iki 
ayri cinsi olustururlar. insan toplumlannin en ilkelinden en modernine kadar tarihin hemen her 
asamasinda evlenmenin, her zaman ve her yerde yaygin bir toplumsal ve kisisel davranis oldugu 
gorulur. Evlenme gergekten de, bireysel oldugu kadar, turn toplumu ilgilendiren bir olgu ozelligine de 
sahiptir. 

Evlilik bir anlamda ailenin mesrulugu olarak kabul edilir. Gelismislik duzeyi ne olursa olsun, 
hemen her toplumda ailenin temel unsuru olarak evlilik gorulmektedir. Bu temel unsur karsihkh 
anlayis ilkesine dayanir. Evlilikte uyum, beklenen ve arzu edilen bir durumdur. Ne var ki, 
beklenmeyen durumlarda ortaya gikan sorun ve zorluklar bazen bu uyumu bozmakta ve yeni baska 
sorunlara neden olabilmektedir. Sorunlar, aile yapismi ve birligini temelden sarsacak bir boyut 
kazandiginda ise bosanma, kagimlmaz bir durum olarak ortaya gikmaktadir. Bosanma evlilik baginin 
sona erdigini gosteren hukuki bir kavram olmamn otesinde toplumsal anlama da sahiptir. 

Her toplumun oldugu gibi Turklerin de bir yazisiz hukuk donemi vardir. Yasa koyan hukuk 
adamimn gikisina kadar, hukuki isler bir takim adetler ve geleneklerce duzenlenir. Yakutlarda, 
Kirgizlarda, Orta Asya Turk asiretlerinde bugun Bati ve Dogu Turkistan da ayni durum gorulmektedir. 
Genel olarak bu geleneklere bakildiginda, kadina oldukga iyi bir statu verilmistir. Nisanhlikta, erkegin 
kadina verdigi kahn ve evlenme bosanma meselelerinde demokratik esaslar gorulur.1 

Calisma gergevesinde, eski Turklerde dugun ve baslik gelenegi, bosanma, aile de kadinerkek 
(anababa) iliskileri ele alinacaktir Ayrica, islamiyet'in kabulu ile Turk ailesinde meydana gelen 
degismeler ile ilgili goruslere kisaca yer verilecektir. 

A. Evlenme Gelenekleri 

Tarih oncesinde evlilik iliskilerinin nasil duzenlendigi hususu net olarak bilinmemektedir. Bilinen, 
bugunku bigimiyle ailenin ve baba ailesinin ataerkillikle birlikte ortaya giktigidir. insanoglunun evliligi 
konusunda basta sosyologlar ve antropologlar olmak uzere birgok sosyal bilimci gorus belirtmislerdir. 
Farkh evlilik bigimleri uzerinde durmuslardir.2 Bu farkhhklar, bir yandan kulturler arasi gesitliliklere 
isaret ederken, diger yandan da evliliginde diger toplumsal kurumlar gibi zamanla degisime ugramasi 
anlamina gelmektedir. 

'Grup igi evlilik' (endogamy), 'grup disi evlilik' (exogamy), 'tek esli evlilik' (monogamy), 'gok esli 
evlilik (poligamy), 'gok kadinla evlilik' (polygny), 'gok erkekle evlilik' (polyandry), 'yenge evliligi' 
(levirat), 'baldiz evliligi' (sorarat) bu farkh evlilik turlerine ornek bigimlerdir. 

90 



Farkh tammlamalara ve siniflandirmalara karsin, toplumlar kimin kiminle, kag esle ve hangi 
kosullar altinda evlenebilecegine dair bir takim kurallar olusturmuslardir. Cok degisik uygulamalar 
olmakla birlikte evlilik, esas itibariyle toplum tarafindan onanan kadin ve erkek, ya da kadinlar ve 
erkekler arasinda meydana gelen bir iliski turunu karakterize etmektedir. iliskinin belli kahplar iginde 
gergeklesmesi de evliligin sosyal bir kurum olarak ele alinip incelenmesini olanak vermektedir.3 

Evliligin sosyolojik tanimlanmasi yaninda, hukuki, dini, antropolojik, psikolojik ve ekonomik 
yanlan ile de tanimlamak mumkundur. Sonug olarak evlilik birbirlerini seven, birbirleri ile bir omur bir 
arada yasamayi goze alan iki insanin birlikteliklerinin zihinlerde ve toplum gozunde resmilesmesidir. 
Ailenin genel geger taniminda evlilige dayandigi soylenmektedir. Her aile turunun kendine ozgu 
evlenme bigimleri vardir. Bu nedenle kiz isteme, soz kesme, nisan, nikah ve dugun adetlerinin 
sosyolojide buyuk onemi bulunmaktadir. 

Eski Turklerde evlenme gelenekleri konusunda arastirmacilann farkh seyler soyledigini 
gormekteyiz. Bu konuda referans olarak kabul gorenlerden biri daha once sozunu ettigimiz 
Grenard'dir. Grenard'in Turkistan'da evlenme torenleri konusundaki gorusleri ozetle §6yledir;4 Erkek, 
dostlanyla beraber kiz babasmm evine gider. Kizin babasi, gelenleri kapida karsilar. Kendilerine 
misafir ekmegini verdikten sonra delikanhnin boynuna bir yazma sarar. Bu yazma, otoritenin artik 
babadan delikanhya gegtigine alamettir. Bundan sonra bir fincan tuzlu su getirilir. Bu tuzlu su iginde 
islanmis ekmegi nisanhlar yerler, kiz baba evinden gikar. Ath bir alay, musiki ile, guveyin evine gider. 
Gelinle onun tarafindan olanlar aglarlar, sizlarlar. Delikanli tarafi da teselli edici sarkilar soylerler. 
Guvey tarafi, yalanciktan bir kiz kagirma hareketi yapar. Kiz tarafi karsi koyar. Guveyin boynundaki 
yazmaya almak isterler. Guvey yazmayi vermemek igin, bedel olarak herkese ayn ayn paralar verir 
(Dugunlerde para serpmek adeti buradan kalmis olsa gerektir). Alay erkek evinin esigine gelince, ev 
esigi mukaddes oldugu igin, geng kiz esige basamaz. Bir kege igine konarak, el ustunde kapidan igeri 
sokulur. igeride yanan ocak atesinin yanina giderler (Roma'da bu ates, aile atasi mabudun atesidir. 
Turklerde, aile koruyucusu perinin atesidir) Geng kizin perisi ile erkegin perisi birdenbire 
bansmayacagi igin, kiz ve delikanli, ug gun ayn dururlar. Kiz, gadinn bir kosesinde gizli kahr. Ug gun 
sonra yuz agilma merasimi yapihr. Turklerde "yuz gorumlugu" adi ile hediye verilmesi bu gelenekten 
kalmadir. 

Gokalp'e gore dugun adetleri evliligin bir takim gereksiz, anlamsiz torenlerden ibaret degildir. 
Dugun adetleri evlilikle o kadar siki bir baga sahiptir ki, evliligin gesitli bigimlerini, bagli bulundugu 
dugun gelenekleriyle ayirt edebiliriz derken, dugun gelenekleri agismdan toplumlan bese 
ayirmaktadir.5 Bu aynmi yaparken, bir anlamda dugun geleneklerinin toplum turlerine gore gosterdigi 
degisimi de ele almistir. 

Turkone'ye gore, ilk donem klan ekzogamisi (distan evlenme) simdilik bir yana birakihrsa, 
ataerkil kabile ve asiret donemlerinde, evliliklerin kiz kagirma suretiyle oldugu gorulmektedir. Kabile 
federasyonu (il) asamasinda eski ekzogami daireleri devam etmesine ragmen, toplumun genislemesi 
dolayisiyla, kabileler arasi evlilikler, endogamik evlilikler olarak yorumlanabilir.6 Nitekim Gokalp, 

91 



Turklerin, il asamasinda evliligi endogamik oldugunu belirtir ve endogamiyi kadinerkek esitliginin 
temeli sayar.7 Egzogamik evliligin sadece totemizm doneminde gegerli oldugunu belirten Gokalp, eski 
Turklerin bu donemi goktan gegtiklerini, Naturizme ulastiklarim, il asamasinda zevcenin 'il'den olmasi 
sart oldugunu soylemektedir. Boylece kabileasiret donemlerini atlayarak hemen il asamasina ve 
endogamiye gegmektedir. Ona gore zevcenin 'il'den yani zevcin akrabasindan bulunmasi, onu 
hukukga yukseltecek bir nedendi. Qunku eski kavimlerde, her toplum kendisini digerlerinden daha 
yuksek ve asil addederdi. Evlilik, asalette birbirine esit olan iki bireyin birlesmesi demek oldugundan, 
ancak iki tarafi ayni il'den olan bir evlilik, Turk Toresi'ne uygun olurdu. Kisacasi, o zaman, 'distan 
evlilik' kurahnin gegerli olmasi gerektigini soyluyor.8 

Ataerkil ailenin temelini olusturan distan evlilik ve kiz kagirma gelenegi, Turklerde uzun sure, 
bazi yerlerde gunumuze kadar devam etmistir. Bu adetlerin kalktigi yerlerde izleri gorulijr.9 inan'a 
gore Turklerde distan evliligin, daha gok belli iki boyun birbirlerinden kiz alip vermesi bigiminde 
oldugu, yani iki boy, aralannda karsihkh kizlarmi degistirmektedir.10 Altay ve Yenisey boylannda 
distan evlilik hala yururluktedir. Bugunku Altayhlarda her kabile birkag yuz nufustan ibaret olmasina 
ragmen, higbir kabile kendi dahilinde evlenmez.1 1 inan'a gore eski donemlerde evlenme yasagi daha 
gok genis bir alana yayilmisti. Bu donemlerde evlilikler kiz kagirma ve yagma yoluyla olmustur. Yakut 
ve Altay Turkleri arasmda son zamanlara kadar evlenme, ancak kiz kagirma ile mesru sayilmistir. 
Altay Turklerinde bugun de, evlenmeler kiz ve erkek taraflar arasmda anlasmayla yapildigi halde, 
erkek kendi soyunun yigitleriyle beraber giderek kiz kagirir. 12 

Turkdogan'a gore Turkler aracilar yoluyla evlenme gelenegine sahiptiler. Bu modelde kadinin 
yeri gok onemlidir. Ona gore Turklerde toplumun gekirdegi aileden olusur. Bu da ana, baba, ogul ve 
torunlardan ibarettir: Evlenip giden kizlar ile onlann gocuklan, aileden sayilmazlardi. Goruluyor ki, 
Turk aile duzeni, adeta bir 'aile sigortasi' halinde kurulmustur.13 Eski Turklerde, babadan sonra aileyi 
anne temsil ederdi. Bunun igin annenin yeri, babanin diger akrabalanndan ileri olurdu. Babanin mirasi 
anneye degerdi. Cocuklann vasisi o idi. Turk tarihinde kadinlann hukumdann naibi olabilmeleri veya 
devlet iginde buyuk soz sahibi olmalan da bundan ileri geliyordu.14 Turkdogan'a gore bekaret anlayisi 
Turklerde, islamiyet'ten once de vardi. Turkler bakire kiz igin, 'kapakhg' yani kapali kiz diyorlardi. Eski 
Turklerde evin sahibi kadindi. Bundan dolayi, ev kadini igin en yaygin soz 'evci' idi. Gokturklerde 'es' 
derlerdi.15 

Eski Turklerde gok kanlihk konusunda farkh gorusler bulunmaktadir. Bunlardan birisine gore; 
eski Turklerde gok kanlihk bulundugunu gosteren higbir etnografik arastirma bulunmamaktadir. 
Musluman Kirgizlarda, Dogu Turkistan Turklerinde mevcut olan gok kanlihk ise Araplarda ve 
Acemlerde gorulen gok kanlihk olmayip busbutun baskadir ve Turklere has bir adet halini almistir. 
Grenard, iki veya daha gok kanh olmak isteyen erkeklere Dogu Turkistan Mollalannin istemeyerek izin 
verdiklerini, ikinci veya uguncu eslerin ilk esin bulundugu kentten baska biryerde oturmasi gerektigine 
isaret ediyor. Bosanmaya gelince bu, orf ve adetlerce son derece fena karsilanmaktadir. Cengiz 
Yasasi'na gore bosanmamn erkek aleyhine olum cezasi ile karsilandigi goz onune ahnacak ve 

92 



yasanin Turk adetlerini kanun haline soktugu du§unulecek olursa erkegi kadin karsisinda ne kadar 
saygili bir konuma getirdigi anlasihr.16 

Bir diger goruse gore ise; eski Turklerde gok eslilik (poligami) mevcut, hatta oldukga yaygindi. 
Bazi kaynaklarda gok esliligin sadece Hanlara ozgu oldugu, bazi kaynaklarda ise hig olmadigi iddia 
edilir ki, bu dogru degildir. Qunku, kadin sayisi fazladir ve yakinlannin dullarla evlenmesi sarti 
vardir.17 Kaynaklaryaygin olmasa da gokesliligin (poligami) varligindan soz etmektedir. 

Tukyu menkabesinde hukumdar Tukyu'nun on zevcesi vardir.18 Henuz Musluman olamamis 
Hazar Turkleri hakanlan, saraylannda daima yirmi bes kadin bulundururlardi. Bunlar, kimi nza ile, kimi 
zorla alinmis komsu hukumdarin kizlandir. Ayrica, odalik olarak altmis guzel cariye bulundurulurdu. 
Her kadinin ayn bir gadin ve hadim bir muhafizi vardir. Hakan bunlardan birisini istedigi zaman 
muhafiza haber gonderir, muhafiz cariyeyi hakana getirip, gadirin onunde beklerdi.19 'Harem' 
usulunun, henuz Musluman olmamis Turklerde gorulmesi, bu usulun islami etkilerle ortaya giktigi, 
Selguklu ve Osmanh saray ve konaklanna ait oldugu yolundaki genel kanaat karsisinda oldukga 
dikkat gekicidir.20 Buna karsin eski Turklerde 'harem' yoktur diyen Seving, genellikle, tek kadinla 
evlenilirdi demektedir.21 

Kisacasi tek eslilik iddiasina ragmen Gokalp, reislerin futuhatla zengin olduktan sonra tek 
zevceyle yetinemeyip esirlerden, teb'alan olan oymaklardan guzel esler edinmeye basladiklanm, 
bunlara 'kuma' admin verildigini, hakan, ilhan ve prenslerin il haricinden evlenmeyi adet edindiklerini, 
bunlara Cin prensi ise 'konguy', degilse 'kuma' dendigini ifade etmektedir.22 Gokalp'e gore, tore bu 
tur evliligi yasal kabul etmedigi igin, eski Turkler, ikinci kadina kuma adini vermislerdir, hatun 
dememislerdir. Gergektenden de kuma hatundan gok farkli idi. Kuma bir es gibi degil, hatunun kiz 
kardesi gibi, yakini gibi aileye katiliyordu. Kendi gocuklan, kumaya teyze diye hitap ederlerdi. Anne 
diye hitap etmezlerdi. Bu unvan yalniz evin sahibine yani, gergek kadina verilebilirdi. Kumalann 
gocuklan, babalannin servetinden pay alamazlardi. Onlara yasayabilmeleri igin, doyacak kadar servet 
verilirdi. Bir hakanin oglu kumadan dogmussa, babasinin yerine gegemezdi. Hakanin oglunun, hakan 
olmasi igin anasinin mutlaka hatun olmasi sartti.23 Evin iginde en itibarh yer ilk kadinindi. En gok o 
sayihr, onun sozu dinlenirdi.24 Cin'den ahnan prenseslerle Konguylar hukuk bakimindan kumadan 
yuksek, hatunlardan asagi idiler. Tipki Kumalann gocuklan gibi, Konguylann gocuklannin da hakan 
olma hakki yoktu.25 

Bazi kaynaklarda bir evlilik turu olarak 'levirat'tan soz etmektedir. Cin Kaynaklannda yer alan VI. 
yuzyila ait iki buyuk metinde Turklerdeki levirat evliligine isaret etmektedir. Turkdogan'in J. Paul 
Raux'dan aktardigina gore, "bir babanin, bir agabeyin ya da bir amcanin olumunden sonra, ogul, 
kuguk kardes ya da yegen, onlann dullan ve kiz kardesleriyle evlenirler.26 Levirat gelenegi, ailenin 
bolunmemesi, kocasi olen kadinlann ve gocuklannin guvenligi gibi nedenlerle baglanmaya 
gahsilmaktaysa da, esasta, kadinin mal kabul edilmesiyle alakahdir. Ailenin bedelini odedigi gelin, aile 
mail sayilmaktadir.27 inan'da Kirgiz ve KazakKirgizlarda yenge ile kayinbirader arasindaki iliskilerden 
soz etmektedir.28 

93 



Seving ise levirat konusunda, W. Eberhard'dan hareket ederek; "eski Turklerde olen erkek 
kardesin dul kalan zevcesi ile, yine dul kalan gocuksuz uvey anne ile evlenme seklinin (Leviratus) 
mevcut oldugunu yazmaktadir".29 Ona gore Eski Turklerde olen kardesin dul kansi ile evlenme 
gelenegi vardi ve hatta bu gelenek gunumuze kadar devam edegelen gok eski bir gelenekti. Ancak 
dul kalan uvey anne ile evlenme konusunda, Cin kaynaklanni dolayisiyla Eberhard'i dogrulayan 
herhangi bir beige hig kimse tarafindan tespit edilmemistir. ihtimalen Cin kaynaklannda bu konudaki 
tek beige, Cin asilh Turk vezirin Qin elgisine verdigi meshur cevaptir. Bilindigi gibi, dul uvey anne ve 
yengelerle evlenmeyi ahlaksizhkla niteleyen Qin elgisine, Cin asilh Hun veziri su cevabi vermistir: 
"Babalan ve kardesleri oldugu zaman onlardan kalan dullan, hemen yanlanna alirlar. Qunku onlar, 
kendi soylanndan birinin boyle gidip kaybolmasina tahammul edemezler. Hunlarda boyle karisik 
akraba evlenmelerinin bulunmasina ragmen, onlar aile butunlugune ve bu butunlugun 
bozulmamasina dikkat ederler".30 Bu konudaki tartismalar bitmis degil, ama en azindan eski 
Turklerde levirat evliligin varligi inkar edilemez. 

B. Eski Turklerde AnaBaba Olgusu 

Aile en dar anlamiyla anne, baba ve gocuklardan olusmus, sosyal nitelikli bir kurumdur. O halde 
ailenin temelinde anne, baba ve gocuklar vardir. Bir gati altinda bulunan bu insanlann gerek aile 
igindeki konumlan ve gerekse birbirleri ile olan birebir iliskileri onem arz etmektedir. Bir toplumsal 
orgut kabul edilen ailede, aile iginde bulunan kisilerin bireysel konumlan kadar, birbirlerine karsi 
iliskileri, ailenin bireyleri tammlama bigimleri, aile igindeki hiyerarsiyi ve duzeni anlama bakimindan 
onemli kabul edilmektedir. Bu bolumde eldeki verilerden hareketle Eski Turklerde 'anne ve baba' 
olgusunun genel bir degerlendirmesi yapilacaktir. 

1. Anne: Baba'ya 'kang' diyen eski Turkler anneye de '6g' demektedir. Bugunku 'ogsuz' (oksuz) 
de buradan gelmektedir.31 Kultigin, Kitabelerde Gok Turk Devleti'nin kurulusunu anlatirken; "Turuk 
bodun yok bolmazun tiyin, bodun bolgun tiyin kangim ilteris Kaganig, ogum ilbilge Katunug Tengri 
topusinte tutup yugeru koturmus..." (Turk milleti yok olmasin diye, babam ilTeris Kagan ile annem 
ilBilge Hatun'u Tann tepelerinden tutmus ve insanogullannin ustune gikarmi§32 diyordu. ilk defa May 
Daglan'nin kuzeylerinde bulunan Gokturk yazilanyla yazilmis Kemgik Yaziti'nda gorulen anne (6g) 
sozu, Uygur gaginda da '6g' (anne) bigimindedir. Ornegin; 'oglug' anneli, 'ogsuz' annesiz) 
anlamindadir.33 

Diger yandan Divanu Ligati't Turk'te 'ana' 'apa' olarak yer alirken, diger Turk lehgelerinde su 
bigimdedir: Kipgak: 'ana', Altayca: 'ene', Qagatayca: 'aga', Kagar: 'ene', Kazan: 'eni', Kirgiz: 'ene', ve 
'apa', Hebet: 'ene', Sagay: "ene', 'sor', Telcut: 'ene', Quvas: 'ama' ve 'an'ne'dir.34 Uygurlarda 
'anaata', anababa sozleri gok yaygindi.35 

Turk hukuk anlayisina gore, babadan sonra aileyi anne temsil ederdi. Bundan dolayi ananin 
yeri, babanin diger akrabalanndan ileridir. Babanin mirasi anneye degerdi. Cocuklann vasisi de o idi. 
Turk tarihinde kadinlann, hukumdarlann 'naibi' olabilmeleri veya devlet iginde soz sahibi olmalan da, 

94 



bundan ileri geliyordu.36 Aile igi iliskilerde kadinin birden fazla rolu vardir (annelik, eslik, gelinlik, 
yengelik, eltilik vs.). Turk kulturunde kadina verilen degerden dolayi 'anababa', 'kankoca' denirken, 
anne babadan once soylenirdi. Gokturk gaginda da anne sozu babadan once kullaniliyordu: 'annenin 
ogudunij al, babanin da sozunu dinle' veya 'annesi babasi sevinir' gibi deyislerde anne hep once 
soyleniyordu. Bir Uygur yazisinda ise 'anne ve babanin gonlunu oglu ve kizi alamaz' deniyordu.37 
Anneyi one alan bu gelenek, Dede Korkut Hikayelerinde de daha anlamli olarak 'anaata' ve 'kadin 
anabeg baba' seklinde gorulmektedir. Buradaki 'kadin' tanitmasi (beglik gibi) ananin bir unvanidir. 
Kadinlik burada anneyi yuceltmek igin soylenmistir. Yine Gokturk Yazitlannda anne, 'ogum hatun' 
(annem hatun) seklinde, hatun unvaniyla birlikte anilmaktadir.38 

Bu konudaki ornekleri gogaltmak mumkun. Buradan anladigimiz, eski Turklerde kadina verilen 
statu son derece yuksek ve bir anlamda erkekle esit duzeyde. Nezaket gergevesinde gok yerde 
kadina ait sifatlar erkege ait olandan onde kullanilmaktadir. 

Gokalp Cumhuriyet doneminde kadinin yeri nedir ve ne olmali sorusuna cevap ararken, eski 
Turklerde kadini arastirmayla ise baslar. Ona gore eski Turkler feminist idiler. Hukukga erkekle kadin 
birbirine esit sayilmakta idi. Toplantilarda kadmla erkek tesetture ait bir kayitla kayitlanmazlardi. 
Emirnameler 'Hakan ve hatun emrediyor ki... diye baslardi39 ve yine eski kavimler arasmda higbir 
kavim Turkler kadar kadin cinsine hukuk vermemis, hurmet gostermemislerdir.40 Gokalp'in eski 
Turklerde kadinerkek esitligi konusunda, bir baska ifadesi ise soyledir: Eski Turkler, erkegi 'sag', 
sinifina, kadini 'sol' sinifina koymakla, kadin ile erkegi birbirine karsi 'tabu' olmak soyle dursun, 
birbirine gerekli ve tamamlayicisidir. Bu nedenle gerek siyasi, gerek iktisadi ve bedii islerde birlikte 
gahsmalan gerekirdi demektedir.41 

Dede Korkut Hikayeleri turn diger destanlar gibi erkeklerin kahramanhklan uzerine kurulmustur. 
Destanlarda kadmlar kahramanlann anneleri, esleri veya nisanhlan, sevgilileri olarak yer alir. Dede 
Korkut'un kadinlan da boyledir. Hikayelerin giris bolumunde aile bireylerinin tasimalan gereken 
ozellikler 6z olarak verilmistir. Dede Korkut'ta bazen kendileri de cesur ve guglu birer kahraman olan 
kadinlara, 'sevgilies' ve ozellikle 'ana' olarak yakinlan tarafindan buyuk deger verdigi gorulur.42 
Gogebe Oguz toplumunda kadin, ozellikle ana olarak saygin bir konumdadir. 

Kiz gocugunun egitimi annenin uzerinedir. Hikayelerin giris bolumunde aynca kadin tiplerini 
sinifladigi gorulur. Evin dayagi, solduran sop, dolduran top, bayagi kadin ismini verdigi dort tip 
kadindan soz eder.43 Evin dayagi admi verdigi en olumlu Turk kadin tipidir. Bu tip, yabandan bir 
misafir gelse onu agirlayan, doyuran, kocasinin admi kotu gikarmayan kadindir. Bunun tarn tersi de 
'bayagi kadin'dir. Bu tip surekli kocasini mahcup eder, cimrilik yapar, nankordur. 'Solduran sop' 
tipindeki kadin, tika basa yemek yer, yine agliktan sikayet eder ve kocasindan bir turlu memnun 
kalmaz. Yeni kocaya varmak dusuncesi devamli zihnini mesgul eder. 'Dolduran top' kendi ilgisizligi 
sonucu evine gelen zararlan onleyemedikleri igin komsulanna sitem eder. 'Komsu hakki Tann 
hakkidir' sozunu de bu sitemine mazeret olarak kullanir. 

95 



Buradan da anlasilacagi uzere Dede Korkut'un hikayelerinde idealize ettigi kadin 'evin dayagi' 
olan kadindir ve o, misafirperver, kocasini misafir yaninda mahcup etmez, comerttir, evin sahibidir, 
kocasimn serefini korur, dedi kodu yapmaz, nankor degildir, kocasi ile uyum igindedir, gozu disanda 
degildir.44 

Diger bir ifade ile Dede Korkut'ta kadin, Kutadgu Bilig'de agik bir sekilde yer alan ve Divanu 
Lugati't Turk'te ip uglanyla ulasilan hain, korkak, sehvet duskunij ve aldatip yaltaklanan kadin 
imajindan gok uzaktir. Burada kadinlar savasgi ve avcikahraman erkege gore yine ikinci planda, onun 
korumasi altindadir ama, iffetli, sadik, baglayici rol oynarlar. Sik sik onlarin fikrine basvuruldugu 
gorijlur.45 Turkone'nin de vurguladigi gibi, gogebe fetih ve yagma duzeninde, savasgi, sum sahibi ve 
avci kahraman erkekler, surekli hareket halindedirler. Bu yuzden ofke ve duygulanyla, anlik 
tepkileriyle hareket eden bir kisilige sahiptirler. 

Dede Korkut'taki kahramanlann genellikle boyle olduklan gorulmektedir. Kadinlar ise, onlara 
akilfikir veren, yol gosteren, yatistiran, aile uyeleri arasinda saglam baglann olusmasim saglayan 
kisiler olarak gorunijrler.46 

Destanda kadinlann statusu yuksektir. Birden fazla evlilige, bir i§aret olsun yoktur. Her bir 
kahramanin bir kadini vardir. Dirse Han, evladi olmadigindan dolayi kansma gok danhyor (bu ayip 
senin mi benim mi? diyor). ikinci kadinla evlenmek fikri akhna gelmiyor. Dede Korkut Destani, Oguz 
Kagan Destani'nin birdevami olarak, islam gelenegini yansitmasina karsilik, Dirse Han'in tek kadinla 
yasamasi, hala destanda eski Turk toresinin canhligini korudugunu bize gostermektedir.47 

2. Baba: Turkler eskiden babaya, 'kang' derlerdi.48 Gokturk Kitabelerinde Kultigin Babasi ilteris 
Kagan'in devleti kurusunu anlatirken, 'kangim kagan yiti yegirimi erin tasikmis tasra' (babam kagan 
on yedi adamla bas kaldirmis) diyor.49 Ayni babanin ogullanna 'kangdas'50, uvey kardesler igin ise, 
'kangsik' deniyordu.51 XI. yuzyildan sonra Turkler, babaya 'ata' demeye basladilar. Eski Turkler de 
bugun bizim anababa soyleyisimiz gibi, anayi one alarak '6g ve kang' diyorlardi.52 Yine Guler'in 
belirttigine gore Anadolu'da babaya; 'ece', 'izi', 'ede', 'eye' de denilmektedir. Bu Anadolu sozleri de en 
eski Turklerdeki 'esi', 'igi', 'ige' gibi deyislerden baska bir sey degildir. Bu ifadeler daha gok 'evin 
buyugu ve sahibi' igin soylenirdi. Evin buyugu igin bazi Turkler ise 'ot agasi' yani 'ates ve ocagin 
agasi, sahibi' demislerdir.53 

Anababaya saygi eski Turklerde oldugu gibi54, Selguklar gaginda da gok kuvvetliydi. Mesela, 
ogul Ayas, Selguklu Sultani Alp Arslan'in verdigi altin kesesini almak igin, babasinin yanma dizlerinin 
ustunde gidiyordu.55 'Baba hakki' yani 'atahk', Turklerde sonsuz bir hak degildi. Mete ve Oguz 
Kagan, toreye karsi geldikleri igin babalanni bile olduruyorlardi. Baba oglunu evlendirmek zorunda idi. 
Baba bu vazifesini yerine getiremez ise oglan 'kahn' veya 'bashk' parasini zorla babasindan alabilirdi. 
Halk ve beyler bunu normal karsilardi.56 



96 



Buradan anlasildigi kadari ile babanin aile iginde onemli bir agirhgi olmakla birlikte; toreye, 
konulmus kurallara uygun davranmadigi zaman, bu hakkini kolayca kaybedebilmektedir. Baba 
kurallann devamini saglayan konumdan, kurallan ihlal etme noktasina geldiginde hem aile 
bireylerinden hem de kamudan tepki gorebilmektedir. Baba otoritesi sonsuz degildir. 

Oguz'da erkek once yigittir, merttir, kahramandir.57 Cevresi dusmanla gevrili olan birtoplum igin 
bu nitelikler elbette onde olacaktir. Erkek gogu zaman savasta ve avdadir. Erkegin yasamimn onemli 
bir kismi disanda oldugu igin, evin isleri kadinin uzerindedir. O nedenle 'evin dayagi' tipi kadina 
ihtiyag olacaktir. Hikayelerin bir gogunda bu konular islenmektedir. Bunlardan 'Dirse Han Oglu Bogag 
Han' hikayesinde, erkegin toplum igindeki yerini ve sorumluluklanm gosteren bir gok anekdot 
bulunmaktadir. Hikayede topluma ve kadinlara karsi yanhs yapan kirn olursa olsun isterse Han oglu 
olsun, yaptiginm cezasmi gekecegi ana fikir olarak islenmektedir. Bir yigit kirn olursa olsun Oguz 
ilinde kiza, kadina dokunamaz, yasli kimselere hakaret edemez. Babasindan izinsiz ava gikamaz, 
sarhosluk mazeretiyle kotu islere kalkisamaz.58 

C. Bashk Gelenegi 

'Kahn' vermek, Fransiz sosyolog G. Richard'in kabul ettigi gibi, bazi ilkel topluluklarda erkegin 
kadini satin almasi anlaminda degildir. Araplarda gorulen 'mehr'in vasiflanni tasimaktan ziyade 
Cermenlerde mevcut olan 'sabah hediyesimorgengabe'ne benzer. Gergekten sosyologlar yalniz eski 
Araplardaki degil, islam hukukundaki evlenmenin de bir gesit ticaret sozlesmesi sayildigmi kabul 
ediyorlar. Fakat 'kahn' bugunku haliyle sadece kadin karsisinda erkeklik onurunun korunmasi igin de 
bir gerekgedir. Degeri azhginda ya da goklugunda degil, yalniz bir hediye olmasinda aranmahdir.59 

Evlenme gunumuzde oldugu gibi eski Turklerde de toplumsal bir gorevdi. Bekarhk ayip sayihrdi: 
Evlenecek delikanli, kiz tarafina 'kahn' vermek mecburiyetinde idi. 'Kahn, kahng, kahm' bigiminde turn 
Turk lehgelerinde rastlanan bu olgu, karsihkh bir sozlesmeydi yeni evlenenlerin yasamlanni 
duzenlemeleri igin yapilan bir yardimdi. Kadin eger bosanip baba evine giderse, kahn olarak verilen 
mal iade edilirdi.60 islam hukukundaki mehire karsihk olan kahna karsi kiz tarafi da 'geyiz' getirirdi. 
Kahn gelenegi, koca buyuk bir maddi zarara ugrayacagi igin kadini bosamasim engeller, kadinin 
getirdigi geyizden dolayi aile mulkunun ortagi oldugu igin huzur iginde bulunurdu.61 

inan, bashk adetinin, kiz kagirma gelenegine karsi gelistirilmis bir adet oldugunu soylemektedir. 
Kiz kagirma sistemine dayah evliliklerin devamh huzursuzluga yol agmasi yuzunden, zaman iginde 
anlasma yoluna gidildigi soylenmektedir. Kahn (bashk) adeti, bu anlasma sirasinda dogmus olmahdir. 
Bugun gesitli yerlerde gorulen evliliklerde kiz kagirma taklidi yapilmasi, eski kiz kagirma yolu ile 
evliliklerin sembolik bir devamidir. Bu suretle kiz tarafi, ashnda bunu isteyerek yapmadigim gostermis 
olmakta; erkek de odenen bedele ragmen, yigitligini, fizik gucunu vurgulamakta ve kizi bileginin hakki 
ile kazandigini ifade etmektedir.62 



97 



inan anlasmanin 'kalin' odemek suretiyle oldugunu belirtmektedir. Kirgizlar ve Baskurtlar 'kalin' 
yerine 'suyek satimi' derler. Suyek, kemik demektir. Suyek satimi boydan birinin, yabanci bir boya 
satilmasim ifade eder, eski donemlerde kalin mahnin boyun ortak mail sayildigini, boy uyeleri 
tarafindan ortaklasa odendigi gibi, alan boyun uyeleri arasinda paylastigim anlatmaktadir.63 

Turkdogan'a gore kalin ve baslik Turk ailesinin temel sigortasidir.64 Ancak, kalin, baslik 
degildir. Kalin, babanin ogullara, evlenme 'pay'dir; baslik ise evlenme sirasinda kiz ailesine verilen bir 
hediye gorunusundedir. Baba mahndan kizlara bir pay dusuyorsa bu da kizin geyizidir.65 Ona gore 
kalin, bir sut hakki, bir hibedir. Gokturk Yazitlannda, 'kiz' sozunun baska bir karsihgi da 'pahah' 
demekti. 'Sut hakki', 'kemik hakki', 'ana bezi', 'baci yolu' gibi anlamlara gelen kalin, kizlann oglan 
evinde basihp, kole haline gelmemeleri igindi.66 Goruluyor ki kalin, tarihi sureklilik kodunu belirleyen 
bir aile pekistirici teminat akgesidir Kahnsiz kiz verme gelenegine yine anitlarda rastliyoruz. Bu da, 
eski Turklerde, oldurulen bir kisinin ailesine karsilik olarak kahnsiz bir kiz verildigi de gorulmektedir. 
Aynca, karsihksiz dunur olma (kiz degistokus etme) durumlannda da kalin odenmezdi. Yigitler, 
aralannda anlasirken, bazen birbirine kiz kardeslerini vereceklerine daire soz verirlerdi. Karsihkh 
dunur olma adeti en gok Kirgizlarda yaygindir.67 

Oguzlarda, evlenecek kisi, birisinin kizmi, kiz kardesini veya velayeti altinda olan bir kadini, bir 
miktar Harezm kumasi karsiliginda ister; basligi veliye verdikten sonra, kizi ahp gadinna gotururdu. 
Baslik, deve veya baska hayvan da olabilirdi. Kutluklarda ise evlenen erkek, turn malim bashk olarak 
verdigi gibi, kizin velisine de bir sene hizmet ederdi. Bu yuzden Kutluklarda gok eslilik gorulmez. 
Kutluklarda kocasi olen kadin bir daha evlenmez. Bosanma yoktur. Kutluklarda hukumdann dahi gok 
kadinla evlenmesi yasaktir. Ozet olarak eski Turk gelenekleri iginde yaygin bigimde bir baslik olgusu 
bulunmaktadir.68 

Gunumuze kadar ulasan eski bir Turk gelenegi olan 'kalin', bilinen tarihlerden bu yana bir 
'dugun gelenegi' olarak varhgini surdurmustur. Bazi arastirmacilar 'kalin' ve 'bashgin' benzer ya da 
farkh oldugu hususunda da tartismalar mevcuttur. 

D. Bosanma 

Bosanma, "yasal olarak kurulmus bir evlilik iliskisinin yine yasal bigimde ortadan kaldinlmasi"69 
olarak tanimlanabilecegi gibi, "evlilik kurumunun bir taraf veya iki taraf karan ile gozulmesi"70 
bigiminde de tammlanmaktadir. Diger yandan bosanma "baglann oldukga kesin olarak kopmasi olup, 
basan saglayamamis olmanin dogurdugu gesitli uzuntuler ve pismanhklarin duyuldugu bir durum"71 
olarak da algilanmaktadir. 

Bosanma da, evlilik kadar eski bir olgudur. Babil doneminde (M.O. 25002300) Hammurabi 
Kanunlannda evlenme sozlesmesine bosanma hakki konulabiliyordu. Roma ve Yunan uygarhklannda 
bosanmamn var oldugunu ve bunun da toplumun geleneklerine ve mevcut yasalanna gore 
sinirlandinldigi gorulur. Fakat, Roma imparatorlugu'nun Hiristiyanhgi kabul etmesiyle kilise serbest 

98 



bosanma sistemine mudahale etmistir. Eski Turk ve eski Cermen hukuklannda ve hatta Roma 
hukukunda ilk donemlerinde bosanmamn sadece erkege verilen bir hak olarak yer aldigi goruldugu 
gibi, ote yandan eski Franklarda ve eski Romahlarda, kimi kosullara uyarak, bazi tur evlenmelerde 
eslerden her ikisine de bosanma hakki taninmisti.72 

Eski Cin'de kadin erkek varis doguramaz, hirsizlik ve zina yapar ve kocasini ihmal ederse, 
kocasi tarafindan bosanabilirdi. Koca, kansindan rahatlikla bosanmasina ragmen, bu durum kadin 
igin soz konusu degildi. Halbuki eski Turklerde bu hak her iki taraf igin soz konusu idi.73 

Ogel, eski Turklerde kalin yancagi igin, aile uyelerinin buna karsi giktigini ve bu yuzden 
bosanma olaymm gorulmedigini soylemekte ve gegen yuzyilm Turk illerinde gezen arastirmacilar, 
kadinin sikayet hakkinda bile soz etmislerdi. Vardigi erkek sakat veya iktidarsiz gikarsa, kadin 
sikayetgi olur ve kalin odeyerek aynlabilirdi demektedir.74 Bilindigi gibi, islam hukukuna gore, 
kocasiyla geginemeyen veya Ogel'in belirttigi turden nedenlerle, kadin, bosanma hakkina sahiptir. 

Eski Turklerde, oldurulen bir kisinin ailesine karsihk olarak kalinsiz bir kiz verildigi de 
gorulmektedir. Aynca, karsiliksiz dunur olma (kiz degistokus etme) durumlannda da kalin odenmezdi. 
Yigitler, aralannda anlasirken, bazen birbirine kiz kardeslerini vereceklerine daire soz verirlerdi. 
Karsihkh dunur olma adeti en gok Kirgizlar'da yaygindir.75 

Geng, 'XI. Yuzyilda Turklerde Evlenme' isimli makalesinde Dede Korkut Destanlannda, Divanu 
Lugati't Turk ve Kutadgu Bilig'de bugun Anadolu'da hala yasayan birgok gelenegin var olduguna 
isaret etmistir.76 Goruculer basligi altinda tanimlanan, Sawgi (sozcuelgi), Yonggi (hisimlar, akrabalar 
ve dunurler arasinda gidip gelen adam), arkagi (evlenme zamaninda dunurler arasinda gelip giden 
adam), bashk, nisan, geyiz, dugun, sagdiglar, nikah, gelinin eve gelisinde yapilan islemler, bosanma 
konulan aynntih olarak ele ahnmistir. 

Kasgarh Mahmud'un Divanu Lugati't Turk'unde bosanma ile ilgili su ifadelervar: Evlilik hayatinin 
dogal tezahurlerinden olarak bazi hallerde kadin ile kocasi arasinda gegimsizlik olmakta, bu gibi 
durumlar sonucunda bosanmalar da meydana gelmekte idi (er kissi birle tek tek boldu: koca, kansi ile 
gegimsizlige dustu, ol isler bos: o kadin bostur, bosanmistir.77 Kadinin bosanmasina bugunde oldugu 
gibi bosanma (bosama, bosatma) denildigi anlasilmaktadir. Geng, bu fiilin Divan'in bir gok yerinde 
bosanma bigiminden gok, bosama ve bosatma seklinde kaydedilmesi, bosamamn erkek tarafindan 
yapildigini, yani belki de tek tarafh bir is oldugunu hatirlatmaktadir ki, bunu kuvvetlendirecek kayitlar 
da mevcut olduguna isaret etmektedir.78 

Kasgarh, yine bosanma ile ilgili olarak 'bas yolmak' ifadesini de kaydetmis. "Uragut basin yoldi= 
kadin basini kurtardi, mihrinden ve baska seylerden vazgegerek kocasindan aynldi".79 Geng bu ifade 
ediliste, aynlma ile bosanmak suretiyle ayrilmak arasinda fark oldugunu, birinde erkegin kadini 
bosadigini, ikincisinde ise kadinin bazi haklanndan vazgegerek erkegi bosanmaya razi ettigi 
gorusundedir. Kasgarh bu hususu bir baska kaydinda su bigimde agiklamakta; 'uragut yolundi= kadin 

99 



kocasina para vererek bosandi.80 Buradan da anlasilacagi uzere, kadin, memnun kalmadigi 
kocasindan ayrilmayi arzulamasma ragmen kocasinin bu ise nza gostermemesi halinde, ya bir takim 
haklardan vazgegmekte, ya da uste para vermek suretiyle onu bu ise razi etmektedir. 

Sonug olarak denilebilir ki; aile de egemenlik erkekte ve bosanma konusunda onun mutlaka nza 
gostermesi gerekmektedir. Kadin igin ancak birgok fedakarhkta bulunma sonucu kocasini ikna etme 
durumu var. Bosanmalann nedeni konusunda fazla bilgi yok. Bu konuda Kasgarh'nin 'till' kelimesinin 
agiklanmasi dolayisiyla kaydettigi bir atasozu kismen de olsa ipucu vermektedir. Buna gore "yavlak 
tihg begden keru yalngus tul yeg= kotu dilli, yani kendisine soven bir kocasi bulunmaktansa yalniz 
basina yasayan bir dul olmak daha iyidir".81 Geng'in aktanmlanna baktigimizda, dul kadinlann da 
yeniden evlenme hakkina sahip bulunduklan, bunun disinda, gunumuzde oldugu gibi, gocuk sahibi 
olamamanin da bosanma nedenleri arasinda olabilecegi, Divan'daki 'kisir kadin' ifadesine 
dayandinlmaktadir.82 

E. Degerlendirme ve Sonug 

Aile ile ilgilenen basta sosyologlar olmak uzere turn bilim adamlan mitolojik bilgiden, efsane ve 
halk hikayelerine, atasozlerinden, masallara ve turn folklorik malzeme yaninda; tarihi, etnolojik, 
arkeolojik, prehistorik malzemeye vanncaya kadar her tur bilgi ve belgeden yararlanmak zorundadir. 
Toplumlann kulturlerinde, kulturun olusumunda ve devaminda harg vazifesi ustlenen birgok kulturel 
malzeme vardir. Bu kulturel malzeme kendini en iyi ifade etme ve gergekleme agisindan oldugu 
kadanyla, kusaktan kusaga aktarma ortamini da ailede bulur. Kusaklann birbirleriyle 
kaynasmalannda, sahip olunan toplumsal degerler ve normlar da onemli derecede rol oynar. Bu 
anlamda, atasozleri, halk masallan, halk hikayeleri, mitoloji ve efsaneleri, destan, ninni, turku ve 
benzeri gibi bu turden didaktik kulturel malzemeler, varliklanni iginde dogup gelistikleri toplum kadar, 
daha sicak anlamda aileye borgludurlar. Hemen her kulturel suregte, bu kulturel malzemenin belli bir 
egitici, ogretici, uyanci yonu gorulmektedir. 

Bu kusaktan kusaga ozellikle aileler araciligiyla aktanlan zengin kulturel malzeme, ayni 
zamanda aileye iliskin de onemli bir birikimi ihtiva etmektedir. Tarihi gelisim gizgisi agisindan net bir 
bigimde hangi doneme ait oldugu tespit edilmis malzemeler yaninda, hangi doneme ait oldugu tespit 
edilemeyen gok sayida kulturel malzemenin varligi da inkar edilemez. Burada, sadece ornek olmasi 
agisindan; Turk Mitoloji Ve Efsaneler'83, Turk Destanlannda'84 Turk Halk Hikayelerinde'85, Turk 
Masallannda'86 Ve Turk Atasozlerinde Aile'87 konulannda yazilmis degerli makaleler bu alanda 
gahsma yapacaklara onemli katki saglayacaklardir. Diger bir ifade ile soylemek gerekirse, tarihin en 
eski ve de koklu toplumlanndan olan Turklerin, kendi tarihsel gelisim ve degisim sureglerinde son 
derece onem verdigi, mahremiyet arz ettigi, bir anlamda kutsallastirdigi aile kurumuna iliskin bol 
miktarda folklorik malzeme bulunmaktadir. Eski Turklerde aile konusunda gahsacak olan bilim 
adamlannin bu malzemeyi atlama haklannin olmadigini vurgulamak gerekir. Mevcut bilgi ve bulgular 
yeterli olmasa da en ince aynntilar degerlendirilerek, Turk aile tarihi, evlenme gelenekleri, aile igi 

100 



iliskiler, bireylerin aile igindeki konumlan ve benzeri husular daha bilimsel agihmlara konu 
olabilecektir. 

Bozkir kulturunun bigimlendirdigi bu aile yasaminda "... babanin ailesi, esi ve gocuklan uzerinde 
torelerle sinirlan gizilmis bir yetkisi vardi...".88 Eski Turklerde ailenin oldukga esitlikgi ve demokratik 
bir konumda olduguna iliskin goru§ler yaygindir. Ornegin, "Turk ailesi islam tesirinden evvel 
demokratik esaslara istinat etmis olarak g6runur."89 Benzer bir ifade ise; "... kadinin ve gocuklann 
kendilerine ait mulku vardi. Evlenme kadinin baba evinden getirdigi geyiz mall uzerinde kocanin higbir 
hakki yoktur.... Aynca kizin kendi hayat arkadasini segmekte serbest olmasi, aile iginde mulkiyetin 
yaninda ferdin de hur oldugunu gostermesi bakimindan onemli bir hukuki durum"90 olarak 
gosterilmektedir. Zinanin agir cezasi vardi. 

Eldeki bulgulara gore eski Turk ailesi genelde 'gekirdek', kadin erkek esit haklara sahip, tek esle 
evliligin esas oldugu, gok esli evliligin nadiren goruldugu, eski Turk ailesi zannedildiginin aksine ilk 
olustugu donemlerde ve uzunca bir sure 'kuguk aile' ozelliginde, yine, aile uyelerinin sayisi agisindan 
'birlesik gekirdek aile', yeni kurulan ailelerin yerlesme sekilleri agisindan 'nelokal', aile igi otorite 
agisindan 'egzogam', es sayisi agisindan islamiyete kadar 'monogam' ozellikler gostermektededir. 
Distan evlenme (egzogamie) nin esas oldugu ve 'sulta'ya (zorcebir) degil, 'velayet'e (dostyardimci) 
dayanan baba hukukunun gegerli oldugu Turk ailesinde evlenen ogullann paylannm ahp, yeni aile 
kurmak uzere evden aynlmalan da eski Turklerde aile yasaminin gekirdek olduguna baska bir 
ornektir. Bugun ulkemizde gorulen bir gok dugun geleneginin eski Turklerden geldigi kolayca 
soylenebilir. 'Bashk' ya da 'kahn', 'sut hakki', 'ana hakki', 'sagdighk', 'elgi', 'kiz kagirma', 'y uz 
gorumlugu', 'levirat evlilik' vb gibi. 

Anadolu Turk evlenme gelenekleri ile eski Turklerde evlenme geleneklerini birebir karsilastirmak 
her ne kadar ayn bir galismamn konusu olsa da, yukanda eski Turk evlenme gelenekleri 
gergevesinde ele alinan konular, hala gunumuzde yaygin olan bir gok torenlerin tarihten geldiginin 
agik bir kanitidir. Gerek 'evlenme' ve gerekse 'bosanma' olgulan her hangi bir milletin tekelinde olan 
olgular degildir. Ama her milletin kendine ozgu kulturel kaliplan vardir ki, iste bu kahplar milletleri 
birbirinden ayirmada one gikmaktadir. Dunyada var olan her toplum evlenme ve bosanma olayini 
yasar, ama her birinde ayn ayn gelenekler belirleyicidir. Yine toplumlann yapisal farkhliklan o 
toplumdaki ailenin bigimlenmesinde, aile igi iliskilerin kurumsallasmasinda ayinci nitelikler gosterir. 

1 Findikoglu, Z. Fahri, igtimaiyat Dersleri, Cilt I, I. 0. Yay., istanbul, 1 971 , s. 21 21 1 . 

2 Gokge, Birsen, "Evlilik Kurumuna Sosyolojik Bir Yaklasim", H. 0. Sosyal Bilimler Dergisi, 
Sayi 1 , Ankara, 1 978, ss. 721 . 

3 Y. a.g.m., s. 7. 

4 Gokalp, Ziya, Turk Medeniyet Tarihi, Kultur Bakanligi Yay., Haz: ismail Aka, K. Yasar 
Kopraman, istanbul, 1976, s. 311 ve Sadak, Necmettin, Sosyoloji, istanbul, s. 116. 

101 



5 Gokalp, Z., a.g.e., s. 306307. 

6 Turkone, Mualla, Eski Turk Toplumunun Cinsiyet Kulturu, Ark Yay., Ankara, 1995, s. 174. 

7 Gokalp, Ziya, a.g.e., s. 142. 

8 A.g.e., s. 142. 

9 Turkone, Mualla, a.g.e., s. 175. 

10 inan, Abdulkadir, "AltayYenisey Samanliginda Eski Unsurlar" Makaleler ve incelemeler, 
TTK Yay, Ankara, 1987, s. 341 (aktaran: Mualla Turkone, y. a.g.e., s. 175). 

11 A.g.e., s. 425. 

12 Turkone, Mualla, a.g.e., s. 176. 

13 Turkdogan, Orhan, "Turk Ailesinin Genel Yapisi", SosyoKulturel Degisme Surecinde Turk 
Ailesi, Cilt 1, T. C. Basbakanhk Aile Arastirma Kurumu Yay., Ankara, 1992, s. 35. 

14 Y. a.g.e., 35. 

15 A.g.e., s. 36. 

16 Findikoglu, Z. F. igtimaiyat Dersleri, s. 211. 

17 Fazlan, ibn, ibn Fazlan Seyahatnamesi, (Haz: Ramazan Sesen), istanbul, 1975, s. 78, 
Aktaran: Turkone, a.g.e., s. 180. 

18 Gokalp, Z. Turk Medeniyet Tarihi, s. 108, 

19 Fazlan, ibn, a.g.e., s. 78, Aktaran: Turkone, a.g.e., s. 180181. 

20 Turkone, Mualla., a.g.e., s. 181. 

21 Seving, Necdet, Eski Turklerde Kadin ve Aile, Turk Dunyasi Arastirmalan Vakfi Yay., 
istanbul, 1987, s. 79. 

22 Gokalp, Ziya, a.g.e., s. 143214. 

23 A.g.e., s. 212213. 

24 Seving, Necdet., a.g.e., s. 80. 

25 Gokalp, Z. a.g.e., s. 212. 



102 



26 Turkdogan, Orhan, a.g.e., s. 43. 

27 Turkone, Mualla, a.g.e., s. 183. 

28 inan, Abdulkadir, a.g.e., s. 306. 

29 Seving, Necdet, a.g.e., s. 75. 

30 A.g.e., s. 76. 

31 Ogel, Bahaeddin., Turk Kulturunde Gelisme Caglari, ist, 1988, s. 247. 

32 Tekin, Talat, a.g.e., s. 1 23. 

33 Gulensoy, Tuncer, "May Dillerindeki Akrabahk Adlan Uzerine Notlar", TDAY., 19731974, 
S291. 

34 Y. a.g.m., s. 291. 

35 Guler, AN, a.g.m., s. 74. 

36 Ogel, B., a.g.e., s. 247. 

37 Guler, AN, a.g.m., s. 75. 

38 Y. a.g.m. s. 75. 

39 Tutengil, Cavit Orhan, Ziya Gokalp, Varhk Yay., istanbul, 1964, s. 37. 

40 A.g.e, s. 3738. 

41 Gokalp, Z., Medeniyet Tarihi, s. 80. 

42 Turkone, Mualla, a.g.e., s. 206. 

43 Kocakaplan, isa, "Dede Korkut'ta Aile", Turk Edebiyati Dergisi, istanbul, 1990, Sayi 202, 
s. 7576. 44 a.g.m., s. 75. 

45 Turkone, M., a.g.e., s. 206. 

46 A.g.e., s. 207. 

47 Turkdogan, Orhan, "Turk Ailesinin Yapisi", s. 40. 

48 Ogel, B., Turk Kulturunun Gelisme Caglari, ist., 1988, s. 246. 

103 



49 Tekin, Talat, Orhon Yazitlan, Ankara, 1988, s. 10 (Kitabelerin tamaminda 'kang' (baba) 
sozu yirmi yerde gegmektedir. 

50 Ka§garh Mahmud, Divani Lugati't Turk, Besim Atalay Cevirisi (Ak: AN Guler, a.g.m., s. 73). 

51 Ogel, B., a.g.e., s. 246. 

52 Guler, AN, a.g.m., s. 74. 

53 Y. a.g.e., s. 74. 

54 Ogel, B., a.g.e., s. 246247. 

55 Koymen, M. A., Alp Arslan Zamani II; Ankara, 1983, s. 307. 

56 Ogel, B., a.g.e., s. 247. 

57 A.g.m., s. 76. 

58 A.g.m., s 76. 

59 A.g.e., s. 211. 

60 Seving, Necdet, a.g.e., s. 69. 

61 A.g.e., s. 70. 

62 Turkone, M. a.g.e., s. 176. 

63 inan, A., a.g.e., s. 347348, Turkone, M, a.g.e., s. 176. 

64 Turkdogan, Orhan, a.g.m., 36. 

65 Ogel, B., Dunden Bugune Turk Kulturunun Geli§im Caglan, 1988, s. 237. 

66 Turkdogan, Orhan, a.g.m., s. 36. 

67 A.g.m., s. 36. 

68 Fazlan, ibn, ibn Fazlan Seyahatnamesi, s. 91 (aktaran: Turkone, a.g.e., s. 180). 

69 Ozankaya, Ozer, Toplumbilimine Giri§, S Yayinlan, Ankara, I984, s. 399. 

70 Ulken, H. Z., Sosyoloji Sozlugu, istanbul, 1969, s. 50. 

71 §ahinkaya, Rezan, Psiko Sosyal Yonleriyle Aile, Ankara, 1979, s. 210. 

104 



72 Velidedeoglu, Hifzi Veldet, Ailenin Qilesi Bosanma, Qagdas Yayinlan, Istanbul, 1976, s. 
137. 

73 izgi, Ozkan, islamiyet'ten Onceki Turklerde Kadin, Turk Kulturu Arastirmalan, Ankara, 
1975, s. 159, (aktaran: Necdet Seving, a.g.e., s. 47). 

74 Ogel, Bahaddin, Turk Kulturunun Gelisme Qaglan, Koymen Yay., Ankara, 1979, s. 180, 
Turkone, M, a.g.e., s. 184. 

75 Turkdogan, Orhan, "Turk Ailesinin Genel Yapisi", s. 36. 

76 Geng, Rafet, "XI. Yuzyilda Turklerde Evlenme", Turk Yurdu Dergisi, Aile Ozel Sayisi, Cilt 
10, Sayi: 40, Ankara, 1990, s. 1923. 

77 Mahmud, Kasgarh, Divanu Lugati't Turk (Qev: Besim Atalay), TDK Yay., Ankara, 
19391941, s. 330332, Akt: Rafet Geng, y. a.g.m., s. 22. 

78 A.g.m., s. 22. 

79 Mahmud, Kasgarh, a.g.e., s. 330, Geng, a.g.m., s. 22. 

80 A.g.e., s. 85. 

81 A.g.e., s. 133. 

82 Geng, a.g.m., s. 22. 

83 Seyidoglu, Bilge, "Turk Mitolojisi ve Efsanelerinde Aile", SosyoKulturel Degisme Surecinde 
Turk Ailesi, Cilt 2, T. C. Basbakanlik Aile Arastirma Kurumu, Ankara, 1992, ss. 571581. 

84 Oy, Aydin, "Turk Destanlannda Aile", SosyoKulturel Degisme Surecinde Turk Ailesi, Cilt 2, 
T. C. Basbakanlik Aile Arastirma Kurumu, Ankara, 1992, ss. 582596. 

85 Koz, M. Sabri, Turk Halk Hikayelerinde Aile", SosyoKulturel Degisme Surecinde Turk 
Ailesi, Cilt 2, T. C. Basbakanlik Aile Arastirma Kurumu, Ankara, 1992, ss. 597615. 

86 Gunay, Umay, "Turk Masallannda Aile', SosyoKulturel Degisme Surecinde Turk Ailesi, Cilt 
2, T. C. Basbakanlik Aile Arastirma Kurumu, Ankara, 1992, ss. 616625. 

87 Kurt, ihsan, "Atasozlerinde Aile", SosyoKulturel Degisme Surecinde Turk Ailesi, Cilt 2, T. 
C. Basbakanlik Aile Arastirma Kurumu, Ankara, 1992, s. 626. 

88 Arat, Necla, Kadin Sorunu, Sas Yay., ist., I986, s. 71 . 



105 



89 Karpat, Kemal, "Ailede Devletgi ve Ferdiyetgi Gorus", istanbul Kultur Dergisi, ist, 1945, 
Sayi:47, s. 14. 

90 Donuk, Abdulkadir, "Cesitli Topluluklarda ve Eski Turklerde Aile", i. 0. Edebiyat Fakultesi 
Tarih Dergisi, Sayi: 33, istanbul, 198081 (Aktaran: T. C. Basbakanlik Aile Arastirma Kurumu: Aile 
Yazilan), (Derleyenler: Beylu Dikegligil, Ahmet Cigdem) Ankara, I990, Bilim Serisi: 5/1, s. 299. 



106 



Eski Turklerde Yas ve Olu Gomme Adetleri / Yrd. Dog. Dr. Yildiz 
Kocasava§ [s. 67-75] 

istanbul Universitesi Turkiyat Ara§tirmalan Enstitiisu / Turkiye 

Rasonyi, Eski Turklerde olum halinde ruhun kus sekline girerek ugup gittigine inanildigini, eski 
metinlerdeki sonkur oldu "sahin oldu" sozunun de bunu ifade ettigini belirtir.1 Eski Turkler defin 
merasimi igin yaprak dokumunu veya agaglann yapraklanmasi zamanini beklerler, buyuklerin mezan 
ustune toprak yigarak kurgan (tepe) yaparlardi. Cin sinirlanndan Macaristan'a kadar uzanan bozkir 
yolu boyunca bu kurganlar siralanir. E. Esin, Eski Turklerde cenaze merasimine (yog) Cinlilerin 
"kubbeli otag altindaki tabut" adini verdiklerini, gunku Turk geleneginde olen kimsenin cesedinin, 
kubbeli otag altina konarak otagin etrafinda at kosturuldugunu belirtir.2 Otagin kapisina gelinince 
matem tutanlar yuzlerini ve kulaklanni bigaklarlar. Matem isareti olarak sag kesilir, tutsu kullanihr, 
tutsulu matem mesalesi (yug yipar) yakihrdi.3 

A. han, Eski Turklerde olum ve gomme adetleriyle ilgili olarak su bilgileri aktanr: Eski §amanist 
Turklerin ve diger Orta Asya uluslannin defin torenleri hakkinda verilen ilk haberlere Cin 
kaynaklannda rastlanir. Cin kaynaklannda Hunlann defin torenine dair verilen haber, isa'dan once III. 
yy.'a aittir. Bu habere gore "Hunlar olulerini tabut igine korlardi. Bu tabut iki kath olup ig ve dis 
tabutlardi. Bu tabutlan altin ve gumus islemeli kuma§ ve kurklerle orterlerdi. Agaglar dikilmis 
mezarhklari4 ve matem elbiseleri yoktu. Olu ile beraber oldurulenler yuz, hatta yuzden fazla olurdu 
(Hyasinth I, 16). 

Gokturklerin defin toreni hakkinda Qin kaynaklan daha tafsilath malumat veriyorlar. Tan sulalesi 
tarihi VI. yy. vukuatindan bahsederken Gokturklerin defin torenini soyle tasvir etmektedir: "Oluyu 
gadira korlar. Ogullan, torunlan, erkekkadin baska akrabasi atlar ve koyunlar keserler ve gadirin 
onune sererler. Olu bulunan gadirin etrafinda at uzerinde yedi defa dolasirlar. Kapinin onunde bigakla 
yuzlerini kesip aglarlar. Yuzlerinden kan ve yas kansik olarak akar. Bu toreni yedi defa tekrar ederler. 
Sonra muayyen bir gununde, mezara gomerler. ilkbaharda olenleri sonbaharda, otlann ve yapraklann 
sarardigi zaman gomerler. Kisin veya guzun olenleri gigekler agildigi zaman (ilkbaharda) gomerler. 
Defin gununde olunun akrabasi, tipki oldugu gunde yaptiklan gibi, at uzerinde gezer ve yuzlerini 
keser, aglarlar. Mezar uzerinde kurulan yapinin duvarlanna olunun resmini, hayatinda yaptigi 
savaslan tersim ederler. Bu olu omrunde bir adam oldurmus ise mezar uzerinde bir tas korlar. Bazi 
olulerin mezannda bu taslar yuze, hatta bine balig olur. Atlar ve koyunlar kurban ettikten sonra 
kafalanni kaziklar uzerine korlar" (Hyasinth, I, 269270). 

IX. yy. Oguz boylannin defin toreninin Gokturklerin defin torenlerinden farksiz oldugu ibn 
Fadlan'in verdigi malumattan anlasilmaktadir. Oguzlann defin torenlerini ibn Fadlan soyle tavsif 
ediyor: "Onlardan biri hastalanirsa koleler ve cariyeleri bakar; ev adamlanndan hig kimse hastaya 
yaklasmaz. Haneden uzak bir gadir dikip hastayi oraya korlar; iyilesinceye yahut olunceye kadar 
gadirda kahr. Yoksul ve kole hastalanirsa onu kirlara birakip giderler. Onlardan biri olurse ev gibi 

107 



buyuk bir gukur hazirlarlar. Oluye ceket giydirirler, kusagim kusandinr, yayini yanma korlar; eline 
nebiz dolu tahta kadeh tutturup onune de nebiz dolu bir tahta kap korlar. Butun mal ve esyasim bu 
eve/gukura/doldurup oluyu buraya oturturlar. Sonra gukurun uzerine topraktan kubbe gibi doseme 
yaparlar. Atlanndan, servetine gore, yuz yahut iki yuz at yahut bir bas at keserler, etlerini yerler. 
Basim, derisini, ayaklanni ve kuyrugunu sinklara asip 'bu onun atidir. Bununla cennete gider' derler. 
Bu olu hayatinda adam oldurmus ve cesur bir kisi ise oldurdugu adamlar sayisi kadar agagtan suret 
yontarlar ve mezann uzerine korlar. Derler ki 'bunlar usaklandir, cennette ona hizmet edecekler'.5 S. 
Bulug, yine ibn Fadlan'in kaydettigine gore, eskiden Hazarlar ile Oguzlarda oluyu nehir yatagina 
gommek adetinin oldugunu soyler. Bunun igin evvela baska bir istikamet verilen irmagin yataginda, 
dayanikh malzeme ile bir mezar hazirlanir ve olu buraya gomuldukten sonra sular eski mecraya 
gevrilirmis.6 i. Kafesoglu, olmus buyuklere tazimin, atalara saygi "baba hukuku"nun inang sahasindaki 
belirtisi oldugunu dusunur ve atalara ait hatiralann kutlu sayilmasinin, Turk mezarlanna yapilan 
tecavuzlerin agir sekilde cezalandinlmasindan da anlasildigi gorusundedir. O'na gore, mezar 
hirsizhklanna sebep, eski Turklerde olulerin silahlan, kiymetli esyasi, bazen tarn techizath atlan,7 
kadinlann mucevherleri ile birlikte gomulmesi idi. Boylece oteki dunyada rahat yasamalannin 
saglandigi dusunulijyordu.8 

L. Rasonyi, Gyula Laszlo'nun incelemeleri ile ispat ettigine gore Turk halklarimn ve yurt kuran 
Macarlann zikri gegen esyayi mezara tersine koymakta olduklanni, bunun manasinin bu halklann 
itikadina gore ahiretin, dunyamizin ancak tersi oldugunu, bunun da samanizm ile ilgisinin suphesiz 
oldugunu belirtir.9 i. Kafesoglu'na gore, Oguzlarda olu oda seklinde agilan bir mezara oturtulup, eline 
igki dolu (herhalde kimiz) bir kadeh veriliyor ve onune de yine igki dolu kap konuluyordu. Turkler 
olenin yeri belli olsun diye kurgan insa ederler, mezarlann ustune tumsek yaparlar veya genis daireler 
seklinde tas yigirlar ve hatta tas heykeller (balballar) dikerlerdi.10 E. Esin, kog heykelleri ve geyikli 
taslann belki de kurbanlan anmakta oldugunu dusunur.11 

A. han, onu kaynak gosteren B. Ogel, S. Bulug ile E. Esin, Turklerde oluleri yakma geleneginin 
de olduguna deginir. Qin ve Arap kaynaklan, Gokturk Qagi'nda Kirgiz Turklerinin olulerini, atesin en 
temiz sey olmasi ve atese dusen herseyin temizlendigi dusuncesiyle ve yine olunun atesle kirlerinden 
ve gunahlanndan temizlenecegi inanciyla yaktiklanni yazarlar. S. Bulug, aynca Gmelin'in bildirdigine 
gore, Yakutlarda zengin bir kimsenin olumunde de, kendisine oteki dunyada hizmet etmeleri igin, en 
iyi usaklarimn yakildigini, Yakutlann vaktiyle erkekle birlikte kansinin da diri diri gomuldijgunu 
kaydeder.12 E. Esin, aynca, Gokturklerde hukumdann at ustunde, kendine ait esya ve altin, gumus, 
kurk gibi degerli hediyelerle birlikte yakildigini, ilkbahar veya sonbaharda, kullerin gomuldijgunu, bir 
tapinak yapilarak veya "bengu tas" (ebedT tas) denen bir kaya uzerine olenin kendisi ve savaslarmin 
tasvir edildigini, agit yazildigini belirtir. L. Ligeti de son zamanlardaki arkeoloji arastirmalannin bu 
Gokturk adetinin izi olarak olu yakicihgin izlerini hatirlatan buluntular meydana gikardigini soyler. 
Ligeti'ye gore bu tapinaklardan simdiye kadar bir tanesine bile rastlanmamasimn sebebi, bunlann 
gosterissiz bile olsalar memlekete saldiran dusmanin gozune garpacak gibi olmalandir.13 Radloff ise 
Altay'da Kazak bozkinnda ve Yenisey boyunda, iginde insan kulu bulunan kaplara rastlanildigmi 

108 



higbir zaman duymadigim, buna karsilik, old igin gok hayvan kurban edildigini bildiren haberlerin 
dogru oldugunu soyler. Yine Radloff'a gore, oluye ait esyalann cesetle birlikte gadira (?) yerlestirildigi 
de dogrudur. ilkbaharda ve yazin olen kimselerin ancak yapraklar saranp dokulmeye basladigi 
zaman, sonbaharda, kisin olen kimselerin ise ilkbaharda yaprak ve agaglar yesillenmeye baslarken 
gomulduklerinden bahseden haber, gift merasim yaptiklan neticesine goturmektedir, Altay'm 
guneyindeki eski Demir Devri'ne ait mezarlann iki katli olusu olumden sonra cesedin derhal 
gomulerek mezann yansina kadar doldurulmasi, fakat birkag ay sonra, belki de ilk ve sonbahar 
bayramlan dolayisiyla buyuk kurban merasimi yapilarak birgok binek hayvaninin gomulmus olmasi 
icabeder.14 

Orkun vadisindeki Gok Turk beylerinin tapinaklan, Tuva'daki Gok Turk Devri ata tapinaklan gibi 
abidelerde, olumle ilgili adetlerin kalintilan gorulur. B. Ogel, Gokturklerin genellikle mezar uzerine bir 
ev yaptiklanni ve evin duvarlanna olunun resimlerini gizdiklerini belirtir. Gokturk kitabelerinde de Cin 
kaganinin saraya ait ressam veya oymacilarimn (bedizgi) getirildigi ve onlara ayri bir ev (bark) 
yaptinldigi, bu evin iginin disinin bezendigi kaydedilmektedir. B. Ogel Orhon bolgesinde boyle bir evin 
bulunamadigim, yalniz balbal taslanna, heykellere ve sunak yerlerine bol miktarda rastlandigini, belki 
de kaganlann mezarlarimn ve yazitlannin ayri ayri yerde oldugunu soyler ve hukumdarlann genellikle 
yuksek dag baslanna gomulmus olmasinin ve mezarlann da halktan gizli tutulmasimn bu fikri teyid 
edebilecegini belirtir. 1 5 S. Bulug da eski Turklerde umumiyetle olunun, etrafinda cereyan eden seyleri 
duyduguna inanildigina ve evine doneceginden endise edildigine, Yakutlarla, Soyotlann oluden 
korktuklan igin, cenazeyi bazen oldugu gibi gadirda birakip kagtiklanna isaret eder. Sanildigina gore, 
olunun ruhu, saman tarafindan hususT bir merasim ile yerin altina goturulunceye kadar evde 
dolasir.16 

A. inan'a gore, XIII. yy. KipgakKuman boylari, Wilhem Rubruk'un verdigi malumata gore, 
mezarlar uzerine yuksek tepe yaparlar, tepenin uzerine de bir heykel koyarlardi. Bu heykellerin yuzu 
doguya bakardi.17 Zengin adamlann mezan uzerine ehram seklinde bir ev yaparlardi. Boyle 
mezarlardan birini Rubruk soyle tavsif ediyor: Yeni bir mezar uzerinde on alti tane at derisi gordum. 
Bunlar mezann dort tarafina dorder dorder olarak sinklara asilmislardi.18 Mezann yaninda kimiz ve 
et bulunuyordu. Halbuki bu mezardaki olu guya Hiristiyan sayilirdi.1 9 T. Ozgug, yapilan kazi ve 
incelemelerde on tarihte Anadolu'da da kurban merasimi ve olu yemegi adetinin bulundugu 
gorulmektedir, agiklamasini yapar.20 

A. inan'a gore, burada zikredilen 'yuksek tepe' (kurgan) ibn Fadlan'in Oguzlarda gordugu mezar 
uzerindeki 'kubbe gibi doseme'nin ayni olacaktir. A. inan mezar uzerine konulan heykelin, olunun 
heykeli mi, yoksa balbal mi oldugunu kestirmenin guglugunden soz eder ve herhalde surasi 
muhakkaktir ki §amanist Oguzlar ve Kipgaklar IXXIII. yy.'larda Gok Turklerin defin torenlerini oldugu 
gibi devam ettirmislerdir, der.21 W. Barthold, balballann Turkler tarafindan olulerin hatirasi igin 
konuldugu, sonradan baska maksatlarla da dikildigi, bunun sebebinin de erkek tasvir eden heykellerle 
yan yana kadin heykellerinin de bulunmasi ki bunlann olunun kendi heykeli olmasinin da mumkun 

109 



oldugu fikrindedir."22 H. Tanyu, oldurulen dusmanlar igin, kahramanin mezan uzerine sembol 
mahiyetinde bir sira taslar konuldugu, aynca unlu kahramanlann mezanna adeta bir mezar tasi gibi 
heykel dikildigi gorusundedir. H. Tanyu'ya gore, balbal heykel olmayip oldurulen dusmanlar igin 
dikilmis taslardir. Resimli olanlar ise, mezara gomulen Turkleri temsil eder. Mezar uzerinde birgok tas 
bulunur, fakat orada olan heykel bir tanedir. Heykeller unlu kahraman kisilerin mezan uzerine bir anit 
mezartasi gibi dikilmekte ve yuzdeki vakur ifade ve ustteki esyalar (hanger vb.) bunu teyid etmektedir. 
Aynca, bu adeti sadece bir kavme inhisar ettirme temayulunde ihtiyatli bulunmak gerekmektedir.23 

A. inan'a gore, balbal olmasi muhtemel olan heykellere samanistlerce kurban kesmek gibi dint 
saygi gosterildigi bilinmektedir. Orta Asya'da, Hunlann ve Gokturklerin egemenligi devirlerinde, daha 
iptidaT basamaklarda bulunan boylardan bazilan olulerini tabutlara koyup agaglara asarlardi. Bu adet 
Yakutlarda XVIII. yy.'a kadar devam etmistir. 

Cin kaynaklannda, Turk uluslannda asagi yukan ayni devirlerde muhtelif gomme adetlerini 
goruyoruz: yakma, agaca asma, topraga gomme. Gokturklerin defin torenleri hakkinda verilen 
malumata gore, bunlar oluleri yakarlardi. Bazi mezarlarda kul bulunmasi bu haberleri teyit etmektedir. 
Musluman Turk destanlan arasinda Samanizm unsurlanni en gok muhafaza eden 'Manas' 
Destani'nda ug yerde defin toreninden bahsedilmektedir. Bunlardan biri Han Koketey'in defin torenine 
ait rivayettir ki Cokan Valihanov tarafindan 1858'de tespit edilmistir. Buna gore, olum yataginda yatan 
Han Koketey, halkina vasiyetlerini soyle anlatiyor: "Halkim, ilim! Gozlerim yumuldugu zaman 
vucudumu kimizla yikayiniz, (etimi) keskin kihgla siyinniz, zirhimi giydiriniz, deriye sanp beyaz 
kefenimi basimin altina koyunuz. Basimi doguya yoneltiniz! Kizil bugralara kizil guha (kumaslar), kara 
bugralara kara kadifeler yukletiniz. Kirk bugra'dan (erkek deve) kurulmus bir kervan ile benim gatma 
haneme (kutuklerden yapilan evime) boyle geliniz! Kume kume kadinlar gelir; onlara kumaslan 
dagitiniz. Kervanbasi kara sart seksen keginin yagiyle kanstinp tugla hazirlasin. Buyuk ve kuguk 
yollann kavsaklannda aya benzer ak saray, goge benzer gok saray yapiniz... ilim, halkim! Bana 
hizmette kusur etmeyiniz." Yine Radloff tarafindan tespit edilen Manas'ta oluyu dokuz gun yatirip 
doksan kisrak, alti gun yatirip altmis kisrak kesme adeti de bugunku §amanistlerde tespit edilmis 
degildir. Buradaki dokuz ve doksan, alti ve altmis sirf alliteration icabi soylenmis ise de definden once 
olu igin birgok hayvanlann kesildigi muhakkaktir. §imdiki Musluman Kirgizlar dahi defin toreni 
gununde birkag hayvan keserler. Bu adet, suphesizdir ki, eski samanhk kalintisidir. 

UrenhaTubalar, biri olurse derhal gadira gikanp kege veya deri ile orterler. Eve bir koyun getirip 
baglarlar. Bu koyun meleyene kadar beklerler; meledikten sonra keserler. §aman, koyunun en iyi et 
pargalanni ateste yakip ayini yapar; oluye hitaben: "Bu yeri birakip gidenlerin birincisi sen degilsin! 
Dusunme, uzulme! Et ye, raki ig! Dan ye, gay ig!" der. Torende bulunanlar atese tutun atarlar, bununla 
evdeki toren tamam olur. Sonra gadirin bir tarafini sokup oluyu oradan disan gikanrlar. Urenhaylar 
oluyu yere gommezler, uzaklara, kirlara atarlar. Basucuna bir sink dikip buda dinine ait dualar yazih 
kagitlar korlar; bunun yanina agagtan yahut balgiktan kuguk bir ev yapip birakirlar. 



110 



Beltirler oluyu Muslumanlar gibi yikarlar. Erkekleri erkek ihtiyarlar, kadinlan kadinlar yikarlar. 
Oluyu atesin yanina korlar. Erkek old kapinin sol (guney) tarafina, kadin old sag (kuzey) tarafma 
konularak yikanir. Yikandiktan sonra oluye elbiselerini giydirirler24 ve beyaz kege uzerine yatirip bir 
koseye korlar. 3040 kisi toplanip tabut yaparlar. Tabut hazir olduktan sonra bir tarafa atarak "Tann 
bundan sonra bu gibi isleri bize rast getirmesin" derler. Olu tabuta konduktan sonra evde bir gun kahr. 
Oluyu gikanrken ayaklan onde bulunur. Oluyu gikanrken bir kocakan eline bir kap sut ahr, at uzerine 
konulmus oluyu ug defa dolastiktan "Kutumuz gitmesin, kuruy!" diyerek bagirir, oluye karsi sut serpen 

Olu mezara konulduktan sonra atin dizginini olunun eline vererek "Atini al!" derler, ati orada 
oldurur, eger takimlan ile beraber gomerler. Olunun elbisesinden dugmelerini sokup ailesine verirler. 
Buna kumarki denir. Olu ile gomulen esyayi kirarlar. O dunya bu dunyanin aksine olurmus, kinlmazsa 
o dunyada oluye kink olarak verilecekmis. Mezardan donenler hep beraber olunun giktigi eve gelirler. 
iyice yikandiktan sonra yemek yer ve raki igerler. En yakin dost ve akrabalardan bazilan bu evde ug 
gun misafir olurlar; geceleri kimse uyumaz. Her yemekten once atese raki ve yemek atarlar. Gomme 
toreninden yedi gun sonra koy/oba halkinin hepsi toplanip mezara gelirler ve ates yakarak herkesin 
getirdigi rakidan bir yudum ve yemeklerden bir parga toplayip ateste yakarlar. Genellikle oluler 
elbiseleri, yemekler, raki, atinin eger takimi ile beraber gomulur. Olu defnedildikten sonra eve donup 
yeme igmeye baslarlar. Sonra mezann sag tarafina ates yakip olu asi igin kesilen hayvanlann 
kemiklerini yakarlar. Atese raki serperler ve yemek atarlar. Ates tannsinm bunlan oluye ulastiracagina 
inanirlar. Olu asina katilanlar olunun mezanni ug defa dolasirlar ve ug defa "Sen gergek dunyaya git! 
Biz de Tann'ya donuyoruz!" derler. Eve donunce yine yeme igme olur. Yemege baslamadan once 
Umay anaya, evin hamisi olan ruhlara sagi sagihr.25 

Kuzey Altaylar'da ve Tayga ormanlannda bazi oymaklarda oluleri tabutlara koyup agaglara 
asmak yahut dort direk uzerine birakmak adeti XVIII. yy.'in sonlanna kadar devam etmistir. 

Beltirler oluyu defnedip eve geldikten sonra olunun dul kalan kansinm sag orgulerini gozup 
dagitir ve yansindan asagisini keserler. Dul kadin ancak olunun yedisinden sonra saglanni orebilir. 
Yedisini verinceye kadar olunun kansi ve gocuklan ciger yemezler. Guya yenilirse olunun cigerleri 
rahatsiz olurmus. Dul kadinlann saglanni kesmelerinin matem alametlerinden biri oldugu 
anlasilmaktadir. Aynca, Turk topluluklannda dul kalan kadinlar tek basina garesiz birakilmaz, himaye 
edilirdi. 

San Uygurlar olulerini ug veya yedi gun saklarlar. Bu sure iginde lamalan gaginp dualar 
okuturlar. ihtiyar ve lamalann cesetlerini yakarlar, bu en makbul defin seklidir. Topraga gomme ikinci 
derecede bir defin sekli sayihr. Defin torenine katilanlara ziyafet vermek uzere koyunlar kesilir. Yas 
tutma suresi ugyildir. 

Volga Bulgarlannin defin toreni X. yy.'da ibn Fadlan tarafindan kisaca anlatilmistir. Buna gore, 
Bulgarlarda eski §amanT defin torenleri oldugu gibi devam ettirilmekte idi. Olunun gadiri kapisina 
gelirler, yuksek sesle aglarlardi, koleleri kendilerini kamgi ile dove dove feryad ederlerdi. Olunun 

111 



gadinna bayrak asarlardi. Old mezara bayrakh araba ile goturulur, silahlan mezannin gevresine 
birakihrdi. Yas tutma iki yil devam ederdi. iki yil sonra saglanni keserler, bayragi indirirlerdi. Bu 
torenden sonra dul kalan kadina evlenme izni verilirdi. Bayrak unsuru Kazaklarda as torenlerinde ve 
old gikan ailelerin gadirlannda da bulunmaktadir.26 S. Bulug, sag kesmenin, oluye sunulan bir nevi 
kurban addedilmis olmasinin muhtemel oldugu dusuncesindedir.27 

E. Esin'e gore, Orkun Vadisi'nde Gok Turk beylerinin tapinaklan ile Tuva'da Gok Turk Devri ata 
tapinaklan gibi abidelerde tapinak yapildigi veya ebedT tas denen bir kaya uzerine, olenin kendisi ve 
savaslannin tasvir edildigi gorulmektedir. Kizlasov'a gore bu tapinaklar ve heykeller, yuksek mertebeli 
kimselere mahsus idi ve digerlerinin mezarlanna, olunun tasvTri olarak, Kirgizlann "tuli" dedigi buyuk 
kuklalar konmakda idi. Olenin tasviri etrafinda yakinlan ve maiyetinin heykellerinin de bulundugu Kul 
Tigin (Koltigin) Abidesi'nde gorulmektedir. Olenin heykeli veya resmi disindaki tasvirlerin belki de 
kadim devirde kurban edilen insanlann yerini aldigim, Grag'in arastirmasina gore en basit Gok Turk 
Devri Turk mezarlan ustuvanT bir gukurdur. Buraya ceset veya tulu (olenin tasviri olan kumastan 
kukla) ve olenin ati gomuluyordu. Mezann ustune yigilmis taslardan bir kubbe sekli (kurgan) 
yapihyordu. Bazi mezarlann dort kosesinde, kitabe taslan veya mezar heykelleri dikilmisti.28 B. Ogel, 
mezarlann uzerine konan ve dikilen taslann lalettayin ve bir sus olarak siralanmadigim, bunlann 
hepsinin, din bakimindan ifade ettikleri bazi seylerin oldugunu belirterek Orhun boylannda olulerin, 
uzeri oyularak suslenmis tas levhalardan yapilmis tabutlar igine gomulduklerine, bu tip tabut taslanna, 
hem Orhun ve hem de Tula nehri boylannda rastlandigma isaret eder.29 B. Ogel'e gore, bu taslar ve 
susler uzerinde kege tezyinatinm tesirleri gok buyuktij.30 

B. Ogel, meshur seyyah Rubruk'un, Kumanlann olu gomme adetleri hakkinda verdigi bilgileri 
soyle aktarmaktadir: Kumanlar olulerinin uzerine buyuk bir tepecik yaparlar ve onun uzerine de bir 
insan heykeli dikerlerdi. Heykelin yuzu daima doguya dogru gevrilirdi. Heykel elini gogsunun uzerine 
goturerek bir kadeh tutardi. Zenginler buyuk bir ehram da yaptinrlardi. Bu, bir nevi kuguk bir evcikten 
ibaretti. Tugladan evlere rastladigim gibi, bazen de o civarda hig tas bulunmadigi halde tastan 
yapilmis kuleler gordum. Henuz olmus birinin mezannin etrafina dikilmis yuksek sinklann uzerine on 
alti at derisi asilmisti. Onlarin her biri, ayn bir ciheti gosteriyordu. Mezara olunun igmesi igin kimiz ve 
yemesi igin de et koymuslardi. Bundan baska hatirasini yad etmek igin de birseyler soyluyorlardi. 
Baska bir yerdeki mezann ciheti doguya dogru idi. Buyuk tas pargalanyla insa edilmisti. Bazisi dort 
kose, bazisi ise yuvarlakti. Mezar sathinin etrafina dort uzun tas dikilmisti. Bunlar da ayn ayn cihetleri 
gostermekteydiler.31 B. Ogel'in de isaret ettigi gibi Rubruk'un verdigi izahat, Turklerin olu gomme 
adetlerine (mezarlar uzerine insan heykeli dikilmesi, evciklerin yapilmasi, at derisi asilmasi, mezara 
yemek ve igki konmasi gibi adetler) uymaktadir. B. Ogel'e gore, mezarlann doguya dogru 
cihetlendirilmesinin de Orta Asya dinlerine gore tabiT sayilmasi gerekmektedir. Cunku gunesin 
dogdugu cihet dogu idi. P. Carpini, Mogollara yaptigi seyahati sirasinda, Guney Rusya'da ve Orta 
Asya'daki kavimlerin olu gomme adetleri hakkinda degerli bilgiler vermektedir. Fakat bunlann 
Kumanlara ait oldugu gok suphelidir. Ona gore, devletin ileri gelenlerinin oluleri gizlice kira goturulur, 
orada buyuk bir gukur esilerek gomulurdu. Mezar gukurunun yanina kazilan ikinci gukura da olunun 

112 



en sevdigi cariyeleri gomulurdu. B. Ogel, mezann yanina ikinci bir gukur agilma adetinin Turkler igin 
yabanci olmadigini, Gokturk Cagi'nda bunun muteaddit orneklerinin goruldugunu, bugunku Musluman 
Kirgizlarda da bu tip mezarlara rastlandigini belirtir.32 

Yog (old asi) toreni: yog (~yug) terimi Eski Turkgede bugunku KirgizKazaklarda 'as' anlamini 
tasidigi gibi 'matem' anlamina da gelmektedir. Bugunku KirgizKazaklar 'matem' torenine ve agita 
coktav (yani yuglama) derler. yog "cenaze toreni"33 terimine ve bundan teskil edilen yogla "yas 
tutmak",34 yoglat "cenaze toreni yaptirmak"35 ve yoggi "yasgi, yas tutucu"36 kelimelerine ilk olarak 
Orhun Yazitlannda rastlanmaktadir. Eski Uygur metinlerinde de yog "1. yok, 2. yug, olu yemegi, 
matem, yas" olarak gegmektedir.37 Divanu Lugati'tTurk III, 143'te yog "matem, yas; olu gomuldukten 
sonra ug veya yedi gune kadar verilen yemek" seklinde izah edilmektedir. yogla "olu igin as vermek. 
Turklerin gorenegi boyledir (III, 309)" ve yog basan "olu gomuldukten sonra verilen yemek" (I, 399) 
diye agiklanmistir. Kutadgu Bilig'de ise yog "yas, matem" seklinde gegmektedir.38 

A. inan'a gore, defin toreniyle ve oluler kultuyle ilgili en eski ve iptidaT torenlerden biri yog (~yug) 
"olu asi" torenidir. Bugun yuksek medeniyet seviyesine ulasmis kavimlerin hepsinde gorulen oluleri 
anma torenleri iptidaT donemlerde olulere as verme toreninin gelismis seklinden baska birsey 
degildir.39 Mogollarda hanlann defin torenlerinin iptidaT sekli korudugu anlasilmaktadir. Bununla ilgili 
olarak W. Barthold, Turklerle Mogollann defin adetlerinin esasinda ayni samanT fikir bulunmaktadir, 
demekte ve su bilgileri aktarmaktadir: Hanin oldurdugu veya onun igin oldurulen adamlar oteki 
dunyada ona hizmet edeceklerdi. Orhun Turklerinde bunun yankisi han tarafindan oldurulen 
adamlann heykelini (balbal) dikme adetiydi. Mogollarda ise bu fikir hanin oldugu yerden mezanna 
kadar nasini goturen alaya rastlayan adamlan oldurmeleriyle ifade olunurdu. Boylece oldurulen 
adamlara 'bizim hakanimiza hizmet etmek igin oteki dunyaya git' diyorlardi.40 Anlasihyor ki as torenini 
en eski devirlerden beri din aynhklarina bakmadan butun Turk uluslan surdurmustur. A. inan'a gore, 
bu torenin en ilkel sekli ormanh bazi Altay kavimlerinde goruldijgu uzere dogrudan olunun kendisine 
yemek vermek seklinde olmustur. Sonradan olunun ruhuna ates tannsi vasitasiyla gondermek, 
kurban sunmak ve olunun ruhunun da katildigi dusunulen ziyafetler duzenleyerek kurban kesmek 
seklini almistir. Asyog toreni genellikle olumun birinci yildonumune rastlayan yaz aylannda yapihr. 

ibn Fadlan'in verdigi bilgiye gore, Oguzlar "olu asi" igin yuzden iki yuz basa kadar at keserlerdi 
(torenin kalabahk olusuna delalettir). Hayvan cinsinden de erkekler segilirdi ("koyundan kog, deveden 
bugra, attan aygir").41 A. Qay, en eski Turk boylanndan oldugu bilinen Tielelerde cenaze 
merasiminde kog kurban edildigine ve bu kurbanin canh olarak gomuldugunun bilindigine isaret 
eder.42 F. Siimer, "Yenilen kog, koyun ve atlann baslanni, ayaklanni ve derilerini mezann uzerinde 
bulunan sinklara asarlardi. Onlarm inanisina gore, olen cennete etleri yenilen ve derileri sinklara 
asilan bu atlar ile gidecekti. Bu yapilmadigi takdirde olen, yorucu cennet yolculugunu yayan yapmak 
mecburiyetinde kalacakti (Oguzlarda oldurulenin ocunu almak yani kan davasi adeti de vardi)," 
malumatini verir.43 E. Danik da Orta Asya'da kog, koyun ve at kultunun oldukga onemli oldugunu ve 
agilan bir Hun mezannda eyeriyle beraber gomulu bir at bulundugunu belirtir ve su bilgileri aktanr: 

113 



Tatarlarda da ayni olay gorunur. Aynca kurban edilene karsin oldurulen baska bir atin eti yendikten 
sonra derisi samanla doldurulup sinklara gegirilerek mezara dikilir. Ayni sekilde Altaylilar ve 
Yakutlarda da kurban olarak kesilen atin derisi dort singa gegirilip at seklinde mezar ustune dikilir. W. 
Radloff' un anlatimina gore Altaylilar oluyu tarn giyinmis vaziyette mezara koyduktan sonra yanina, yol 
igin bir torba yiyecek yerlestirirler, olu ile birlikte binek atini da gomerler. Piano Carpini, Orta Asya'da 
yaptigi gezilerde, olunun yanina ganak dolusu et ve bir testi dolusu kimiz konuldugunu, oteki dunyada 
sutunu igmesi igin tayi ile birlikte bir kisrak ve binebilmesi igin de eyerie gemi kusatilmis vaziyette bir 
atin konuldugunu belirtmistir. Gomulen atlardan ayn olarak mezar basinda bir atin da kesilerek 
yendigini ve bu atin derisinin samanla doldurularak iki veya dort singa gegirilip mezar uzerine 
yuksekge duracak sekilde dikildigini de kaydetmektedir.44 W. Radloff, Soyonlarda agag kabugundan 
ve kutuklerden yapilmis olan yurtlann, aileden birinin olumu uzerine terk edilip oldugu yerde 
birakildigina ve ailenin kendisine baska bir yerde yeni bir yurt yaptigina rastladigini nakleder.45 W. 
Radloff'un notlanndan Tatarlarda da yas ve olu gomme adetlerinin fazla degismeden devam 
ettirildigini ogreniyoruz: Yasli adamlar igin mezann igerisinde agagtan bir sandik yapilir, samanlar, 
oldugu gibi topraga gomulur, gocuklar kayin kabuklanna sanhr. 

Olu, ipek veya iyi kumastan bir kefene sanhr ve en iyi elbiseleri giydirilir. Bugun cari olan adete 
gore olu yatar vaziyette, yuzu yukanya ve gozleri doguya bakacak sekilde mezara yerlestirilir. 
Ayaginin ucuna, raki, peynir, et, tereyagi vb. gibi yol yiyecegi ile birlikte eyer de konur. Hazir 
bulunanlar mezann yaninda bir ziyafet tertip ederler. Bu ziyafet, umumiyetle olumden uc gun sonra 
vuku bulur. Akrabalar, oluyu ayni sekilde yemekle hatirlamak uzere yirmi gun sonra tekrar mezann 
basinda toplanirlar. Ayni merasim kirkinci gunu yine tekrarlanir ve bu munasebetle, sahibinin oldugu 
gun serbestT kazanmis olan at ulusun surusunden yakalanarak kesilir. Atin eti mezar basinda 
yendikten sonra, kafasi bir degnege gegirilerek mezar hoyugunun ucuna dikilir. Yuz gun gegtikten 
sonra, oluyu hatirlama maksadiyla tekrar bir bayram tertip edilir.46 Bu eski usul as toreni Oguzlar 
Anadolu'ya geldikten sonra da devam ettirilmistir. Oguz kahramanlan olurken "akboz atimi bogazlayip 
asim veriniz" diye vasiyet ediyorlardi. 

A. inan, "Dede Korkut hikayelerinden anlasildigina gore, Oguzlann cenaze ve yas torenleri, 
biraz islamlasmis olmakla beraber Hunlar ve Gok Turklerin cenaze ve yas torenlerinden farksiz 
olmustur. Olunun bindigi atinin kuyrugunu keserler, bu ati bogazlayip asim verirler, bagira bagira 
aglarlar, yuzlerini yirtarlar, saglanni yolarlardi. Oguz kahramanimn 'asimi veriniz' sozu de bunlardan 
biridir. Eski Turkler olulerine 'as verme'yi en onemli vazife saymislardar. ilk gaglarda as dogrudan 
dogruya oluye verilir, yani mezanna konulur veya dokulurdu. ManevT kultur gelistikten sonra bu toren 
'sevabmi olunun ruhuna bagislamak' uzere fakirlere yemek, helva vermek seklini almistir. Bu adet 
dogulu Musluman Turklerde 'atau' ve 'togum-dokum' terimleriyle ifade edilmistir." demektedir.47 F. 
Sumer, bunun gok eski bir Turk gelenegi oldugunu, Gok Turkler gaginda olunun atlannin kendisi ile 
birlikte gomuldugunun veya kesildiginin bilindigi gibi, X. yy.'daki Oguzlarda da olenin atlannin kesilip 
etinin yendigine, bugun de Turkiye'de olen bir kimsenin arkasindan umumiyetle helva pisirilip 
dagitildigina isaret eder. XI. Dede Korkut hikayesinde (Salur Kazan Tutsak Olup Ogh Uruz Cikardugi 

114 



Boy) olulere as (yemek) verildiginden de bahsediliyor. F. Sumer, "UgOk, BozOk arasindaki kardes 
kavgasini anlatan sonuncu destanda, olmek uzere bulunan Beyrek, atinin kuyrugunun kesilmesini 
soylemis ve yoldaslan da bunu yerine getirmislerdir. Bu da pek eski bir Turk gelenegi idi. 

Altay kazilannda bulunan atlarm kuyruklan 25 santim kadar kesikti. Anadolu'daki gelenek boyle 
idi. Yani kuyrugun ancak bir kismi kesiliyordu. Osmanh hanedaninin pek eski Turk geleneklerini 
yasattigi anlasihyor. iste Hunlar devrinden gelen, olenin atinin kuyrugunun kesilmesi gelenegi de 
bunlardan biri idi. Yavuz Selim'in agabeyisi Ahmed Beg'in oglu Suleyman Beg geng yasinda 919 
(1513) yihnda Misir'da taundan vefat etmisti. Yakisikh bir geng olan Suleyman Beg'in cenaze toreni 
Anadolu Turklerinin gelenegine gore yapildi. Yani merhum sehzadenin tabutunun onunde kuyruklan 
kesilmis, egerleri ters gevrilmis olan atlan goturulmus, kinlmis olan yaylan ile sangi da tabutunun 
uzerine konmustu." malumatim verir.48 E. Danik'in da isaret ettigi gibi butun bu inanislar 
gostermektedir ki kisinin gunluk hayatinda onemli olan at, olum sonrasinda da oldukga onemlidir. Atin 
olen kisiyle birlikte gomulmesi ya da derisinin sinklara gegirilip mezara dikilmesi, olen kisinin cennete 
gidecegi inancindan kaynaklanmistir. Samanistlerde kurban sunulmadan ayin ve toren kesinlikle 
yapilmazdi. Her ayin igin kanh veya kansiz kurban gerekirdi. Bunlann en onemlisi at kurbanidir. 
Bundan sonra koyun gelirdi. E. Danik, her ne sekilde soylenirse soylensin Anadolu ve Tunceli'de de 
gorulen kog seklinde mezartaslannin, mezarlardaki koyun ve kog heykellerinin, at seklindeki 
mezartaslannin yani mezar kultunun ve kog, koyun, at seklindeki mezartasi geleneginin, Orta Asya ve 
samanist geleneklerinin devami oldugu, gorulen bu tip mezartaslannin Akkoyunlu ve Karakoyunlu 
Donemi'nin kahntilan ve uzantisi oldugunun birgergek oldugu gorusundedir.49 

B. Ogel, Gokturklerde Zerdust an'anelerinden bahseder. Zerdust dininin bir mezhebine gore, bir 
insan olunce, olunun etleri kemiklerinden siynhr ve kemikler ayn bir kaba konarak gomulurdu. ilim 
dilinde bu kaba ossuarium denir. Turk hakanlannin Horasan ve Bati Turkistan'a tayin edilen Gokturk 
sadlari ve yabgulannin Zerdust dinini kabul ederek bu an'aneleri bizzat kendilerinde de tatbik etmis 
olmalan gok muhtemeldi ve bu an'anelerden Manas Destani'nda da bahsedilir, der ve bazi 
ossuariumlardaki isaretlere, mezarlardaki insan ve hayvan heykelciklerine, mimanye, tag sekillerine, 
Zerdustluge ait motiflerden horoz ve cennet kusu motiflerine bakarak hukumler verir. Bunlar, 
KubadSah'da eslerine rastlanan iran eserlerinin benzerleridir. Bu eserler, Orta Asya'da Zerdustlugun 
ve iran kolonilerinin zamammiza kadar gelen hatiralandir.50 

A. Qay, mateme istirakla ilgili Anadolu'da olu evini yoklatma adi verilen gelenegin halen devam 
etmekte oldugunu, Konya ve Van'm bazi koylerinde olu evine kog, imranli ve Zara'daki dagh Turk 
asiretlerinde de koyun gonderildigine isaret eder.51 

Matem (yas) ve alametleri: Eski Turklerin yas tutma adetlerine dair Qin kaynaklarmda bazi 
kayitlar bulunmaktadir. Bu kayitlara gore, yas tutanlar olunun bulundugu gadinn etrafinda suratle 
atlarla dolasirlar, bagira gagira aglarlar, saglannibaslanni dagitirlar, olenin atlanni kuyruklanni 
keserek kurban ederler, yuzlerini, kulaklanni pargalarlar, keserler, aynca yemek verirlerdi52. Bu adete 
Manas Destani'nda da rastlanmaktadir. Manas olum doseginde kirk yigidine "Mezanmin basinda, 

115 



otur, aglayip sizla! Han kizi Kanikey'se, saglanni yolmasin! Izdirap verme ona, yuzlerini bozmasin!..." 
der.53 Orhun Yazitlannda KulTigin ve Bilge Kagan'a yapilan matem torenleri tasvirlerinden 
anlasildigina gore, Gokturkler yas tutarken saglanni, kulaklanni keserler, feryat ederek aglarlardi. 
Eski Oguzlann yas adetleri Dede Korkut hikayelerinde genis sekilde tasvir edilmistir. "Beyrek'in 
babasi kaba sangini kaldinp yere vurdu. Cekti, yakasini yirtti. Ogul, ogul diyerek agladi, inledi. Ak 
pergemli anasi agladi, gozunun yasini doktu; aci tirnaklanyla ak yuzunu pargaladi, al yanagini gekti, 
yirtti; simsiyah sagmi yoldu. Kizi, gelini kas kas gulmez oldu. Kizil kina ak ellerine yakmaz oldu. Yedi 
kiz kardesi ak gikardilar, kara elbiseler giydiler... Beyrek'in nisanhsi kara giydi, ak gikardi... Yine 
Dede Korkut'ta "karalar giyip gok sanndilar" denilmektedir. Yash gadirin uzerine bayrak asmak 
Oguzlarda da adetti.54 KirgizKazaklann matem alametlerinden biri de yash gadirin uzerinde kara 
bayrak gorulmesidir. Altay Daglan'nda yasayan Kazaklann yas alametlerinin gegmiste beyaz bas 
ortusu oldugu tespit edilmistir. Genellikle KirgizKazaklarda yas tutma toreni ve adetleri Gokturk ve 
Oguzlarda oldugu gibidir. XIX. yy.'in ortalanna kadar devam etmistir. Kadinlar yuzlerini tirnaklanyla 
yirtarlar, saglanni yola yola aglarlar, yakalanni parga parga ederler. Yas bir yil devam eder.55 XVI. yy. 
Ozbeklerinde de bu yas alametlerine rastlanmaktadir.56 Yas alameti olarak sag kesme adeti samanist 
Sagaylarda tespit edilmistir. Sagaylar defin torenini tamamlayip olu evine dondukten sonra kansinin 
sag orgusunu yansindan keserler. Sag kesme dul olma alameti sayilmistir. 

Turkler arasinda gok yaygin olan yas adetlerinden biri daha once de sozu edildigi gibi olunun 
bindigi atin kuyrugunu kesmektir. Dede Korkut hikayelerinin kahramanlan son vasiyetlerinde soyle 
demektedirler: "Akboz atimin kuyrugunu kesiniz... ak gikanp kara giyiniz." Olulerle beraber gomulen 
atlann da kuyruklan kesilmis olsa gerektir. Olu ile gomulecek atin yelesini ormek adeti de belirtilerde 
gorulmustur. 

Yas alametlerinden bir digeri de elbiseyi ters giymektir. KirgizKazaklann bazi boylannda 
kadinlar agit soyleyip aglarken ters oturur ve elbiselerini ters giyerler. Bu adet Anadolu'nun bazi 
bolgelerinde de gorulmektedir ki burada matemli olundugunun gosterilmesi esastir.57 

1 L. Rasonyi, Tarihte Turkluk, s. 28; Aynntih bilgi igin bk. S. Bulug, "Saman", iA, c. 11, s. 
330. 

2 L. Rasonyi, birkag defa gadirin etrafinda kosturulan atin kurban edilip diger esya ile birlikte 
yakildigini, kuller gomuldukten sonra kurbanlar kesildigini belirtir (Tarihte Turkluk, s. 28). 

3 Ayr. bilgi igin bk. Acike Cumagulov (Akt. Yildiz Kocasavas), "Zavalli Sevgili Kan 
Kardesim", Turk Dunyasi Dil ve Edebiyat Dergisi, c. 4, s. 141150. 

4 B. Ogel, Hun mezarlannda ele gegen buluntulan arasinda bilhassa kemikten yapilmis ok 
uglan, Hun kulturu bakimindan buyuk bir deger tasir. Mezarlarda bol miktarda elbise susleri elde 
edilmistir. Bunlar arasinda hayvan seklinde figurlere de rastlamaktayiz. Hayvan figurleri ekseriyetle at 
ve kaplanlan tasvir ediyordu. Bunlardan baska kusak tokalan ve tokalara ait gergeve ve igneler, 

116 



bronzdan yapilmis dugmeler, bronz inciler, gerdanlik ve diger asma suslere ait unsurlar ve bronz 
safihalar da Hun kulturunu karakterize ederlerdi, malumatim verir (islamiyetten Once Turk Kultur 
Tarihi, s. 55). 

5 A. inan, Tarihte ve Bugun Samanizm Materyaller ve Arastirmalan, s. 177178; P. W. 
Schmidt, "Tukue'lerin Dini", Turk Dili ve Edebiyati Dergisi, c. XIV, s. 6380; L. Ligeti, Bilinmeyen ic 
Asya, s. 330. 

6 S. Bulug, "Saman", iA., c. 1 1 , s. 331 . 

7 W. Radloff "suvari halklar, olulerini oteki dunyanin uzun yolculuguna gonderirken, pek tabiT 
olarak binek ve hayvan takimlanni da birlikte gommuslerdir." (Sibirya'dan, c. 3, s. 164) diyerek 
mezarlarda rastlanan at iskeletlerini Turklerin halis suvari bir halk olarak yasamalanna baglamaktadir. 

8 L Kafesoglu, Turk Bozkir Kulturu, s. 92; "Turkler", iA., c. 12/2, s. 243; L. Rasonyi, eski 
Turklerde ve Hiristiyanligin kabulunden once Macarlarda olu ile birlikte atinin, yahut atinin basi ile 
ayak kemiklerinin, silahlannin, sevdigi esyanin da gomuldugunu, butun bu adetlerin olunun obur 
dunyada da yerdeki tarzda hayatini devam ettirdigi inancindan dogdugunu, belirtir. (Tarihte Turkluk, s. 
28). A. inan da, bunun Turklerin obur dunyada ikinci bir hayatin varhgina (ahiret) ve ruhlann 
ebedTligine inanmalanyla ilgili oldugu kanaatindedir (Eski Turk Dini, s. 47). 

9 L. Rasonyi, Tarihte Turkluk, s. 28. 

10 i. Kafesoglu, Turk Mill? Kulturu, s. 291 . 

11 E. Esin, islamiyetten Onceki Turk Kultur Tanhi ve islama Giris, s. 104; L Kafesoglu geyik 
motifinin yabanci (HindAvrupa veya Uralli?) oldugu fikrindedir (Turk Mill? Kulturu, s. 293); "Turkler", 
iA., c. 12/2, s. 244. 

12 A. inan, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 8; B. Ogel, Turk Mitolojisi II, s. 522523; S. Bulug, 
"Saman", iA., c. 11, s. 331; E. Esin, islamiyetten Onceki Turk Kultur Tanhi ve islama Giris, s. 104. 
Tahsin Ozgug, on tarih Anadolu kulturlerinde olu yakma adetinin bilinmedigine, Anadolu'da olulerin 
tarn olarak gomuldugune isaret eder (T. Ozgug, On Tarih'te Anadolu'da Olu Gomme Adetleri, s. 73). 

13 L. Ligeti, Bilinmeyen ig Asya, s. 330. 

14 W. Radloff, Sibirya'dan, c. 3, s. 150152; Radloff ayrica, UgroSamoyed ve Yeniseyli boylar 
arasinda, komsularla herhangi bir sekilde siki munasebetten mahrum kaldiklan igin, eski kultur 
seviyelerinin daha ziyade geriledigini, nihayet XVII. yy.'da Sibirya'da Ruslarla karsilastiklan zamanda 
oldugu gibi ehemmiyetsiz dereceye inmis olduklanni belirterek bu halklann siyas? ve kultur 
bakimindan gerilemesiyle, tabi? olarak onlann zenginlik ve isgi kuvveti de gerilemis oldu, bu yuzden 
onlar oluleri igin yuksek mezar da yapamaz oldular. Neticede onlarda, olulerine hoyuk yapmak adeti 
busbutun ortadan kalkti, kismen islam? gomme adetlerini, kismen de Mogollann geleneklerini aldilar. 

117 



Buna karsihk Sibirya'nin bazi kisimlannda (Maryinsk'in kuzeyinde Cohm civan) kurgan yapma 
adetinin diger bolgelere nazaran daha uzun muddet (XVII. yy. a kadar) devam ettigi anlasihyor 
agiklamasim yapar (Sibirya'dan, c. 3, s. 172173). 

15 B. Ogel, Turk KulturTarihi, s. 131. 

1 6 S. Bulug, "§aman", iA., c. 1 1 , s. 330. 

17 W. Radloff, Rubruk'un kastetmis oldugu tas babalann Turklerin Avrupaya gog etmesinden 
birgok asir evveline ait oldugu, gorusundedir (Sibirya'dan, c. 3, s. 152). 

18 Oguz ve Kipgak defin torenlerinde gorulen, kurban olarak kesilen atlarin derilerini sinklara 
asma adeti bugunku Altaylilann ve Yakutlann at kurban ederek yaptiklan torenlerde ayinin en onemli 
unsurunu teskil eder. 

19 A. han, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 179. 

20 T. Ozgug, a.g.e., s. 9298. 

21 A. han, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 179. 

22 W. Barthold, "Turklerde ve Mogollarda Defin Merasimi", Belleten, 43, s. 516. 

23 H. Tanyu, Turklerde Tasla ilgili inanglar, s. 9192. 

24 B. Ogel, Bati Altay'da bir buluntu yeri olan Tuyahti'da agilan bir kurganda erkek olunun 
elbisesinin ug kat oldugunu, ust kismina giydigi elbisenin koyu kirmizi, ortadakinin ye§ilimsi ve 
alttakinin ise altin sansinda ipekten yapilmi§ oldugunu belirtir. Ogel aynca, bu mezardan gikan 
uzerinde yazitlann bulundugu gumu§ ma§rapamn da Turk kultur tarihi bakimindan buyuk bir onemi 
bulunmaktadir, agiklamasim yapar (Turk KulturTarihi, s. 143). 

25 Turkiye'de olu asi gelenegi yuzyillar boyunca surup gelmis ve halen mahiyeti ayni kalmak 
sureti ile koy, kasaba ve hatta sehirlerde yasamaktadir. 

26 A. han, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 1 801 89. 

27 S. Bulug, "Saman", iA., c. 11, s. 330. 

28 E. Esin, islamiyetten Onceki Turk Kultur TarThi ve islama Giris, s. 104105. Orhon 
bolgesindeki mezartipleri igin aynca bk. B. Ogel, Turk KulturTarihi, s. 133135. 

29 B. Ogel, Turk Kultur Tarihi, s. 134. 

30 B. Ogel, a.g.e., s. 136137. 

118 



31 B. Ogel, a.g.e., s. 296. 

32 B. Ogel, a.g.e., s. 297. 

33 Kul Tigin KD, Bilge Kagan G 1 0. 

34 Bilge Kagan D 5, Kul Tigin D 4. 

35 Tunyukuk Yaziti, 31. 

36 Kul Tigin D 4, K 11; Bilge Kagan D 5. 

37 USp. 276 (A. Caferoglu, Eski Uygur Turkgesi Sozlugu, s. 195). 

38 Kutadgu Bilig, 4577, 1464. 

39 A. han, Tarihte ve Bugun §amanizm, s. 189. 

40 W. Barthold, "Turklerde ve Mogollarda Defin Merasimi", Belleten 1947, s. 43, s. 525. 

41 A. inan, Tarihte ve Bugun §amanizm, s. 192193; i. Kafesoglu, "Turkler", iA., c. 12/2, s. 
244; S. Bulug, "§aman", iA., c. 11, s. 330. 

42 A. Cay, Gokturklerde gorulen bu gelenegin eski Chou Turk Devleti'nden beri bozkir Turk 
topluluklannda devam etmekte olduguna isaret eder. A. Cay'a gore, bugun Turkmenistan ve 
Kazakistan'in birlestigi Mangislak bolgesinde yasayan Turkmenler, bu gelenegi devam ettirmekte ve 
mezarlanna kog baslan koymaktadirlar. Turkmenistan'da Turkmen Nohurlu asiretinin mezarhginda, 
cenaze gomuldukten sonra, mezann uzerine kog boynuzu koyma gelenegi halen devam etmektedir. 
islamiyet'ten sonra bile KirgizKazaklarda beylerin mezarlannin etrafina birkag tane kesik kog kafasi 
korlardi. Bu kog kafalan o mezarda onemli bir kisinin yattigini gosterirdi. Anadolu'daki kog/koyun 
mezartaslan ile ilgili olarak M. Fahrettin Kirzioglu Dersim/Tunceli bolgesinde yasayan AlevTZazalar ile 
Igdir'in Karakoyunlu koyundeki yerli §iT CaferT Turklerin, bu eski gelenegin bir devami mahiyetinde 
olulerin mezarlan uzerine erkekse kog, kadinsa koyun heykeli dikmektedirler (A. Qay, Anadolu'da 
Turk Damgasi, s. 56). 

43 F. Sumer, Oguzlar, s. 5657. 

44 E. Danik, Kog ve At §eklindeki Tunceli Mezartaslan, s. 3031 . 

45 W. Radloff, Sibirya'dan, c. 2, s. 78. 

46 W. Radloff, a.g.e., c. 2, s. 142. 

47 A. han, Eski Turk Dini Tarihi, s. 153154. 

119 



48 F. Sumer, Oguzlar, s. 229. 

49 E. Danik, Kog ve At Seklindeki Tunceli Mezartaslan, s. 3133. 

50 B. Ogel, islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, s. 190193 

51 A. Qay, Anadolu'da Turk Damgasi, s. 57 

51 L Kafesoglu, Turk Milli Kulturu, s.290; i. Kafesoglu, Turk Bozkir Kulturu, s.91; A. inan, Eski 
Turk Dini Tarihi, s. 182 

53 Ayr. bilgi igin bk. B. Ogel, Turk mitolojisi I, s. 531 

54 Blocqueville, 19. yy.'da da Teke Turkmenlerinde olunun gomulmesi bitince mezann basi 
ucuna renkli bezler baglanmis bir kazik veya kahn bir sopa dikildiginden ve ailelerin bazen mezann 
etrafini algacik bir kerpig duvarla gevirdiklerinden bahsetmektedir (Turkmenler Arasinda, s. 70) 

55 Ayr. bilgi igin bk. Acike Cumagulov (Akt. Yildiz Kocasavas), "Zavalli Sevgili Kan 
Kardesim", Turk Dunyasi Dil ve Edebiyat Dergisi, c.4, s. 141150 

56 Saldilar barga boyunga kara kTz/ Aldilar barga boyunga kara kTz; Key sehi millet u ey 
husrevi din. "Hepsi boyunlanna kara kege doladilar ve hepsi boyunlanna kara kege sardilar. Bigare 
Orus bey, yakasini yirtip ah ederek kendini kaybetti. Ey milletin padisahi ve ey dinin husrevi diyerek 
miskin bu sekilde inlemeye basladi." (Muhammed Salih, Seybaniname, Oesterreichische 
Nationalbibliothek, 1156, Vienna, 189a) 

57 Ayr. bilgi igin bk. A. inan, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 176200. 

W. BARTHOLD (Cev. Abdulkadir iNAN), "Turklerde ve Mogollarda Defin Merasimi Meselesine 
Dair", Belleten, c. XI, sy. 43, s. 515539, Ankara 1947, Turk Tarih Kurumu Yay. 

Sadettin BULUC, "Saman", islam Ansiklopedisi, c. 11, s. 320335, istanbul 1993, MilIT Egitim 
Basimevi. 

Henri de Couliboeuf de BLOCQUEViLLE (Cev. Riza Akdemir), Turkmenler Arasinda, Ankara 
1986, Kultur ve Turizm Bakanhgi Yay. 

Acike CUMAGULOV (Akt. Yildiz KOCASAVA§), "Zavalli Sevgili Kan Kardesim", Turk Dunyasi 
Dil ve Edebiyat Dergisi, c. 4, s. 141 150, Ankara 1997, Turk Dil Kurumu Yay. 

Abdulhaluk CAY, Anadolu'da Turk Damgasi Kog HeykelMezar Taslan ve Turkler'de KogKoyun 
Meselesi, Ankara 1983, Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu Yay. 



120 



Ertugrul DANIK, Kog ve At Seklindeki Tunceli Mezartaslan, Ankara 1990 Turk Kulturunu 
Arastirma Enstitusu Yay. 

Emel ESiN, islamiyetten Onceki Turk Kultur Tanhi ve islama Giris (Turk Kulturu El Kitabi, II, Cild 
l/b'den Ayn Basim), istanbul 1978, Edebiyat Fakultesi Matbaasi. 

Abdulkadir iNAN, Eski Turk Dini Tarihi, istanbul 1976, Kultur Bakanhgi Yay. 

Abdulkadir iNAN, Tarihte ve Bugun Samanizm, Ankara, 1954, TurkTarih Kurumu Yay. 

ibrahim KAFESOGLU, "Turkler", islam Ansiklopedisi, c. 12/2, s. 243244, istanbul 1988, Mill? 
Egitim Basimevi. 

ibrahim KAFESOGLU, "Atalar Kultti", Turk Dunyasi El Kitabi, Ankara 1992, s. 212213, Turk 
Kulturunu Arastirma Enstitusu Yay. 

ibrahim KAFESOGLU, Turk Bozkir Kulturu, Ankara 1987, Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu 
Yay. 

ibrahim KAFESOGLU, Turk Mill? Kulturu, istanbul 1988, Bogazigi Yay. 

L. LIGETI, Bilinmeyen ig Asya, Ankara 1986, Turk Dil Kurumu Yay. 

Bahaeddin OGEL, islamiyetten OnceTurk Kultur Tarihi, Ankara 1991, TurkTarih Kurumu Yay. 

Bahaeddin OGEL, Turk Mitolojisi (Kaynaklan ve agiklamalan ile destanlar), Ankara 1971, c. I, 
Selguklu Tarih ve Medeniyeti Enstitusu Yay. 

Bahaeddin OGEL, Turk Mitolojisi (Kaynaklan ve agiklamalan ile destanlar), Ankara 1995, c. II, 
Turk Tarih Kurumu Yay. 

Tahsin OZGUC, On Tarih'te Anadolu'da Olu Gomme Adetleri, Ankara 1948, Turk Tarih Kurumu 
Yay. 

W. RADLOFF (Cev. Ahmet TEMiR), Sibirya'dan, c. 2, istanbul 1994, Mill? Egitim Bakanhgi Yay. 

W. RADLOFF (Cev. Ahmet TEMiR), Sibirya'dan, c. 3, istanbul 1994, Mill? Egitim Bakanhgi Yay. 

Faruk SUMER, Oguzlar (Turkmenler) TarihleriBoy TeskilatiDestanlan, istanbul 1992, Turk 
Dunyasi Arastirmalan Vakfi Yay. 

Hikmet TANYU, Turklerde Tasla ilgili inanglar, Ankara 1968, Ankara Universitesi ilahiyat Fak. 
Yay. 



121 



Turklerde Mezar Gelenegi / Dr. Ahm Karamursel [s. 76-79] 
Mimar Sinan Universitesi Giizel Sanatlar Fakultesi / Tiirkiye 

Ulus niteligi kazanmis her toplumun, olunun ardmdan anilanni yasatmak igin bir takim usul ve 
adetler meydana getirdigi bir gergektir. Cok eski tarihten beri ana yurtlan Orta Asya basta olmak 
uzere bilinen eski dunyanin hemen her bolgesinde surelerce gorulen hukumranligi ve gesitli 
bolgelerdeki gegici ve daimi yerlesimleri sirasinda, bazi etnik gruplann tesiriyle Turklerin 
geleneksellesmis gok degisik usul ve adetleri olmustur. 

Bu usul ve adetleri, Turklerin islamiyet'i kabulunden evvel ve sonra diye iki ana grupta toplamak 
mumkundur. Ancak islamiyet'in kabulunden sonra da, islamiyet'ten evvel olusan usul ve adetlere bazi 
yerlerde kismen degisik gorulmekle beraber rastlamaktayiz. 

§amanizm, Maniheizm ve Budizm dinlerine inanan Turklerin, bu dinlere dayah olum ile ilgili 
dusunce ve inanglan mezar geleneklerine yansimistir. Eski Turklerde "tenasuhruh gogu" inancini ilkel 
bir sekilde de olsa, gormekteyiz. Gogebe §aman Turklerde olumden sonra ruhun kus gibi ugup, 
geldigi yere gittigine inanihrdi. Orhun Yazitlanndan anlasildigina gore, insan ruhu oldukten sonra kus 
veya bocek sekline girmekte ve olen hakkinda "ugtu" denilmektedir.1 Yine Orhun Yazitlanna 
dayanarak "olumle, ugmakla" ozdeslestirilen kergekbolmak deyimini izahini: O. N. Tuna, bunun 
bildircin turunden bir kusa isaret etmekte oldugunu ve bu ismin etimolojisinin, "kanatlanni yelken gibi 
havaya gerici" anlamina geldigini belirtmektedir.2 Bati Turklerinde, islamiyet'in kabulunden sonra dahi 
"oldu" yerine "§unkar boldu" yani "§ahin" oldu deyimi kullamlmaktadir.3 15. yuzyilda yazilmis 
§ukrullah'in Behget Uttevarih'inde olum soyle yorumlanmistir: "Sonunda ecel dogani Orhan Bege de 
pence vurup yuce ugmaga gekti."4 

§amanizm ise, Turklerin genel olarak eski ve milli dini kabul edilen, ancak daha gok yaradihs, 
evren, dunya, olum, seving, keder gibi degisik konularda dusunce, inang ve bunlarla ilgili geleneklerin 
tamammi kapsayan, Turklere has bir yoldur. Etkinligi zamanla azalarak bir kisim usul ve adetlerle 
gunumuze de ulasan §amanizm'in, en gok Budizm ve Zerdustguluk ile birlikte yurumesi keyfiyetini A. 
han soyle yorumlamistir: "... §amanizm'de taassup, baska dinlere karsi dusmanhk olmadigindan en 
eski gaglardan beri, turlu dinlerin tesirinde altinda kalmis, yabanci dinlerden gok unsur almistir. 
Zerdust'un iyiligi temsil eden Hurmuz'tasi, Budizm'in Maytan Tengere'si Altayh'nin "Panteonuna" 
§aman tannlan sifatiyla yerlesmistir.5 

Oguz Turkleri §amanT inanglara gore, islamiyet'in uluhiyyet anlayisina yakin olarak bir Tann'ya 
inaniyorlar; oteki dunyada luzumuna inandiklan igin de kahramanlanni at ve silahlanyla 
gomuyorlardi.6 Eski Turk §amanizmi'nde her seyin ustunde bir gok tannsina itikat edilmesi, yani 
"yuce varlik inanci" tek tanncilikla yakin bir paralellik gostermektedir. 

Eski Turklerin gogu §amanhk dusunce ve inanglanna bagh, olu gomme adetlerine ait ilk bilgileri 
Qin kaynaklannda buluyoruz. Bu konuda daha aynntih bilgiler Gokturklere aittir. Hunlara ait haberler 

122 



ise gok azdir. M.O. 3. yuzyilda yazilmis bir Cin kaynagindan aktanlan bilgilere gore: "Hunlar olulerini 
tabut igine koyarlardi. Bu tabut iki kath olup, ig ve dis tabutlardi. Bu tabutlan altin ve gumus islemeli 
kumaslarla orterlerdi. Agag dikilmis mezarlan ve matem elbiseleri yoktu. Olu ile beraber oldurulen yuz, 
hatta yuzden fazla olurdu" (Hyasint I, 16). 7 

Cin kaynaklanndan elde edilen diger bilgilere bakarak, eski Turklerin defin torenleriyle ilgili usul 
ve adetleri soylece siralayabiliriz: 

A. Olu igin yapilan yas merasimi "yog". 

B. Oluyu gommek. 

C. Oluyu yakmak. 

D. Birden fazla olu gommek. 

E. Cesetleri mumyalamak 'tahnit etmek'. 

F. Esyalan ve yiyecekleriyle birlikte gommek. 

G. Mezarlannin bir kosesine at gommek. 

H. Alpin mezan yanina kendi heykelini "sin" ve "balbahni" dikmek. 

L Oluyu tabuta koyup agaca asmak. 

A. Olunun arkasindan yapilan gesitli uygulama sekilleri olan bulunan yas torenine "yog" denir. 
§amanist Turklerde "oluler kultu" ile bagh en buyuk torenlerden biridir. Bu torende yemegin yalniz 
dirilere degil, ozellikle olulere ikram edildigine inanirlardi.8 Kitabi Dede Korkut, Manas Destani gibi 
eski Turk adetleri hakkinda onemli kaynak teskil eden eserlerde, bu torenin degisik sekil ve 
uygulamalanna rastlamaktayiz. Bu torenlerde ayin, ziyafet ve agit yakmak gibi adetler gorulmektedir. 
Yine Dede Korkut oykulerinden anlasildigina gore, Oguzlann cenaze torenleri biraz islamlasmakla 
beraber Hun ve Gokturklerin defin torenlerinden farksizdir.9 Yog, Hunlardan itibaren her devirde Turk 
boylannda gorulmektedir. Hun cenazelerinde tabut, yukanda belirtilen sekilde suslenir, hizmetkarlar 
ve odahklar arkadan gelirlerdi. Bunlan da gengler takip ederdi. Bu merasim sirasinda gureslere yer 
verilmesi, gesitli sekilde yorumlanacak ilging biradetti. Bazen bu hizmetkarve odaliklardan biri kurban 
edilirdi. Kisa bir sure sonra, esir yerine at, koyun, deve kesilerek ziyafet verme sekliyle bu gelenek 
surdurulmustijr. Hunlarda matem ayini yedi defa yapihrdi. Bu yedi rakkamina verilen ozel degerin, 
islamiyet'ten gok once ve eski zamanlardan beri devam ede geldigini gostermektedir: "Ugler, yediler, 
kirklar". Gokturklerde yog toreninin gok gorkemli yapildigini Orhun Yazitlanndan ogreniyoruz. Burada, 
Kultegin (Koltigin) igin yapilan yas toreninden bahsedilmektedir. Verilen bilgiye gore, olunun 
bulundugu gadir etrafina koyun, sigir, at kurban ederler. Ata binip gadir etrafinda yedi defa donerlerdi. 
Aglarlar, yuzlerini sembolik olarak bigakla keserler, bazen de olunun atini, esyasini yakarlardi. 

123 



Kaganlann "hukumdar" mezarlan ustune bir evcik halinde turbeler insa ederler, bazen de duvarlanna 
cenk resimleri yaparlardi.10 Yog merasiminde abartilmis yas gosterileri ve burada yuzlerini kesmek 
gibi adetler ile bugun hala §iT AzerT Turklerinin Kerbela Vakia'si dolayisiyla, Muharrem gunlerinde 
yapilmakta olan matem gosterileri arasinda buyuk benzerlik goze garpmaktadir. 

B. Hemen hemen Butun milletlerde oldugu gibi, Turklerde de olen insanin topraga verilmesi 
genel bir adetti. Ancak bu usulun degisik donemlerde, degisik tarzlarda yapildigini gormekteyiz. 
Hunlarda olulerin gomulmesi yilin muayyen zamanlannda yapilirdi. "Muayyen zamanlarda olu gomme 
gelenegi" Gokturklerde sekizinci yuzyila kadar devam etmistir. Cin kaynaklannin bildirdigine gore, 
Gokturk topluluklannda ilkbaharda olenler otlann ve yapraklann sarardigi sonbahar mevsiminde, kisin 
olenler ise, bitkilerin yesillendigi, gigeklerin agtigi ilkbaharda topraga verilirdi. Bazen cesetler yakihr, 
kalanlan g6mulurdij.11 

C. Yukanda belirtildigi gibi, cesedin once yakilip, kalan bakiyenin gomulmesi seklinde olurdu. 
Olumden sonra cesedin yakilmasi adetinin, kotuluklerden temizlenme amaciyla yapildigi 
samlmaktadir.12 Gokturklerde bir sure sonra terk edilen bu adetin uzantilan 10. yuzyilda Kirgizlarda 
gorulmektedir.13 

D. Altaylarda bazi Hun kurganlannda erkek cesetleri yanmda kadin cesetleri de gorulmustur. Bu 
asil kisinin odaligi, obur dunyada kendine hizmet etsin diye gomuldugunij gosermektedir. Ayni sekilde 
Pazink'ta iki ve bes nolu kurganlarda agag kutugunden oyularak yapilmis bir lahitte, erkekle beraber 
bir kadin cesedi gorulmustur. Dorduncu Pazink kurganinda ise, iki ayn lahitte hem erkegin hem de 
kadinin cesedi bulunmustur.14 

E. Turklerde gok eski zamanlardan beri mumyalama adetini zaman zaman gormekteyiz. Hun 
asillerinde cesetlerin tahnit edilmesinin geregi, muayyen zamanlarda gomulme geleneginden 
doguyordu. Ayrica bu adet dolayli olarak gok emek ve zahmet isteyen buyuk kurganin bitimine 
bagliydi. Kuguk tip kurganlarda tahnit edilmis cesetlere rastlanilmamistir. Cunku mumyalama isi asil 
kisilere mahsustu. §ibe ve Pazink kurganlannda tahnit edilmis kadin ve erkek cesetleri gorulmustur. 
Buradaki cesetlerin ig uzuvlan ve kafataslan bosaltilmis olup, igleri kokulu ot, kozalaklar ve toprakla 
doldurulmustur.15 Mumyalama sirasinda ig uzuvlannin gikarilmasimn nedeni, kotuluklerin insan igine 
toplanmasi fikrinden dogmaktaydi. Bu ig uzuvlar "mide, barsak, cigerler" yerine, insanin olumden 
sonraki hayatinda bedeninin gucunu saglayacak dogadan toplanmis sifah otlar, kokular konulurdu. 
Ayrica olenin bedenine disardan kotu ruhlann girmesini onlemek amaciyla mumyalanmis bezler, lifler 
sanhrdi. 

islamiyet'in kabulu ile mumyalama isi, bu gelenegin devami olarak Anadolu'da Selguklularda ve 
Beylikler Devri'nde gorulmustur. "A. §. Beygu, Ahlat Kitabesi, s. 89" belirttigine gore, Ahlatli ihtiyarlar 
kumbetlerde sapsan olmus Teru taze cesetlerin bulundugunu gormusler. Bunlann mumya oldugu 
gergekti. Yine ayni yazann ifade ettigine gore, emirlerin mezarlan olan kumbetlerdeki cesetler 
fevkalade itina ile gok sanatkarane yapilmis tabutlar iginde gorulmekteydiler. Evliya Celebi de 

124 



Seyahatnamesi'nde bu cesetlerin elbiseleriyle tabutlann iginde oldugunu belirtmistir.16 Dogu ve Orta 
Anadolu'nun bazi kentlerinde, (Konya, Karaman, Amasya, Harput, Kemah) mumyalanmis cesetlere 
rastlamlmistir. Bunlardan biri Kemah'in kuzeyinde bulunan Mengucek 

Turbesi'ndedir. Selguklu Sultani Meliksah zamaninda (10721092), Kemah ve Erzincan 
havalisinin fethine bu EmTr memur edilmisti. Burada kuvvetli bir devlet otoritesi temin eden ve 
Selguklulann geleneksel armalan olan gift kartali yapitlannda kullanan Mengucek Beyi'nin turbesi iki 
kathdir. Yedi koseli gadin andiran bu turbenin alt katina yedi basamakh bir merdivenle inilir. Cok eski 
devirlerden itibaren, hatta Sumerler zamaninda bilinen "yedi gezegene" izafe edilen ve daha sonraki 
devirlerde Turklerde "ugler, yediler, kirklar" seklinde devam eden yedi sayisina verilen ozel oneme 
burada yer verildigi gorulmektedir". Turbenin alt katinda dort sanduka olup, bunlardan en bastaki 
Mengucek Bey'e aittir. I926'da sandukasi iginde saglam bulunan mumyasi aradan gegen zaman 
iginde gesitli sebeplerle agihp, bakihp, orselenmesi sonucunda taninmayacak hale gelmistir.17 Belki 
bu eski gelenegin uzantisi olarak, Osmanli padisahlannda "mumyalama" olmasa da, zaruri 
durumlarda "tahnit" islemleri gorulmektedir. Kosava Meydan Savasi'mn muzaffer kumandani ve sehidi 
I. Murat (13601389) ile Osmanli imparatorlugu'nu dunyanin en gtiglu devleti haline getiren ve son 
seferi olan Zigetvar Kalesi'nin ahnisindan (7 EEylul 1566) birkag saat once olen, Kanuni Sultan 
Suleyman'in (15201566) ahsalan, bulunduklan civara defnedilmis ve bosalan ig uzuvlan Guzel kokulu 
ot ve buhurlarla tahnit edilmistir. I. Murat Hudavendigar'in na'si Bursa'ya tasinarak camisinin 
yakinindaki turbesine, Kanuni Sultan Suleyman'in na'si ise, istanbul'da Mimar Sinan'a yaptirdigi 
Suleymaniye'deki turbesine g6mulmustijr.18 

F. Obur dunyanin hayatin devami oldugu dusuncesiyle oluye ait gerekli esyalar: Elbiseler, 
silahlar, kaplar vs. ile yiyecekler kurganin igine yerlestirilirdi. (Res. 1).19 Aynca Turkler "as vermegi" 
onemli bir vazife saymislardir. ilk gaglarda as dogrudan oluye verilir, yani mezanna konulurdu. Manevi 
kultur gelistikten sonra bu toren "sevabini oluye bagislamak uzere" fakirlere yemek vermek, helva 
(tath) vermek seklini almistir.20 Ancak burada su nokta uzerinde durulmasi gerekir. islamiyet'in 
kabulunden once ve sonra yemek vermek usulu gormekteysek de yani tath vermek adetini, 
islamiyet'in kabulunden once mevcut olduguna dair bir kayda rastlamiyoruz. Bunu da islamiyet'in 
normal bir olumu yas sebebi olarak gormemesinde arayabiliriz. 

G. Bilindigi gibi, Turkler atlanna gok onem vermislerdir. Bugun bile Anadolu'da atasozu olarak 
kullanilan bu tabir, "at, avrat ve silahina sahip olmak" sekliyle sure gelmektedir. Muhtelif tarihlerde 
Turk boylannda atlann sahiplerinin olumuyle birlikte gomuldugunij goruyoruz. Eski Turklerde olen 
kahramanin ati ile gomulmesi adet oldigu gibi, harplerde hizmeti gegmis atlann da bazen merasimle 
gomuldugij olurdu.21 Sultan Osman'in (16181621), olen bir kir atinm mezarimn bulunusu ve Sultan 
Mahmut'un gok sevdigi ati Sisli Kir'in olumu uzerine Karacaahmet Mezarhgi'nda bu at igin turbe 
yaptirarak oraya gomdurmesi, bu gok eski gelenegin izlerini tasimaktadir. 

islamiyet'in Turkler tarafindan kabuluyle bu gelenek, gommek yerine "atini bogazlayip, asini 
vermek" suretiyle surdiJrulmustur.22 Atlann cenaze torenlerinde yerleri, eski §amanT adetlere uygun 

125 



olarak Osmanhlarda devam etmistir. IV. Murat'in cenaze toreninde ug atinin (onun binip harbe gittigi), 
tersine egerlenip, tabutu onunde goturuldugunij Naima Tarihi'nde soyluyor.23 Butun bu baglantilann 
ozune indigimizde, Orta Asya'da "Hun ve Gokturk kurganlannda" genel olarak su adetlere rasthyoruz: 
Atlann oltiyle birlikte gomulmesi, atlann genellikle aygir cinsinden olmasi, kuyruk, yele ve topuklannin 
kesik olmasi, aynca kuyruklanni kesmek yerine baglamak, ormek adetleri gorulmektedir. Yine, hangi 
boydan geldigini tanimlayan isaret "in"lerin atlann kulaklanni kesmek suretiyle belirtilmesi. "...Pazink 
hoyugunde on atin nisanlannm ayri ayn olmasi on sahsa ait degil, on kavime ait oldugunu gosterir.24 
Bu yas adetleri son devirlere kadar surekliligini devam ettirmistir. 

H. Eski Turklerde yaygin bir adet geregince, olen AlpKahramanin mezan basina, kendi heykelini 
"sin" ve oldurdugu dusmanlan simgeleyen kabaca yontulmus taslan "balbalini" dikerlerdi. Bu mezar 
heykelleri 8. yuzyildan 14. yuzyila kadar surekliligini devam ettirmis olup, Mogolistan, Tuva, Guney 
Altay, Cin Turkistani, Kazakistan ve Ukrayna'da rastlamlmistir. 8. yuzyildan itibaren Gokturklerle 
gorulen ve Kultigin Kulliyesi'nin (732) toren yolu uzerinde yuzlercesine rastlanan sinler, Eski Turk 
boylannm etnojen ve sosyal yapilanni, kultur ve geleneklerini aydinlatmak bakimindan aynca 
onemlidir. Yuzleri, yonlere gore duruslan, kusanimlan "kemer, ganta, mendil toka, kupeler", ellerinde 
tuttuklan "kus, kadeh" gibi sembolik objeler, Turk kultur tarihinde birgok bilgiye kaynak olmustur (Res. 
2, 3, 4). 25 Yuzleri daima doguya bakan bu mezar heykellerinde yuzlerin birbirine benzememesi, 
kaynaklardaki olenin portresinin yapildigina dair bilgileri dogrulamaktadir. Le Bazin, "Sin" yapmakta 
usta bir sanatkar okulunun Gokturk Kaganlik merkezinde gelistigini kaydetmektedir. Bazi sinlerde, 
bunlan yapan sanatkann adina rastlamlmistir.26 

Balballar, Gokturk alplerinin savasta oldurdukleri dusman sayisi kadar mezara konulmus ve 
"dogubati yonunde" dizili, kabaca yontulmus taslardir (Res. 5). 27 Ebedi hayata inanan Turkler, 
oldurdukleri dusmanin kendilerine obur dunyada hizmet edecekleri inanci igindeydiler. "Balballar" bu 
dusmanlann ruhunu temsil ediyordu. Balballann sayisi bazen bir, bazen de yuzlerce olabiliyordu. 
Ancak, sayilan yuzleri bulan balballann diger alpler tarafindan olen Alpe bir hizmetkar hediyesi olarak 
dusunulebilir. 

L Orta Asya'da Hun ve Gokturklerin egemenlikleri devirlerinde, daha iptidai olan bazi boylar 
iginde "olulerini tabuta koyup, agaca asmak" vardi. Bu boylar arasinda Turklerden DuboTubalar vardi. 
Bu adet Yakutlarda 18. yuzyila kadar suregelmistir. 

Sonug olarak, islamiyet oncesi Turklerde olu gomme adetlerinin gesitligini, her Turk boyunun 
kendi dini inanglan ve geleneklerine dayanarak olusturdugunu soyleyebiliriz. 

1 V. V. Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, Ank. 1975, s. 23. 

2 O. N. Tuna, "Kokturk Yazitlannda Olum Kavrami ile ilgili Kelimeler ve Gergehbol 
Deyiminin izahi", VIM. Turk Dil Kurultayi'nda Okunan Bilimsel Bildiriler, Ank. 19571960, s. 131148. 

3 V. V. Barthold, a.g.e, s. 23. 

126 



4 S. Divitgioglu, Kok Turkler (Kut, Kug, Ulug), ist. 1987, s. 103. 

5 A. han, Makaleler ve incelemeler, Ank. 1968, s. 362. 

6 O. Turan, Selguklulann Tarihi ve Turk islam Medeniyeti, Ank. 1965, s. 3640. 

7 A. han, Tarihte ve Bugun Samanizm, Ank. 1972, s. 177. 

8 A. han, Makaleler ve incelemeler, 2. baski, Ank. 1987, s. 122. 

9 A. inan, Eski Turk Dini Tarihi, ist. 1976, s. 153. 

1 Riza Nur, Turk Tarihi, C. XII, ist. 1 976, s. 359. 

11 A. inan, bkz. Dn. 7. 

12 E. Esin, Turk Kosmolojisi, ilk Devir Uzerine Arastirmalar, ist. 1979, s. 19. 

13 S. Divitcioglu, Kok Turkler (Kut, Kug ve Ulug), ist. 1987, s. 95. 

14 N. Diyarbekirli, Hun Sanati, ist. 1972, s. 67. 

15 N. Diyarbekirli, a.g.e, s. 65. 

16 A. S. Beygu, Ahlat Kitabeleri, ist. 1932, s. 89. 

17 T. Yahyaoglu, "Selguklularda Mumya", Hayat Tarihi, Mec, Sayi. 2, ist. I966, s. 7172. 

18 M. Sertoglu, Osmanli Tarih Lugati, (Duzeltilmis ve ilaveli) ikinci baski, ist. 1986, s. 245, 
Necdet Sakaglu, Bu Mulkun sultanlan, ist. 1999, s. 53. 

19 N. Diyarbekirli, "Turk Sanatmin Kaynaklanna Dogru", Turk Sanati Tarihi Arastirma ve 
hcelemeleri II, ist, 1969, s. 125, res. 8. 

20 A. inan, bkz. dn. 9. 

21 RizaNur, Bkz. Dn. 10. 

22 A. inan, bkz. dn. s. 156. 

23 A. inan, "a. y.". 

24 A. inan, "Altay'da Pazink Hafriyatinda Cikanlan Atlarin Vaziyetini Turklerin Merasim 
Bakimindan izahi" II. Turk Tarih Kongresi, ist. 1937, s. 144. 

25 A. D. Grag, Drevneturkskiye izvania, (Tuva'da Eski Turk Heykelleri), Moskova, 1961). 

127 



26 E. Esin, "Sin", BosnaHersek'de Bogomillere Atfedilen XII ve XIV. Yuzyillardan Mu§ahhas 
Tasvirli Turk Mezarta§lan Arasinda Bir Mukayese, Prilozi za Orijentalnu Filologiju 1980, c. 30 III 
Medunarodni Simpojim za Predosmanke I Osmanske Studije Sarajevo, 1822 September 1980, s. 
107138. 

27 A. D. Grag, a.g.e, s. 54 



128 



Cuci Ulusu'nun Cenaze Torenlerinde At Kurban Edilmesi / Dr. Dmitry 
Dubrovsky [s.80-87] 

St. Petersburg Avrupa Universitesi Etnoloji Bolumu / Rusya 

Desti Kipgak'ta yasayan erken donemin gogebelerinde oldugu gibi geg donem gogebelerinde de 
cenaze torenleri daima bir cenaze merasimini ve bir atin kurban edilmesini veya bir kurban merasimini 
kapsar (Bartold 1966: 37796; Katanov 1894; Stepi 1981, 1989, Stepnaya polosa 1989; Nesterov 
1990). Bu kurban motifi, iran kultur gevrelerinde de sik sik karsimiza gikar (Kaloev, 1970). Desti 
Kipgak gogebeleri igin, atla ya da ati simgeleyen belirli bir seyle (yani, kosum takimlan, at derisi vs.) 
bir merasim duzenlemek, cenaze torenlerinin kesinlikle gerekli bir unsuru idi. Bu motif, olumden sonra 
her insanin katetmesi gereken bir yol oldugu seklinde, (yalnizca gogebeler igin degil) turn insanlar igin 
gegerli evrensel bir dusunceye kesin olarak atifta bulunuyor. Bu tarzdaki merasim davranislarmin, 
kurbanla ilgili mekanlann ve anitsal yapilann mimarisine belirli sekillerde yansimasi da dogaldir. 

Bir cenaze toreninde atin hangi fonksiyona sahip oldugu konusunda gesitli gorusler vardir. Bazi 
akademisyenler, cenaze toreninde atin islevini, belirli seylerin de olen kisiyle birlikte gomulmesi 
seklinde gok iyi bilinen uygulamamn bir pargasi oldugunu, olen kisiyle gomulen pek gok seyden birinin 
de at oldugunu dusunuyorlar (Lipets 1982, 1984). Diger bir grup akademisyen ise atin olen adamla 
birlikte gomulmesinin, atin oluye oteki dunyada rehberlik etmesi dusuncesinin bir pargasi oldugunda 
israr ediyorlar (Belenitski 1978). S. Nesterov ise bu fonksiyonlara bir baskasini daha, yani olen kisinin 
cenazesinin, gomulecegi yere 'tasinma'si islevini de ekliyor (Nesterov 1990: 55). 

Konuya iliskin arastirmalar yapan bu akademisyenler genellikle, yapilan kazi galismalannda 
ortaya gikartilan at kalintilannin tamamimn da olen kisiyle beraber gomulen atlann kahntilan 
oldugunu dusunuyorlar. Buna karsihk, cenaze torenlerinde atin gifte fonksiyon icra ettigi agiktir. Bir 
yandan at, bir olu tasiyicisidir, ote yandan da at, kurbanhk bir hayvandir ve olen kisinin, oluler 
dunyasina gidebilmesini saglar. Buna uygun olarak, bu iki fonksiyonun hakkiyla yerine getirilebilmesi 
igin tek bir at kullanilabilecegi gibi iki ya da daha fazla at da kullanilabilir. Bu hipotezi ispatlamak igin, 
belirli etnografik verileri ve bazi Orta Qag el yazmalarim dikkatle analiz etmek gereklidir. 

Bir takim on varsayimlarda bulunmak igin, Volga (itil) nehrinin asagi yataginda kurdugu 
bassehrinde Batu Han'la muzakerelerde bulunmak igin 1246 yihnda 'Cuci ulusu' (Cogi) ziyaret eden 
Batih diplomatik misyon uyeleri tarafindan elde edilen bazi bilgileri analiz edelim. Bu muzakereleri 
Papa'nin Buyukelgisi John de Piano Carpini ve ona eslik ve tercumanhk yapan Polonyah rahip 
Benedict yuruttu. Herseyi organize etmek igin her iki tarafin da kendi tercumanlan olmak zorundaydi. 
A. Yurchenko'ya gore, Fransiskanlar bu durumu, Bati igin buyuk oneme sahip bilgileri elde etmek igin 
kullandilar (Yurchenko 2000). Oteki seylerin yam sira buyukelgiler Mogollann savasta olen ust duzey 
subaylanna nasil davrandiklanni bilmek istiyorlardi. 

Fransiskanlar sorulanna, daha sonra Dogu'ya ait bazi el yazmalannca da dogrulanan su 
guvenilir cevaplan aldilar: Genel olarak nerede olurlerse olsunler ust duzey liderler ve Han ailesi 

129 



mensuplarimn cenazeleri daima Mogolistan'a goturulur. Sonug olarak 1242'de Macaristan seferi 
sirasinda olen ust duzey liderler ve Han ailesi mensuplan da bu genel kurala uygun olarak 
Mogolistan'a goturuldu. Bu elgilere dogru ve kapsamh bilgiler verildiginden kuskulanmak igin higbir 
sebep yok. Buna ragmen, biz, bu kisilere deginen Splitli Thomas'da bir baska ipucuna daha 
rasthyoruz. Splitli Thomas, Tatarlann, hayatlanni kolay kolay tehlikeye atmayacagim, fakat buna 
ragmen Tatar askerlerinden birisinin savasta hayatini kaybetmesi durumunda, digerlerinin olen 
askerin cesedini derhal, savas mahallinden uzakta gizli bir yere goturduklerini, cesedi gomduklerini ve 
mezar tumsegini duzlestirdiklerini belirtiyor. Butun bu islemlerden sonra Tatarlar, hig kimsenin bu 
mezan bulamamasi igin mezann uzerinde atlan yuruterek topragin sikismasini saglarlardi (Thomas of 
Split XXXVII). Mogollann olu gomme merasimlerindeki azami gizlilik gok iyi bilinen bir gergektir, fakat 
Splitli Thomas, cenaze merasimine mahsus esyalar hakkinda hig bir aynnti vermiyor. 

Diplomatik heyet Avrupa'ya dondukten hemen sonra rahip Benedict, Polonya'daki Minorite 
manastirlanndan birine konuyla ilgili raporunu sundu. Bu raporun, rahip C. de Brida adh birisi 
tarafindan kopyasi gikartildi. John de Piano Carpini'nin verdigi bilgilerle karsilastinldiginda bazi 
noktalarda, rahip Benedict'in raporunun daha kesin bilgiler igerdigi anlasihyor, Fransiskanlar, o an igin 
yeni ve essiz nitelikte olan bilgileri ilk elden verdiler, buna karsilik rahip Benedict'in, Mogol cenaze 
torenlerine bizzat kendisinin katildigi anlasihyor. Rahip Benedict'in raporunda asagidaki degerli 
bilgiler yerahyor. 

Eger yoksul bir kisi olurse, o kisi, kendi 'yurt'unda bulunan bir alana, bir sandik dolusu et ve bir 
ganak kisrak sutuyle birlikte gizlice gomulur. Aynca mezara sunlar da gomulur: bir tayla birlikte bir 
kisrak, yulanyla birlikte bir aygir ve bir eyer, tamamen okla dolu bir sadakla birlikte bir yay. Olen 
kisinin dostlan bir ati keserek etini yerler ve daha sonra bu atin derisini samanla doldurarak, bunu 
tahta bir direge asarlar. Olen kisinin, gelecekteki hayatinda butun bu seylere ihtiyag duyacagina, yani, 
olenin sut elde etmek igin kisraga, binmek igin bir aygira vs. ihtiyaci olacagina inanihyordu. Benzer 
sebeplerle, mezara altin ve gumusten yapilmis gesitli ziynet esyalan da konur. Eger varhkli bir kisi 
olurse, gizli bir yerde, igi gok genis, fakat daracik koseleri olan kare bigiminde bir mezar kazihr: Daha 
sonra, gergek cenaze toreninin bir benzerinin yapilacagi ve kabile halkina agik olan bir alanda bir 
baska mezar daha kazihr. Eger olen kisinin, ozel sevgisini kazanmis bir kolesi varsa, olenin yakinlan 
bu koleyi, efendisinin cesedinin altina koyarlar ve mezan ug gun boyunca agik birakirlar. Eger bu ug 
gunun sonunda kole, gikis yolunu bulursa, olenin yakinlan koleyi azat ederler ve kole olenin turn ailesi 
iginde gok yuksek bir itibar kazanir. Turn bunlardan sonra, ertesi gun yani cenazenin gergek mezara 
gomulmesini takip eden gece boyunca, dusmanlann, olen kisiyle birlikte gomulen hazineyi 
bulamamasim saglamak igin mezann bulundugu alan uzerinde kisraklann veya koyunlann 
yurumesine izin verilir. Bazen Mogollar, mezarlik alanini daha once kopardiklan ot tutamlanyla 
kaplarlar (C. De Brida §456). Buna iliskin kanitlar, Mogollann oluler dunyasi hakkindaki inancinin ne 
olduguna dair bilgiler igeren Fransiskan el yazmalannda karsimiza gikiyor. Fransiskan el 
yazmalannda, Mogollann azizlerin ebedi hayatma da ebedi lanetlenmeye de inanmadiklan, onlann 



130 



yalnizca insanlann oldukten sonra tekrar dirileceklerine, yiyecek depolanni gogaltacaklanna ve gida 
tuketeceklerine inandiklan belirtiliyor. (C. De Brida 42). 

Bazi Fransiskan vak'anuvisler, soylu bir kisinin olmesi halinde, bu kisinin mezanna tayiyla 
birlikte bir kisragin, bir ayginn ve eti yenen baska at turlerinin etlerinin gomuldugunu belirtiyorlar. Bu 
atlann derileri samanla dolduruluyor ve ahsap direklere asiliyor, kemikleri de yakihyor. Rahip John'a 
gore, hayvanlann kemikleri, "olen kisinin ruhu" igin yakilir. Bir aygirla beraber gomulen kosum takimini 
kusanmis savas atinin eti asla yenmez. Bu, bir gok gogebe kabilesi igin ayip olarak dusunulen bir 
davrams bigimidir. (Karsilastirma igin bkz. Roux 1963: 15560). Bundan dolayi, Ortagag uzmani 
tarihgilerinin, oluyu savas atiyla gommekle, ati cenaze toreninde kurban etmek arasinda fonksiyonel 
olarak kesin bir ayrim yaptiklanni gorebiliriz (Karsilastirma igin bkz. Lipets 1982; Toleubaev 1984: 
3940). Bu uygulama kismen arkeolojik bilgilerle de teyit edilmistir (Sinitsin 1955: 1034). Kazakistan'in 
orta ve bati bolgelerinde geg Ortagag'a ait mezarhklarda bulunan bir mezarda eyeri ve yulanyla bir 
atin kahntilan bulundu (Arslanova 1970: 54; Kadyrbaev, Burnasheva 1970: 445; Margulan 1959: 
2545). Her kosulda, arkeolojik bilginin ve yazih kaynaklann karsilastirmah analizi bize, arastinlan 
olaylarla ayni doneme ait belgelerin, geg donem folklor arastirmalarimn sagladigi verilere tercih 
edilmesi gerektigini gostermektedir. 

ilk bakista, kurban edilen hayvanin derisinin samanla doldurulup tahta bir direge asilmasi, gizli 
oldugu varsayilan Mogol mezarhklarinin bu ozelligiyle geliskiliymis gibi gorunuyor. Fakat belirtmek 
gerekir ki, bu derinin, gergekte, mezann kendisiyle bir ilgisi yoktur. Ermeni Tarihgi Kirakos 
Gandzaketsi'ye gore, tahta direkler genellikle her yuksek yere dikiliyor. Bundan dolayi, Boyle'nin 
varsayimi, yani bir kisi ne kadar az statu sahibi ise mezarimn da daha az gizli tutuldugu, bu sebeple 
hatta mezarhgin yerinin derilerle belli edildigine dair varsayimin gergek bir temeli yoktur (Bkz. Boyle 
1965, s. 146). Buna karsihk Boyle, Mogollara iliskin Ortagag el yazmalarim dikkatle inceledikten sonra 
kurbanhk at merasimi ile cenazelik at merasimini birbirinden ayiran ilk akademisyendir. Kabul 
edilmelidir ki, Xlll'ncu yuzyihn ortalanna kadar Desti Kipgak gogebelerinin hayatinin bu yonu hakkinda 
gok fazla bir sey bilmiyoruz. El yazmalarimn, ozellikle, bugun elimizdeki bilgilerle, Kipgak 
gogebelerinin at derisinin igini samanla doldurarak bir direge asmalan seklinde tezahur eden 
faaliyetlerinin, Kipgaklann cenaze merasimlerinde belirli bir rol oynayip oynamadigi sorusuna net bir 
cevap vermemize imkan tammiyor. Bundan dolayi, ornegin, rahip William de Roubrook bir yandan, 
uzun direklere asilan at derilerinin distan gorunen etkiliyici gorunumunu oldukga aynntih olarak 
anlatirken, ote yandan Mogollann cenaze torenlerinin aynntilarini arastirmakta basansizliga ugruyor. 

1246'da Fransiskan diplomatik heyeti tarafindan elde edilen bilgiler, Kirakos Gandzaketsi'nin 
verdigi bilgilerle ortusuyor. Gandzaketsi de at derisinin ahsap yuksek sutunlara asilarak halka teshir 
edilmesi de dahil atin kurban edilmesi toreni ile savas atinin olenle birlikte gomulmesini birbirinden 
ayri olarak degerlendiriyor. "Yakinlan, olen kisinin mezanna atlan da gomerler, soylediklerine gore, 
olenin gittigi yerde buyuk savaslar olmaktadir ve bu yuzden olenle birlikte savas ati da gomulur. 
Olenin hatiralanni yad etmek istedikleri zaman, degisen sayida at keserek, atin midesinde delik 

131 



agarlar (karnini yararlar) ve bu delikten atin turn etlerini kemiksiz olarak gikartirlar. Daha sonra olenin 
yakinlan atin sakatatlanni ve kemiklerini yakarlar ve deriyi, atin vucudunu bir butunluk iginde korumak 
amaciyla dikerler. Bundan sonra ise keskin, uzun bir singi atin kann zarmdan sokarak, agzindan 
gikartirlar (yani deriyi bir siriga gegirirler) ve sonra da atin bedenini bir agaca veya yuksek bir yere 
asarlar". (Kirakos Gandzaketsi 1976, Bolum. 32; bkz. Boyle 1963: 2078). Her iki Hiristiyan 
akademisyenin de, eti yenen atin kemiklerinin anma gununde yakildigina iliskin aralannda bir gorus 
birligi olduguna isaret etmek gerekir. Rahip John'a gore, daha once de bahsedildigi uzere, bu islem, 
olen kisinin ruhu igin yapihr, Kirakos'a gore ise, bu islem olenin anisini korumak igin yapilir. Tamamen 
techizatli bir sekilde, yani kosum takimlan bagh olarak gomulen "olumlu" savas ati sonugta, sahibine, 
oluler dunyasmda yapilan buyuk savaslarda hizmet etmelidir. Bundan dolayi eger Han olurse, butun 
at suruleri onunla beraber gomulur. "Bir hukumdar oldugu zaman, onun en iyi atlan da, hukumdarin 
oluler dunyasmda onlara ihtiyaci olabilecegi dusuncesiyle oldurulur" (Marko Polo 1956: 88). Kuzey 
Kafkasya Hunlan igin geleneksel olan buna benzer torenlere dair Movses Kagankatvatsi tarafindan 
yazilan onemli bir metinde, bir atin kurban edilmesine dair tipolojik benzerlikler gorulmektedir. 
Kagankatvatsi soyle yaziyor: "Piskopos, butun oteki agaglann anasi ve lideri olan ve ayni zamanda da 
hayat veren, iyilerin kurtancisi ve butun iyilerin koruyucusu olarak dusunulen bir agacin kesilmesi 
talimatim verdi. Cunku bu yuksek ve dalli budakh mese agacina onlar, Aspandeat denilen seytan 
tanrisi olarak tapiyorlardi ve onun igin atlan kurban ediyorlardi. Kurban edilen atin kanlanni bu mese 
agacinin gevresine dokuyor ve sonra da atin basini ve derisini agacin ana dallanndan birine 
asiyorlardi." (Bkz. Tschukaszyan 1960: 152). S. Klyashtorny'nin, Movses Kagankatvatsi tarafindan 
verilen bu bilgilere dair degerlendirmeleri oldukga onemlidir. (Klyashtorny 1984: 1822) 

Bulgar Devleti'ndeki Bagdat Buyukelgiligi katibi Ahmed ibni Fadlan, yazdigi raporlarda, Turklerin 
X'ncu yuzyildaki cenaze merasimlerine dair bilgiler veriyor. Bu raporlardan elde ettigimiz bilgilere gore 
X. yuzyilda Turkler, mezara, iginde igecek bir seyler bulunan bir kase, gesitli askeri araggereg 
koyuyorlar ve mezann ustune de kurbanhk atlann derilerini ortuyorlar. "Ve eger birisi olurse, onlar 
olen igin ev seklinde buyuk bir mezar kazarlar, olen kisiyi ahp, ona ceket giydirirler, beline kusak 
baglarlar ve eline de bir yay verirler. Aynca olenin avucunun igine, iginde kimiz bulunan ahsap bir 
kase tutustururlar ve iginde ayni igkinin bulundugu birtestiyi de olunun yakinlanna birakirlar. 

Olenin yakinlan, olene ait turn esyalan getirip bu mezar eve koyarlar, sonra da oleni butun bu 
esyalar arasina oturturlar ve bu mezar evin uzerini kalaslarla kapatirlar. Bu kalaslann ustune kilden 
yapilmis bir gesit kubbe yaparlar. Daha sonra olunun yakinlan, olenin atlanni alirlar, atin sayisi, olenin 
saghginda sahip oldugu atin sayisina bagh olarak degisir: Yuz at da olabilir, iki yuz at da, hatta 
yalnizca bir at da olabilir. Olenin yakinlan bu atlan keserler ve atlann baslan, ayaklan, derileri ve 
kuyruklan harig etlerini yerler. Ve attan geriye kalan seyleri, mezar evin uzerine konan ahsap 
kalaslann uzerine birakirlar ve derler ki, 'Bunlar, oleni cennete goturecek atlara aittir'. Eger olen kisi 
saghginda birilerini oldurmusse ve cesursa, yakinlan, olen kisi tarafindan oldurulen kisi sayisina bagh 
olarak odunlar uzerine resimler kazirlar. Daha sonra olenin yakinlan bunlan mezara koyarlar ve derler 
ki; 'Bunlar, olene cennette hizmet edecek kisilerdir'. 

132 



Bazen onlar ati kesmeyi bir ya da iki gun ertelerler. Eger ati kurban etmeyi ertelemislerse, 
kabilenin buyuk saygi duydugu yashlardan birisi onlan, 'Ruyamda boyle boyle seyler (yani, olen 
adami) gordum ve bana dedi ki: "Goruyorsun iste, dostlarim beni geride biraktilar, ayagimdan 
yaralandim. Onlan yakalayamadim ve simdi tamamen yalnizim" diyerek kurban kesmeleri igin ikna 
eder. Bu durumda olenin yakinlan atlari ahrlar, oldururler ve atlann derilerini olenin mezarimn uzerine 
orterler. Bir ya da iki gun sonra ayni yasli yeniden gelir ve der ki; "Ruyamda boyle boyle seyler (yani 
olen adam) gordum ve bana dedi ki; 'Aileme ve butun dostlanma soyle, daha once beni geride birakip 
gidenleri yakalayabildim ve simdi huzur igindeyim'" (Kovalevsky 1956: 128). ibn Fadlan'in raporunda, 
islami terimlerin kullanilmasina ve islamiyet'e gore cennete giden yolun tarif edilmesine ragmen at 
derilerinin gerilmesi geleneginin bazi temel unsurlannin izi kolayca bulunabilir: Bu atlar oluyu oteki 
dunyaya tasirlar. Ruhun yerin altindaki dunyaya giderken takip edecegi yol konusunda bazi Nenet 
Yenisey kabilelerinin inanglanyla, yukanda bahsedilen motif arasinda bazi tipolojik paralellikler 
goruruz. Bu kabilelerin inaglanna gore zengin insanlar yerin altindaki dunyaya ren geyigi ile giderler, 
buna karsihk cenaze merasiminde ren geyiklerinin kurban edilmedigi fakir insanlar ise yeni 
mekanlanna yayan giderler ve buyuk sikinti gekerler (Popov 1944: 90). 

Bundan dolayi agiktir ki, ibni Fadlan'in anlatiminda, kurbanlik atin fonksiyonu ile olenle birlikte 
gomulen cenaze atinin fonksiyonu arasinda belirgin bir fark yoktur, buna karsilik Fransiskanlar ve 
Kirakos Gandzaketsi'ye gore boyle bir fark vardir ve bu, gok belirgin bir sekilde gorulebililir. Mogollar 
Xlll'nci yuzyihn ortalannda cenaze torenlerine yenilik getirmislerdir ve mezarhklar artik gizli bir 
karaktere burunmustur. Biraz sonra yapacagimiz agiklama bunun sebebini aydinlatabilir. Mogollar 
fethettikleri topraklarda kuguk kolektif topluluklar halinde yasiyorlardi. Bu topluluklar, kendi 
yonetimlerini olusturdular ve bu sekilde butun fethedilen topraklar uzerinde hakimiyet kurabildiler. 
Takdir edilmelidir ki, gogebelerin dunyasinda yabanci mezarlan tahrip etmenin ve bu mezarlara karsi 
hurmetsizlik etmenin esrarengiz bir anlami vardi. S. Dmirtiev, mezarliklarm tahrip edilmesinin atalanni 
ve torunlanni da kapsayacak sekilde dusmamn sosyal ve siyasi sistemini hedef alan bir siddet eylemi 
olarak dusunulmesi gerektigini one surerek gok dogru bir varsayimda bulunmustur (Dmitriev, 
yayinlanacak). Bu siddet eylemi aile fertlerinin gelecekteki nesillerini de kapsayacak sekilde 
iktidardaki hanedanhgin gucunu asagihyordu. Mezarliklarm tahrip edilmesi, dusmamn gucunun yok 
edilmesinin ve zafer kazanmis bir hanedanhgin yeni siyasi ve cografik alanda gergek bir asimilasyona 
gitmesinin baslangicini simgeler. Bu perspektiften bakarsak, Mogol soylulannin gizli cenaze torenleri 
duzenlemesi ozel bir anlam kazanir ve soylulann cenazesinin Mogolistan'a goturulmesi isteginin de 
agiklamasini bulur. Bu, buyu gucune karsi bir butun olarak siyasi ve sosyal gucun korunmasi 
meselesidir. 'Cuci ulus'da Ortagag uzmanlarimn isaret ettigi Mogol soylulannin cenaze torenlerinin 
kendi iginde banndirdigi 6z ve disa yansitilan bazi olgular bakimindan ele ahrsak, Cuci ulus 
toplulugunun cenaze torenleri, Avrasya'da yasayan gesitli turdeki gogebe cenaze merasimi 
gelenegiyle paralellikler tasir. §imdi, on incelememizi tamamlarken, daha sonraki sorumuz da yine, 
ozel bir toren simgesi olarak atin daha derin anlamiyla ilgili olacaktir. 



133 



ilk once, daha sonraki donemin "etnografik" tammlanna bakahm. XVIII. yuzyihn sonuna iliskin 
bilgilere gore, Baykal Tunguzlan "olulerine en guzel giysilerini giydirirler ve onlari ahsap bloklardan 
yapilmis bir tabuta koyarlar ve sonra da olulerini baslari batiya donuk olarak gomerlerdi. Tabutlann 
ustu ilk once tahta kapaklarla ortulur, sonra da tabutun uzerine hus agacinm kabuklan konurdu. Olen 
adamm yanina bir ok, okla dolu bir sadak, bir bigak ve atesli bir silah konurdu. Olenin yakinlan olenin 
en sevdigi ati keserler, basi ve bacaklanyla birlikte turn govdenin derisini yuzerler ve bu deriyi 
mezann ustune orterlerdi. Kesilen attan geriye kalanlar kuguk pargalar halinde dogranir ve bununla 
kopekler ve kuslar beslenirdi." (Sibirski vestnik 1819: 31920). Fakat belirli hayvanlar kurban edildigi 
zaman onlann etleri yenirdi: 

"Onlar bir at, bir boga, bir kegi veya bir kog keserler, etini yerler ve derisini ve kemiklerini bir 
kaziga asarlardi. Havadaki olaganustu degisiklikler veya bunun disindaki talihsizlikler kutsal kurban 
torenlerinin duzenlenmesine sebep olurdu." (Sibirski vestnik 1819: 143). Tam teghizath olarak savas 
atinin olenle birlikte gomulmesine iliskin, Yakutlarla ilgili XVIII. yuzyila ait gok ilging bir beige vardir: 
"Eski zamanlarda, oldugu zaman efendiyle birlikte sadik hizmetkarlarimn da birlikte gomulmesi adeti 
vardi. Bu adet o zamanlardan bu yana unutuldu. Simdi onlar atlan kesiyorlar ve olenle birlikte 
gomuyorlar. Eyerler, kosum takimlan, olenin yazhk ve kishk giysileri, oku ve sadagi, kazan ve yemek 
yapmak igin gerekli olan diger geregler olenle birlikte gomuluyor ve oteki dunyada onun bu giysileri 
giyecegi, yemek yiyecegi, atina binecegi ve ona bakacagini dusunuyorlar." (Okladnikov1949: 411). J. 
Lindenau, XVIII. yuzyilda varhkh Yakutlann cenaze torenlerini anlatiyor. Lindenau'nun anlattiklanni 
ozetleyerek buraya aliyoruz. "Olen zengin 'toyon'un mezannin dogu tarafina, yani olenin ayak ucuna, 
ayri bir gukur kazarlar ve bu gukura olu ati, kosum takimiyla birlikte gomerler. 

Mezardan belirli bir uzakhga agilan bir baska gukura iki at daha gomerler. Daha sonra olen kisi 
gomulur ve mezann dort kosesine uzerinde tahtadan kuslar bulunan sinklar dikilir. Bu kuslara 
yeol'youyou suoraturaaga (olum kuzgunlan) denir ve bunlann olenin ruhuna yeraltindaki dunyada 
rehberlik edecegine inanihr. Daha sonra onlar degisen sayilarda kisragin bacaklanni, kisraklann 
kagip gitmesini engellemek igin baglarlar, sonra oldururler, midelerini ve yureklerini gikartirlar ve 
kisrak derilerini agaglara asarlar. At etini once haslarlar, daha sonra kizartir ve yerler. Bundan sonra 
artik toren sona erer ve herkes evine gider. Yedi gun sonra torene katilanlardan bazilan bir kez daha 
mezann basinda toplanirlar ve mezann uzerine ahsap kuguk bir ev yaparlar. Bundan sonra bir kez 
daha degisen sayida kisrak keserler ve bunlann etlerini yerler. Mezann bir tarafina, olenle birlikte 
gomulen atm sayisi kadar gentikli ok saplarlar. Mezann oteki tarafina ise kesilip yenilen atlann sayisi 
kadar ok saplarlar." (Lindenau 1983: 41). 

J. Smolev, XX. yuzyihn baslannda Buryatlann cenaze torenlerini anlatiyor. Onun gozlemlerine 
gore, cenaze tabuta konurken bir taraftan da, kapali bir mekanda bir at hazirlanir, at sonra sokaga 
gikatihp dolastinhr, kosum takimlan baglanir ve daha sonra bir direge (see: rgce) baglanir. Buryatlar, 
olen kisinin ruhunun bu ata bindigine inanirlar. At kaziga basi, dcevatchzhin'in, yani yerin altindaki 
dunyanin bulundugu guneybatiya donuk olarak baglanir. Cenazenin bulundugu tabut tasinirken, atm 

134 



kosum takimlan gikartihr, at serbest birakihr ve tarlalara dogru surulur. At, 49 gun iginde 'datsan' 
gununde kurban edilir (Smolev 1898: 128). Buryatlann cenaze toreninde, yukanda bahsettigimiz 
fonksiyonlann art arda icra edildigini goruyoruz: ilk once ruhu yerin altindaki dunyaya tasimak igin bir 
at kullamliyor, sonra da kurban ediliyor. 

A. Anokhin'e gore, Teleutlar cenaze toreninde, olenin, oluler dunyasinda binmesi igin en sevdigi 
atini keserler. Varlikli kisiler, oteki dunyaya gittikleri zaman, cenaze toreni sirasinda kesilen ata 
binerler, fakirler ise yayan yururler (Anokhin 1997: 204, 211). Bu durumda, fonksiyonlann birbirinin 
igine girdigi agikga goruluyor: Sevilen at kesiliyor, gunku onun, sahibiyle beraber kalmasi gerekiyor ve 
ayni zamanda da o at, olen kisiyi, yer altindaki dunyaya goturuyor. Allay hakkinda Yakutlann halk 
hikayelerinde bir cenaze toreni anlatihr. Buna gore, cenaze merasimini olenin oglu duzenler. 
Hikayede, sahibiyle birlikte canh canli gomulen bir attan ve kesilerek eti yenen bir baska attan daha 
bahsediliyor. (Ksenofontov 1977: 18). 

Bir kez daha, yukandaki mulahazalar, cenaze toreninde atm iki fonksiyonu oldugunu gosteriyor. 
ilkine, "kurban edilme" fonksiyonu denilebilir; bu, dengesini yitiren evrende duzenin yeniden tesis 
edilmesi geregine isaret eder. ikincisine, "gomulme" fonksiyonu denilebilir ve bu da, olunun 
yeraltindaki dunyaya tasinmasini guvence altina almayi hedefler. Bu iki fonksiyon, tabii eger 
birbirlerinden ayn tutulabilirse, belirgin bir bigimde farkh seyleri temsil etmektedirler. Bunun yam sira, 
kurbanlik hayvana da oldukga farkh davranihr. Bir cenaze toreninde kurbanlik hayvanin anlamina dair 
en az iki gesit genel yorum vardir: Bir tarafta, bir "dikey" egretileme, ote tarafta bir de "yatay" 
egretileme vardir. Dikey egretilemeye en yaygin ornek, bir atm yukandaki dunyanin (Altay'da yer 
altindaki dunyanin) tannlanna kurban edilmesidir (Bkz. Glukhov 1927). Yatay egretilemenin en iyi 
bilinen ornegi ise, XV. yuzyilda Venedikli bir diplomat olan losafat Barbaro'nun, Mordovia'daki 
mevsimlik kurban torenlerine dair yazdiklandir. Barbara kitabinda sunlan yaziyor: "Belirli bir mevsim 
geldiginde, beraberlerinde getirdikleri birati ahrlarve atm dort ayagim dort singa baglarlar, atm basini 
da ayn bir singa baglarlar. Butun sinklan yere gakarlar. Sonra oku ve yayiyla bir adam gelir ve ata 
belirli bir mesafede durarak, atm kalbine nisan alir ve at olene kadar ok atmaya devam eder. Daha 
sonra atm derisi yuzulur ve bu deriden bir torba yapihr. Belirli rituelleri yerine getirdikten sonra atm 
etini yerler. Atm derisi samanla gok siki bir sekilde doldurulur ve kesinlikle yekpare bir butun seklinde 
gorunmesi igin dikilir. Atm dort bacagina, canliykenki gibi ayakta durabilmesi igin tahta bir gubuk 
baglamr. Nihayet, buyuk bir agag bulunur, agacin en kalin dallan segilirek kesilir ve agacin en ust 
kisimlannda, atm uzerine konabilecegi bir gesit platform olusturulur. Bu at igin, samurlar, aslar, tilkiler, 
sincaplar ve diger kurklu hayvanlan feda ederler. Bunlan, bizim kilisede mumlari astigimiz gibi, agaca 
asarlar. Sonugta agag tamamen kurkle kaplamr." (losafat Barbara 1971: 159). Daha sonraki 
donemlere ait olan ve kurbanlik hayvanlann baglandigi payandalan anlatan etnografik bilgilere 
baktigimizda, asagidaki ornekler dikkate deger gorunuyor. N. Kostrov, Turukhanski bolgesinde 
Nenetlerin cenaze torenlerini anlatiyor. Toren baslamadan once yere dort direk dikilir ve bu direkler 
tahta gubuklarla birbirine tutturulur. Tahta gubuklarla tahta direkler birbirine gahgirpiyla baglamr. 



135 



Bacaklan, ayaklan ve basi kesilip atilan bir karaca derisi bu direklerin ustune gerilir. Derinin ustune 
olenin cenazesi konur (Kostrov 1856: 160). 

Kostrov'un anlattigi bu toren, Altay'daki tajelga toreniyle kesinlikle paralellikler barindinyor, fakat 
Altay'daki tajelga torenlerinde kurbanin yeraltindaki dunyaya dikey olarak gonderilmesiyle, Barbaro'ya 
gore, igi samanla doldurulmus at bedeninin bir platforma konmasi arasmdaki fark gozonune 
alinmahdir. 

ilgingtir ki, Turk olmayan kabileler de benzer torenler duzenliyorlar. Islavin'e gore, Arhangelsk 
bolgesinde Nenet kabilelerinden biri, cenaze toreninde bir geyik kurban ediyorlar. Bu geyik, sirtindan 
sivri bir tahta direge gerilerek oldurulur (Islavin 1847: 95100). "Arhangelsk bolgesinin Atlasi", geyigin 
kurban edilmesine iliskin daha aynntih bilgi igeriyor. Metinde yeralan bilgilere gore, mezar kahn 
kalaslarla kaplanir, insanlar, olen kisinin cesedini torenin yapildigi alana getiren geyigi olen kisinin 
basinm gerisine koyarlar. Dort kisi geyigi keskin tahta direklere baglamaya baslarlar. Eger hayvan 
hareket etmezse, herkes susar. Fakat eger geyik basini kaldinrsa veya baska bir harekette 
bulunursa, torene katilanlar, yakinda birilerinin daha olecegini dusunerek, dort bir yana kagismaya ve 
"Vaenza, vaenza, bu, birfelaket!" diye feryat etmeye baslarlar (Terebikhin 1993: 170; daha onceki bir 
anlatim igin bkz. Belyavski 1833: 125). 

Bu sekilde yapilan bir kurban merasiminin daha degisik bir bigimine, Buryat Lamaistlerinin 
merasimlerinde rasthyoruz. Bu merasim, "hur" denilen mezarlik yerinin segimiyle ilgilidir. Lama bir 
parga kege ve iki koyun derisi getiriyor ve bunlan, guneydogudan kuzeybatiya dogru uzanan ve 
mezar oldugu varsayilan yerin uzerine seriyor. Bu derilerin uzerine bir kog basi ve bir tane daha 
koyun derisi konuyor. Bir kegi derisi de, olen adamm bacaklannin uzanmasi gereken yere konuyor. 
Bu islemden sonra, bu yerin gevresi ug kez bir boynuzla giziliyor Bu gizgi boyunca "motauz" (ip) 
geriyorlar, sonra da herseyin uzerine kondugu kege pargasini kaldirip, silkeliyorlar ve mezann her 
kosesine kuguk bir kazik gakiyorlar ve merkeze de bir kag ok dikiyorlar. Turn bunlardan sonra, etrafi 
gergevelenmis alan iginde kalmak kosuluyla zeminde bir mezar kaziyorlar (Smolev 1898: 1301). 

Belirtilmelidir ki, (yalnizca Turklerde degil) genel olarak Sibiryali gogebe kabilelerinin kurban 
merasimlerinde at derisinin baglandigi "objeye" tarn olarak dikey bir pozisyon verildigine pek 
rastlanmamistir. Butun direkler, "ahcinin" (olunun) mekanina dogru yaklasik 45 derece agi 
olusturacak sekilde dikiliyorlar. 

Turklere dair etnografik bilgiler, oluler dunyasina bir kurban vasitasiyla giden samanin izledigi 
guzergaha iliskin iki genel sabit gorusten bahsetmemize olanak taniyor. Bunlardan birisi, "§aman'in 
merdivenleri" denilen dikey yolu gosteriyor (Eliade 1996: 357). Digerine ise yatay yol deniyor. Dikey 
yola, Buryatlann saman torenleri (Bkz. Khangalov 1959: 1703), Altay'daki tajelga merasimi (Glukhov 
1910) ve Yakutlann Ynakhsyt merasimi (Seroshevski 1896) ornek olarak gosterilebilir. Bu motifin her 
iki unsuru da, ayni gelenekte birlikte bulunurlar. Dikey model, HintAvrupa dunyasinm evrensel motifi 
olarak gorulebilir ve bu model, asvamedha fikrini ve bundan dolayi da 'World Tree' (Agag Dunyasi) 

136 



kavramini iginde banndinr (Ivanov 1974). Kurbanhk hayvamn samamn icra ettigi torensel davramslar 
yoluyla yatay olarak hareket etmesi, agaglarla veya yere gakilan ve birbirine baglanan tahta direklerle 
simgelenir (Seroshevski 1896; Khangalov 1959). Her durumda yukanda sozu edilen, kurbahk 
hayvamn "yatay" guzergahi bir dizi dikey objeyle simgelenir ve Ynakhsyt toreninde bu motif, 
"yukandaki" dunyanin sakinleri olarak dusunulen ve tahtadan oyularak yapilan kuslarla pekistirilir. 

Daha once sozedildigi uzere, Seroshevski, Ynakhsyt denilen bir tanngaya bir inegin kurban 
edilmesini anlatir: "Mezann guney tarafina soergoe'yi temsil eden ve butun direklerin tutturulacagi ana 
direk dikiliyor. Bu direkten once, daha temiz ve daha duzgun ve hemen hemen ayni agirhkta ug direk 
daha dikiliyor. Bu ug diregin hepsinin de tepesine agagtan oyulmus kuslar takihyor. Bu kuslardan ilki 
iki bash ve bu kusa yeoksoeky diyorlar, hemen hemen ayni buyuklukte olan ikinci kusa kuogas (kaz) 
veya suor (kuzgun) deniyor; ijguncusu ise kcegoe'nu (guguk kusu) temsil ediyor. Bu kuslann 
gevresinden, kabuksuz dokuz gam daliyla bir hat gekilir. Bunlar arasina bir ip gerilir ve bu ipe, demet 
demet beyaz at yelesi asilarak suslenir. Bu ip, bir direkten digerine giderken, her seferinde biraz daha 
yukseltilerek gerilir, bu da samamn kurban edilen inekle alacagi yolu temsil eder." (Seroshevski 1896: 
646). 

Kirgiz (Kazak) mezarlarim anlatan metinlerden birinde, "olunun dereden gegecegi dusuncesini" 
simgelemek uzere dereye dogru yonelen ve kuguk taslarla olusturulmus bir hattan bahsediliyor (Baron 
Ur 1848: 166). Bir baska belgede, mezarhklan suya yakin olarak yapmamn", olenin geceleri 
susuzlugunu gidermesini saglayacagi belirtiliyor. (Slyuz 1862). Burada, taslarla olusturulmus hattin, 
takip edilecek yolu gosterme fikrini banndirdigini belirtmek gerekir. Bu gesit objelerin, genellikle antik 
Turk mezarlarimn yakinlannda bulunan bir dizi tas olan balballarla iliskisi oldugu dusunululijyor. Bu 
durum gozonune alinarak bunlann ozel bir anlami oldugu soylenebilir. 

Gogebelerin cenaze torenlerinde taslann dogrusal olarak dizilmesi fikri, halihazirda Kyzlasov 
(1966: 2068); Klyastorny'un (1978: 23955); Sorokin (1980); Savinov (1997: 1278) eserlerinde enine 
boyuna ele ahnmistir. D. Savivov, bu konuda temel bir noktaya isaret ediyor. 

Savinov, yere taslann dikey olarak gakilmasi ve taslann dogrusal olarak yan yana dizilmesi 
geleneginin, Orta Asya gogebelerinin bugune kadar bilinen butun cenaze torenlerinde tek ve ayni 
anlami tasidigi sonucuna vanyor (Savinov 1997). Makalede isaret edilen turn bilgilerin ve alintilann 
dogru oldugu kabul edilerek, yukanda bahsedilen ve Savinov'un gelistirdigi ve bazi baska aynntilarla 
zenginlestirdigi fikir baska turlu de yorumlanabilir. 

Biz, cenaze torenine iliskin orijinal bir model oneriyoruz. Bu torende bir kurbanhk obje (bir at, bir 
igecek vs.), yerin altindaki dunyaya, "ahcinin" (olunun) gidecegi yonu simgeleyen ve dikey olarak 
zemine gakilmis ve yan yana dizilmis bir hat yoluyla gonderiliyor. Bu hipotezin isiginda, Turklerin 
anma maksadiyla kullandiklan yapilann kesinlikle gerekli bir unsuru olan balballan, bu gesit bir isaret 
olarak gormek mumkundur. Bu on tespit, asagida anlatilacak olan gergeklerle destekleniyor. Bir dizi 
balbahn en basta gelen unsuru daima, uzerine kurban edilen objenin resminin oyuldugu bir Turk 

137 



heykeli olmasidir. Bu heykelin sonugta, cenaze toreninde belirli bir rol oynadigi biliniyor. Bu gergek, 
biraz once bahsettigimiz Yssykh denilen turde cenaze kurbaniyla bir karsilastirma yapmamiza imkan 
taniyor (Ksenofontov 1977). 

Kurbanhk hayvanlara iki turlu davranma bigimi oldugu gergegi, geyik yontulannin uzerine oyulan 
resimlerin anlami bakimindan belirli sonuglara ulasmamiza da imkan taniyor. Genel olarak, ug turlu 
geyik yontusu bulundugu kabul ediliyor, bunlardan ikisi, uzerindeki resimlerin uslubundaki farkhhkla 
birbirinden aynhyor: Yontulardan birisinde geyik ve "ayaklannin ucuna basarak yuruyen" diger 
hayvanlar gorulurken, digerinde kus gagasina sahip geyik resmediliyor. (Volkov 1981: 102). 
Savinov'un, Klermes ritonuna (boynuz seklinde kadeh) oyulmus "asilmis" geyik resmiyle ilgili isaret 
ettikleri ve onun bu resmi mayamir tarzi bazi resimlerle karsilastirma girisimi, yukanda yapilan aynm 
gergevesinde gelistirilebilir (Savinov 1987). Agikga soylemek gerekirse, bu aynm, geyik yontulan 
geleneginde kurbanhk hayvan turlerindeki farkhliklara dayaniyor. Bu durumda, SayanAltay'daki geyik 
yontulan, baska bolgelerde hukum suren geleneklerde goze garpan kurbanhk hayvanlann derilerinin 
samanla doldurulmasi uygulamasiyla karsilastinlabilir. Bu aynm, Baykal golu civannda hukum suren 
Mogol geleneklerinde karsimiza gikan taslann tersine, bu geyik yontulannin genellikle dogrusal bir hat 
gizecek sekilde duzenlenmemis oldugu tespitiyle dolayh olarak teyit edilebilir. Herodot tarafindan 
anlatilan iskit cenaze toreni de bu karsilastirmayla iliskilendirilebilir (Herodotus IV. 72). 

Bunun tersine, Baykal golu civanndaki Mogol gelenegini animsatan kus gagasina sahip geyik o 
zaman, "yatay" guzergah boyunca oteki dunyaya gonderilen kurbanhk hayvani temsil ediyor. Bu 
bilginin isiginda, bir kusla iliskisi oldugu varsayilan resimler belirli bir ozel anlam kazanir. Bu dusunce, 
geyik yontulan arasinda belirli bir aynma gitmemize de olanak saglar; agikga soylersek, eger Turk 
yontulanyla karsilastinrsak bu taslar, bulunduklan yere bagh olarak "yontular" ve "balballar" olarak 
ikiye aynlabilir. 

Yukanda anlatilan mulahazalann, turn Orta Asya steplerinde ortak olan cenaze torenlerinin 
genel bir modeliyle ilgili olarak elde edilen arkeolojik verilerin yorumlanabilmesi igin yeterli bir zemin 
sagladigi dusunulebilir. 

AnokhinAnokhin A. V. Dusha i ee svojstva po predstavleniyu teleutov; in.: Funk D. A. 
Teleutskoe shamanstvo. M., 1997. 

ArslanovaArslanova F. CH. Pogrebenie zolotoordynskogo vremeni v Pavlodarskoj oblasti, in: Po 
sledam drevnich kul'tur Kazachstana. AlmaAta, 1970. 

Baron Ur. Chetyre mesyaca v kirgizskoj stepi in: Otechestvennye zapiski. God 10. T. LCH. Otd. 
ll.SPb., 1848. 

BartoI'dBartoI'd V. V. K voprosu o pogrebal'nych obryadach turok i mongolov in: Sochineniya. 
M., 1966. T. IV. 

138 



BelenitskiBelenitski A. M. Kon' v kul'tach i ideologicheskich predstavleniyach narodov Srednej 
Azii i evrazijskich stepej v drevnosti i srednevekov'e in: KSIA AN SSSR. M., 1978. 

BelyavskiPoezdka k Ledovitomu moryu F. I. Belyavskogo. M., 1833. 

Boyle, 1963Boyle J. A. Kirakos of Ganjak on the Mongols in: CAJ 8. 1963. 

Boyle, 1965Boyle J. A. A Form of Horse Sacrifice Amongst the 13thand 14th Century Mongols 
in: CAJ 10. 1965. 

Bridia C. deHystoria Tartarorum C. de Bridia monachi/Ed. et annot. A. Onnerfors. Berlin, 1967. 
(Per. S. V. Aksenova i A. G. Yurchenko). 

DmitrievDmitriev S. V. Praktika razoreniya mogil v politicheskoj kul'ture tyurkomongol'skich 
kochevnikov in: E'tnicheskie aspekty vlasti: antropologiya nasiliya (v pechati). 

E'liadeE'liade M. Shamanizm. M., 1996. 

Foma SplitskiFoma Splitski. Istoriya archiepiskopov Salony i Splita/Vstup. St., per. i komment. 
O. A. Akimovoj. M., 1997. 

GlukhovGlukhov A. N. "Taje'lga" in: Materialy po e'tnografii Rossii. SPb., 1910. T. III. Vyp. 1. 

GratchGratch A. D. Drevnetyurkskie izvayaniya Tuvy. M., 1961. 

HerodotusGerodot. Istoriya v devyati knigach/Per. i prim. G. A. Stratanovskogo. L, 1993. 

losafat Barbara Barbara i Kontarini o Rossii. K istorii italorusskich svyazej v CHV v. A/stup. 
stat'ya, podgotovka teksta, perevod i komment. E. Ch. Skrzhinskoj. L, 1971. 

Islavinlslavin VI. Samoedy v domashnem i obwestvennom bytu. SPb., 1847. 

Ivanovlvanov V. V. Opyt istolkovaniya drevneindijskich ritual'nych i mifologicheskich terminov, 
obrazovannych ot asva"kon'" (zhertvoprinoshenie konya i derevo asvattha v drevnej Indii) in: 
Problemy istorii yazykov i kul'tury narodov Indii. M., 1974. 

Kadyrbaev, BurnashevaKadyrbaev M. K., Burnasheva R. Z. Pogrebenie kypchaka pervoj 
poloviny CHIV v. iz mogil'nika Tasmola in: Po sledam drevnich kul'tur Kazachstana. AlmaAta, 1970. 

KaloevKaloev B. A. Obryad posvyaweniya konya u osetin in: Trudy VII Mezhdunarodnogo 
kongressa antropologicheskich i e'tnograficheskich nauk. M., 1970. T. 8. 

KatanovKatanov N. F. O pogrebal'nych obryadach tyurkskich piemen Central'noj i Vostochnoj 
Azii s drevnejshich vremen do nashich dnej in: Izvestiya Obwestva archeologii, istorii i e'tnografii pri 
Kazanskom universitete. Kazan', 1894. T. CHII. Vyp. 2. 

139 



KhangalovKhangalov M. I. Sobranie sochinenij. UlanUde', 1959. T. II. 

Kirakos GandzaketsiKirakos Gandzaketsi. Istoriya Armenii/Per. s dr. arm., pred. i komment. L. 
A. Tschanlaryan. M., 1976. (Pamyatniki pis'mennosti Vostoka LIN). 

Klyashtorny, 1 978Klyashtorny S. G. Hram, izvayanie i stela v drevnetyurkskich tekstach in: 
Tyurkologicheskij sbornik. 1974. M., 1978. 

Klyashtorny, 1984Klyashtorny S. G. Prabolgarskij TANGRA i drevnetyurkskij panteon in: Sb. v 
pamet na prof. Stancho Vaklinov. Sofiya, 1 984. 

KostrovKostrov N. A. Ocherki Turuchanskogo kraya in: Zapiski ZapadnoSibirskogo otdeleniya 
IRGO. Irkutsk, 1856. Kn. II. 

KovalevskiKovalevski A. P. Kniga Achmeda ibnFadlana o ego puteshestvii na Volgu v 921922 
gg. Stat'i, perevody i kommentarii. CHar'kov, 1956. 

KsenofontovKsenofontov G. V. E'lle'jada. M., 1977. 

Kyzlasov Kyzlasov L. R. O znachenii termina balbal drevnetyurkskich nadpisej in: 
Tyurkologicheskij sbornik. M., 1966. 

LindenauLindenau Ya. I. Opisanie narodov Sibiri (pervaya polovina CHVIII veka) in: 
Istorikoe'tnograficheskie materialy o narodach Sibiri i Severovostoka. Magadan, 1983. 

Lipets, 1982l_ipec R. S. Otrazhenie pogrebal'nogo obryada v tyurkomongol'skom e'pose in: 
Obryady i obryadovyj fol'klor. M., 1982. 

Lipets, 1984Lipets R. S. Obrazy batyra i ego konya v tyurkomongol'skom e'pose. M., 1984. 

MargulanMargulan A. CH. Raskopki pogrebeniya voina CHIV veka v doline reki Nury in: Trudy 
Instituta istorii, archeologii i e'tnografii AN KazSSR. 1959. T. 5. 

Marko PoloKniga Marko Polo/Per. starofr. teksta I. P. Minaeva; Red. i vstup. st. I. P. 
Magidovicha. M., 1956. 

NesterovNesterov S. P. Kon' v kul'tach tyurkoyazychnych piemen Central'noj Azii. Novosibirsk, 
1990. 

OkladnikovOkladnikov A. P. Istoriya Yakutii. Proshloe Yakutii do prisoedineniya k russkomu 
gosudarstvu. Yakutsk, 1949. T. I. 

PopovPopov A. A. Enisejskie nency (yuraki) in: Izvestiya VGO. 1944. T. 76. Vyp. 23. 

RouxRoux J. P. La mort chez les peuples altaiques anciens et medievaux. Paris, 1963. 

140 



SavinovSavinov D. G. Izobrazhenie "visyawego" olenya na ritone iz Kelermesa in: Skifosibirskij 
mir. Iskusstvo i ideologiya. Novosibirsk, 1987. S. 114. 

SeroshevskiSeroshevski V. L. Yakuty: Opyt e'tnograficheskogo issledovaniya. SPb., 1896. T. I. 

Sibirskij vestnikZabajkal'skie tungusy in: Sibirskij vestnik, izdavaemyj Grigoriem Spasskim. 
SPb., 1819. Bolum. 19. 

SinitsinSinitsin I. V. Archeologicheskie issledovaniya v Zapadnom Kazachstane in: Trudy 
Instituta istorii, archeologii i e'tnografii AN KazSSR. 1955. T. 1. 

SlyuzSlyuz N. Trizna u kirgiz (v Zapadnoj Sibiri) in: Severnaya Pchela. 1862. No. 283. 

SmolevTri tabangutskich roda selenginskich buryat. E'tnograficheskij ocherk Ya. Smoleva in: 
Trudy TroickoKyachtinskogo otdela Priamurskogo Otdela IRGO. T. 1 . Vyp. 3 za 1898 g. 1900. 

SorokinSorokin S. S. K voprosu o tolkovanii vnekurgannych pamyatnikov rannich kochevnikov 
Azii in: Archeologicheskij sbornik Gosudarstvennogo E'rmitazha. L, 1980. No. 22. 

Stepi, 1981Stepi Evrazii v e'pochu srednevekov'ya. M., 1981. 

Stepi, 1989Stepi Evropejskoj chasti SSSR v skifosarmatskoe vremya. M., 1989. 

Stepnaya polosaStepnaya polosa aziatskoj chasti SSSR v skifosarmatskoe vremya. M., 1992. 

TerebikhinTerebikhin N. M. Sakral'naya geografiya Russkogo Severa. 
(Religioznomifologicheskoe prostranstvo severnorusskoj kul'tury). Archangel'sk, 1993. 

ToleubaevToleubaev A. T. Proischozhdenie i suwnost' kazachskogo obychaya posvyaweniya 
umershemu konya in: Izv. AN KazSSR. Ser. obwestv. nauk. 1984. No. 2. 

TschukaszyanTschukaszyan B. L. Otzvuki iranskogo e'posa v "Pis'mach" Grigora Magistrosa in: 
Problemy vostokovedeniya. M., 1960. No. 3. 

VolkovVolkov V. V. Olennye kamni Mongolii. 1981. UlanBator. 

YurchenkoYurchenko A. G. K istorii izucheniya v Rossii "Knigi o Tartarach" loanna de Piano 
Karpini in: Mongolica. VI. (baskida). 



141 



Toplum 

Eski Tiirklerin HususT Hukuku / Ord. Prof. Dr. Sadri Maksudi Arsal [s.88- 
96] 

Eski Turk Devletlerinde Siniflar 

Turk devletlerinde bashca ug igtimai sinif vardir: Beyler, hur Turkler, esirler (kullar). Kuguk bir 
zumre olan, hukumet suren Han'in sulalesine mensup olan beyler mustesna olmak uzere, beylik irsi 
bir durum degildir. Turk devletinde herhangi bir Turk bir memuriyet sahasinda temayuz ederek "bey" 
unvan ve rutbesini ihraz edebilir. 

Turk devletlerinde hakim sulaleye mensup beylerden baska irsi imtiyazlara malik bir sinif yoktur. 

Tarhanlik: Fakat Turk devletlerinde de hayat kaydile kendilerine bazi imtiyazlar verilmis kimseler 
vardir. Bunlar Tarhan unvanini tasirlar. Turk devletlerinde "tarlanhgm" tazammun ettigi hak ve 
imtiyazlann mahiyet ve hududu hakkinda sarih kayitlar yoktur. Fakat butun devlet idaresine ait 
esaslan Turklerden almis olan Mogol Devleti'nde tarhanligin bahsettigi imtiyazlar malumdur. Mogol 
Devleti'nde tarhanlar su hak ve imtiyazlara maliktirler: 

1. Tarhan her turlu resim, vergi ve angaryalardan muaftir, 2. Savaslarda ele gegirilmis 
ganimetten ve surek avlannda oldurulmus avlardan bir hisse ahrdi, 3. istedikleri zaman, her defa ayn 
musaade istemeksizin, Hanin huzuruna gikabilirlerdi, 4. Agir curumler mustesna, tarhanlann suglan 
dokuz defa affedilirdi, 5. Umumi toren ve ziyafetlerde serefli mevkide yer alirlardi ve onlara bir kadeh 
sarap sunulurdu.1 

Ruhaniler: Turk devletlerinde tarhanlardan baska hayat kaydile bazi imtiyazlara malik olan bir 
zumre vardi: Ruhaniler. 

Turk devletlerinde herkesin suluk etmeye mecbur oldugu bir "devlet dini" yoktu. Tarihi Turk 
devletlerinin hepsinde din hurriyeti esasi hakimdi. Turkler din sahasinda hurriyetin ehemmiyetini 
dunya milletlerinin hepsinden evvel kavramislardir. CenubT Uygur Hanhklannda ahali arasinda Budda, 
Zerdust dininden baska Hiristiyan mezheplerden Nestorianismle Maniheism mezhebi de yayilmistir. 
Butun bu dinlerin salikleri dini ibadet ve ayinlerini serbest icra edebiliyorlardi. Qengiz yasasinin bir 
maddesi, "hig birini digerine tercih etmeksizin butun dinlere hurmeti" emrediyordu. Turk devletlerinde 
hukumetin dinlere karsi hurmet esasi ruhanilerin vergilerden muafiyeti seklinde de tecelli ediyordu. 
Ruhanilerden rusum, vergi ahnmazdi. Qengiz yasasinin bir maddesi "her turlu mabetlere hurmet 
etmelidir. Butun ruhani reisler her turlu vergi ve mukellefiyetlerden muaf tutulmahdir" diyordu. Qengiz, 
Turklerin bu dinlere hurmet ve dini reislere karsi musamahakarlik prensibine tebaan AN ibni Ebutalip 
ahfadma herhangi bir sekilde vergi veya rusum mukellefiyeti yukletilmesini menetmisti. Turk 
devletlerinde her dinin ruhanileri ferden vergi ve angaryalardan muaf olduklan gibi, dini mahiyette olan 
cemiyetlerin arazisi de vergi muafiyetinden istifade ettikleri anlasihyor. 

142 



Uygurlardan kalma vesikalar arasinda Hiristiyan Turkler tarafmdan kurulmus oldugu anlasilan2 
bir dini cemiyete Bilge Tengri Elik Han tarafmdan verilmis bir ferman3 vardir. Ferman dini cemiyetin 
arazi ve uzum baglannm vergiden, azalannin her turlu vergi ve angarya mukellefiyetlerinden muaf 
tutulmasini emrediyor. Bu gosteriyor ki, Uygur Hanhklannda ruhanilerferden vergiden muaf tutuldugu 
gibi, dini cemiyetlere de vergi muafiyeti imtiyazi verilmesi usulu de vardi. 

Bu istisnalar haricinde Turk devletlerinde halkin ekseriyeti musavi haklara malik hur insanlardir. 

Turklerde Esaret: Fakat Turk camialannda da, butun kadim ve orta zaman camialannda oldugu 
gibi, kullar, esirler de vardir. 

Turk hukukunun esaret hakkindaki tureleri Roma hukukunun esarete ait ahkamma nispetle gok 
daha yumusak, daha insanT, esire karsi gok daha merhametli idi. Eski cenubi Uygurlardan kalma 
hukuki vesikalar arasinda birgok esarete ait vesikalar vardir. Bu vesikalardan birinde4 Kutlug adh bir 
kadin esir 150 top pamuk kumas (bez) mukabilinde satihyor. Diger bir vesika da5 Tulat adh keza bir 
esir kadinin yuz top bez verilerek satin alindigina dairdir. Uguncu bir vesika da6 bir esir kadin sikke 
halinde 47 gumus satir7 para mukabilinde satildigina dairdir. Butun bu esir satimina dair yazih satim 
mukavelelerinde satism kat'i oldugunu, esirin satin alanm mulkune gegtigini ifade etmek igin ayn 
kelimeler ve formuller kullanilmistir. Vesikalann hemen hepsinde esirin "Ming yil, Tumen kun" (bin yil, 
on bin gun) igin satildigi gosterilmistir. Bu, arazi mulkiyetinin devrine ait vesikalarda da kullanilan 
formul yapilan mukavele ile akitlerin birinin iktisap ettigi mulkiyet hakkinin irsi oldugunu, bu hakki 
iktisap edenin gocuk ve torunlanna da gegecegini bildiren bir formul idi. 

Esirin eski Turkgede birgok ismi vardir. Erkek esire kul denir. Kadin esirler igin eski Turkgede iki 
kelime vardir. Kung, Karabas. Orhon Kit, Kung tabirini, Uygur vesikalan her iki ismi kullaniyorlar. 

Tarihi kayitlardan, Turk kavimlerinin halk edebiyatina ve Uygurlardan kalma vesikalara istinaden 
eski Turklerin esaret hakkindaki telakki ve hukuki yusunlanni su noktalarda hulasa edebiliriz: 

1. Esir sahibinin kul uzerindeki hakki esas itibanyla mutlaktir. 

2. Fakat Turk camialan kulturce yukseldikge esire munasebette yumusamis, daha 
insanilesmistir.8 

3. Uygurlann esaret hakkindaki yusunlan Roma hukukunun esirlere ait ahkami kadar sert 
degildir. 

4. Esir evlenebilir, fakat evlenmek igin, tabii sahibinin nza ve mu saadesi sarttir. 

5. Esir mahkemeye muracaat edebilir.9 

Turklerde esaret, eski Hint hukukundaki bir kasta mensubiyet gibi zevali mumkun olmayan bir 
hukuki durum degildir. 

143 



6. Esir azat edilebilir. Azatlama kayitsiz sartsiz olabildigi gibi, muayyen sartlara bagh olarak da 
yapilabilir. Yukanda bahsettigimiz Otuzla ToyinQok esirlerini "bert" denilen bir mukellefiyet sartiyla 
azat ediyorlar. 

7. Tiirklerde esir kadindan (cariyeden) dogan gocuk mesru gocuk gibi anasinin sahibi olan 
babasinin mesru gocugu gibi mirasindan hisse alir. 

Uygur camialannda esirlerin pek gok olmadigi anlasiliyor. Bir esir kadin igin verilen bedel bir 
vesikada yuz top, 10 diger bir vesikada yuz elli top bezdir;11 uguncu bir vesikada kirk yedi satir 
paradir.12 

Biz biliyoruz ki, asagi yukari ayni devirde Uygur ulkesinde bir atin fiyati, ug arsin ipekli kumasti. 
Og arsin ipekli kumasi bir top beze muadil saysak dahi bir esir ata nispetle 100150 misli daha pahali 
oldugu neticesi gikar. 

Tutugluk, insan rehni: Uygurlardan kalma hukuki vesikalar arasinda hukuk tarihi bakimindan 
dikkati geken bir vesika, bir mukavele vardir.13 Bu mukavelede Kedire adh bir Turk, oglu Bulmus'u 
yirmi bes satir para mukabilinde Kambuktu adh birisine "Tutug" olarak veriyor ve oglu uzerindeki 
babaliktan dogan velilik haklanni ona devrediyor. Mukavelenin sartlan sunlardir: 

1. Tutugluk muddesi zarfinda Bulmus, Kambuktu'nun hakimiyeti altinda bulunacaktir, 2. 
Kambuktu, Bulmus'un ustbasina bakmaya, elbise ve ayakkabilanni vermeye mecbur olmayacaktir, 3. 
Kambuktu Bulmus'u kendi yaninda gahstirdigi taktirde tutuga yiyecegini, igecegini temin edecektir, 4. 
Bulmus (Kambuktu'nun musadesiyle) baskasi yaninda gahstigi zaman Kambuktu yiyecegi, igecegi 
temine de mecbur olmayacaktir. 

Radloff bu mukaveleden dogan hukuki durumu nim esirlik (horigkeit) durumu telakki etmistir. Biz 
bu fikre istirak etmiyoruz. Kanaatimize gore, bu vesika, Uygurlarda "tutugluk" denilen esarete yakin bir 
hukuki durum, bir hukuki muessese mevcut oldugunu gostermiyor. Bulmus 25 satir mukabilinde nim 
esir olarak satilmis degildir. Bulmus ancak ve sadece 25 satir mukabilinde babasi tarafindan rehine 
konulmustur. Eski Turkgede tutug esir demek degildir. Tutug rehine demektir.14 Babasi tarafindan 
Kambuktu'ya 25 satir iade edilmedikge Bulmus, Kambuktu'nun hakimiyeti altinda kalacaktir, 
Kambuktu'nun "tutug"u olacaktir. Ancak babasi (yahut belki kendisi) Kambuktu'ya 25 satiri iade ettigi 
gun tutugluk durumundan kurtulacaktir. Bulmus ne esir ne nim esir olarak satilmis degildir. Uygur 
vesikalannda kat'i olarak bir seyin mulkiyeti baskasina devredildigi zaman mutlaka "bin yil, on bin gun 
igin" kaydi ilave edilir. Bu kayit bir esir satimina ait vesikalarda esirin hayat kaydile satildigini, satin 
alanin esir uzerindeki hakkinin esirin gocuklanna da gegtigini gosteren bir formuldur. Bu tabir, "hayat 
kaydile ve esirin ahfadi dahi esir olmak sarti ile" tabirine muadildir. Kedire ile Kambuktu arasinda 
aktolunan Bulmus'un tutugluluguna dair mukavelede bu kayit yoktur. 

Fiilen "tutugluk" tutug olan insan igin bir nevi nim esarettir, fakat tutugluk Avrupa hukukundaki 
serf veyahut Roma hukukundaki "cliens"lik muessesesi gibi bir muessese degil, rehine olmaktan 

144 



dogan bir vaziyettir. Bahis mevzuu olan vesika Uygurlarda nim esaretin degil, insan terhin etme 
usulunun mevcudiyetini gosteriyor. 

Tutugluk durumu, nim esirin, serfin durumundan ziyade Roma hukukunun inkisafindan onceki 
devirdeki "Manus injectio"ya maruz olan insanm durumunu uzaktan hatirlatan bir durumdur. Fakat 
tutugun hukuki durumu manus injectio'ya maruz olan insanm vaziyeti gibi esaretten beter bir vaziyet 
degildir. Tutug hur insandir. 

Kullukla tutugluk arasindaki fark su noktalarda hulasa edilebilir: 

1. Kulluk hayat kaydiledir, tutugluk bir sarta bagh, gegici bir durumdur. 2. Kulun iasesi sahibine 
aittir. Tutugun iasesi ise ancak velisi yaninda gahstinldigi taktirde ona aittir. 3. Esir tarn manasi ile 
sahibinin malidir, mulkudur. istedigi zaman onu satabilir. Tutug esirolmadigi igin satilamaz.15 

Turklerde Aile 

Turk camialannda aile, baba riyasetine dayanan patriyarkal ailedir. Turklerde ta tarihten onceki 
devirde, Turklerin lisani yapildigi devirde, aile baba ailesi idi: Turklerde akrabahk istilahlan hepsi baba 
ailesi esasindan dogan istilahlardir. Turklerde aile (famille) mefhumunu ifade eden birkag kelime 
vardir: 1. Arkagun,16 2. T6rkun.17 

Turk dilinde akrabahk munasebetlerini ifade eden istilahlann en muhimleri sunlardir: 

Ata, kan Baba, (Pater). 

Ana, 6g Ana (Mater). 

Ogul Erkek gocuk (filius). 

Kiz Kiz(filia). 

Aga, eci Buyuk birader. 

Singil Kuguk kiz kardes. 

Abaga Amca. 

Tagay Dayi. 

Apuska, er Koca, zevc. 

Katm Zevce, kan, es. 

Ati Yegen. 



145 



Kelin Gelin, ogulun zevcesi. 

Kudegu, Kubek Guvey, kizin zevci. 

Yezne Eniste, kiz kardesin kocasi. 

Yenge Buyuk biraderin kansi. 

Kayin ata Zevic veya zevcenin babasi. 

Kayin ana Zevic veya zevcenin anasi. 

Kayin aga Zevic veya zevcenin buyuk biraderi. 

Kayin ini Zevic veya zevcenin kuguk biraderi. 

Baldiz Zevcenin kuguk kiz kardesi. 

Kayin singil Zevcin kuguk kiz kardesi. 

En eski Turk lehgelerinden olan Cuvas lehgesinde altmistan ziyade akrabalik sekillerini ifade 
eden kelimeler vardir.18 

Butun bu kelimeler Turklerde ailenin ta tarihten onceki devirlerinde baba ailesi oldugunu 
gosteren delillerdir. Ana ailesi izleri olmayan bir beseri zumre varsa, bu Turklerdir. Buna ragmen 
birgok Avrupa ve Rus alimlerinin Turk irki mazisinde Matriyarkal (ana ailesi) izleri bulmaya galismalan 
hayret edilecek bir haldir. Bu ancak, apriori olarak Turkleri bir iptidai irk telakki etmelerinden ileri 
gelebilir. 

Butun akrabanin ayn bir kelime ile ifade edilmis olmasi Turklerde akrabalik hislerinin kuvvetli 
oldugunu gosteren bir alamettir. Eski Turk dilinde gok zevcelilik (taaddut zevcat) halini ifade eden bir 
kelimenin bulunmamasi Turklerde, lisanlan yapildigi zaman gok kadin alma adeti mevcut olmadigim 
gosterir. Turk dilinde ruspu ve pig (veleduzina) igin dahi kelime yoktur. Bu kelimeler Farsgadan 
ahnmistir. Bu kadim Turklerde aile hayati gok kuvvetli ve kadinlann gok ismetli olmus oldugunu 
gosterir. 

Turk dilindeki bu akrabalik istilahlan Turk ailesinin ta tarihten onceki devirde patriyarkal 
oldugunu ispat ediyor demistim. Bu bakimdan bilhassa Abaga (amca) ve Tagay (dayi) kelimelerinin 
mevcudiyeti gok muhimdir. Malumdur ki, ana ailesi devri gegirmis milletlerin dilinde baba biraderi 
amca igin ayn bir kelime yoktur. Avrupa'nin birgok dillerinde ayni kelime hem baba biraderi hem ana 
biraderi manasini ifade eder. Keza kelin (gelin) istilahi da zevcenin kocasinin oturdugu yere, koca 
evine geldigini gosterir. 



146 



Ana hakimiyetine kurulmus matriyarkal aile seklinde erkek kadinin mensup oldugu klanin 
oturdugu yere gelir. Bu sistemde "gelen" "koca"dir. 

Turklerde Evlenme: Turklerde aile torenle yapilan "evlenme" neticesinde kurulur. 

Turklerde yakin kan karabeti evlenmeye manidir. 

Evlenme igin muayyen bir yas sarti yoktur. 

Ta kuguk yasta babalar veya veliler gocuklarmi veya vesayet altindaki gocuklan 
evlendirebilirler. 

Fakat kannin kocasi He beraber yasamasi igin, tabii genglerin buluga erismesi gagi beklenir. 
Evlenmenin muhim sartlanndan biri hem babanin ve ananin hem evlenenlerin nzasidir. 

Baba ve vasiler evlenenlerin temayulunu daima itibara alirlardi. Ogullarimn sevdigi bir kizla 
evlenmesine babalar nadiren mani olurlar. 

Evlenmenin ikinci muhim sarti, evlenen erkegin veya onun akraba veya velilerinin kiz babasina 
veya velisine bir miktar mal vermesidir. Bu kiz igin verilen mala "Kalm" denir. Kalin kizin "fiyati" 
degildir. Evlenme bir ahmsatim muamelesi telakki olunmaz. Kalin, sadece kizin terbiyesi igin 
sarfedilen masraflara istirak usulu telakki olunur. 

Kalinin mahiyet, miktar ve vasiflan kabile, zaman ve evlenenlerin servetine ve mensup olduklan 
tabakaya gore degisir. 

Kalin birkag bas hayvandan ibaret olabildigi gibi, yuzlerce at, binlerce koyundan da ibaret 
olabilir. 

Evlenmenin safha ve torenleri su sekilde hulasa edilebilir: 

1. Evlenecek delikanhnm babasi veyahut onun tarafindan gonderilmis herhangi bir sahis, kizin 
velisinin evine gidip ondan muayyen kelimeler kullanarak kizi ister. 

2. Kizin velisi muspet cevap verdigi taktirde kahnin miktan ve tediyesi sartlanni tespit ederler. 

3. Bu meselede de iki taraf mutabik kaldigi taktirde gengler nisanlanmis sayilirlar. 

4. Nisanhlik devrinde guvey nisanhsini sik sik ziyaret edebilir. Ancak gunduzleri ziyaret edebilir. 

5. Kalin tamamen odenmedikge dugun yapilmaz. 

6. Kalin taksitle de odenebilir. 



147 



Nisanh kiz babasi evinde iken nisanhsi ile kanhk munasebeti olmadan once olurse, kahn talep 
olunmaz. Kalinin verilmis kismi iade olunur.Nisanhlar arasinda cinsi munasebet olmus ise kiz 
dugunden once olse dahi guvey kalinin yarismi odemekle mukelleftir. 

Nisanlanmis kalinin tamamini vermis olan guvey dugun olmadan once evlenmekten vazgegerse 
vermis oldugu kalinin iadesini talep edemez. 

Kiz tarafi sebepsiz kizi vermekten vazgegtigi taktirde kalini iade etmeye mecburdur. 

7. Kiz tarafi kalinin odenmis kismim iade etmek sarti ile daima kizi vermekten vazgegebilir. 

8. Nisanh delikanh dugunden once uzun sure kayboldugu taktirde kiz kalini iade etmeksizin 
baskasi ile evlenebilir. 

9. Evlenen ogul babasinin buyuk ogullanndan birisi ise baba nisanlanmis oglu igin bir "ev" 
yaptinr ve servetinin bir kismim ogluna tahsis eder. "Evlenmek" tabirinin mensei de bu adettir. 
Turklerde "izdivag" ayni zamanda mustakil bir ev, ocak sahibi olmayi tazammun eder. 

Eger evlenen en kuguk ogul ise, ev yaptinlmaz, gunku o babasinin evinin varisidir. Kuguk 
ogullann baba evinde kalmasi butun Turk kavimlerinde gorulen bir umumi adettir. 

10. Kahn tamamen odendikten sonra dugun yapilir. Dugunun merkez toreni buyuk bir ziyafettir 
(toy). 

11. Dugun ziyafeti evvela kizin babasi evinde yapilir. 

12. Dugun munasebeti ile dugunun turlu safhalannda babasi ve anasi tarafindan kiza hitaben 
nutuklar soylenir. Bu nutuklann muhteviyati her zaman ayni olur. Bunlar baba evinden aynlmasi 
dolayisi ile kizi teselli ve ona saadet dilemeyi tazammun eden ve bazi hayati ogutleri ihtiva eden 
ananevi sozlerden ibarettir. 

13. Evlenme dini bir akit sayilmaz. Evlenenlerin ve velilerin nzasi kahn tediyesi, dugun toreni 
yapilmasi neticesinde evlilik kurulmustur. 

14. Fakat her devirde Turklerin bu mahiyeti itiban ile dunyevi olan akdi, dini ruhaniler tarafindan 
takdis ettirdiklerini goruyoruz.19 

15. Dugun ziyafetinden sonra kiz (gelin) guveyin evine goturulur. 

16. Kizin baba evini terkedecegi dakikada baba kizmi merasimle guveye teslim eder. Baba ve 
ana kiza ogutler verirler. 

17. Gelin ilk defa olarak kocasinin evine gittigi zaman yuzunu pege ile ortmesi adettir. 



148 



18. Bu pege ancak yakin akraba tarafmdan "gorumluk" hediyeleri verildikten sonra agilir. 

19. Gelinin de guveye bir miktar mal, cihaz getirmesi adettir. Bu cihaza Orta Asya Turkleri 
lisaninda kosanti denir. Fakat kosanti, kalin gibi evlenmenin muhim sartlarmdan degildir. 

Turk dilinde "teaddudu zevcat" "Polygamie" kelimesinin mukabili yoksa da sonradan Turkler 
birkag kadinla evlenmeyi kabul etmislerdir. 

Turk hukukunda birkag kadinla evlenme caizdir. Fakat kadinlardan biri "bas" kadin sayihr. 

Evlendigi zaman bakimindan en kidemli olan veyahut babasinin soyu asil sayilan zevce bas 
kadin telakki olunur. Evin reisesi "bas kadin"dir. Kocanin diger zevceleri ona hurmet ve itaat ederler. 

Turklerde Levirat: Cin kaynaklannin rivayetine gore; babalann vefatmdan sonra ogullann uvey 
analan ile, buyuk biraderlerin vefatmdan sonra kuguk biraderlerin yengeleri ile, amcalann vefatmdan 
sonra yegenlerin keza yengeleri ile evlenmesi bir hukuki vazife telakki olunurdu.20 Turklerde ogullann 
uvey analarla evlenmelerine dair Cin rivayetlerinin dogrulugu supheli ise de, rivayetin yengelerle 
evlenmeye ait kismi dogrudur. Bu yengelerle evlenme adeti Turklerden baska diger birgok kavimlerin 
hukukunda da vardir. Hukuk tarihindeki bu hukuki adetin ismi "Laviraftir. 

Turklerde bu muessesenin istinat ettigi igtimai mulahaza dul kalan kadmlan himaye ve onlarm 
hayatmi temindir. 

Sadakat Meselesi: Ailede kan kocasma, koca da kansma mutlak sadakatle mukelleftiler. Eski 
Turkler aile ve camianm selameti igin sadakatin ehemmiyetini kavramislardi. Eski Turk hukukunda, 
evliler arasmdaki sadakat meselesine hakli olarak buyuk bir ehemmiyet atfedilmistir. Evli bir adamm 
gayrimesru munasebeti eski Turk hukukunda idam cezasi ile cezalandinhrdi. Bu curmu hem VI. 
asirdaki Turk kanunlan, hem Qengiz yasasi, hem Kazak Tevke Hanm kanunlan ayni ceza ile 
cezalandinyorlar. Eski Turklerin hayatmda bu kanunu tatbik zarureti nadiren hasil olurdu. Bilhassa 
Turk kadinlannin ahlakh oldugunu butun komsu milletler itiraf etmistir. 

iran muellifi Gerdizi, meshur ZeynulAhbar adh eserinde Karluk Turklerinden bahsederken diyor 
ki, malumdur ki, Turk kadmlan gok ahlakh ve ismetlidirler.21 

Dogum: Merasimle yapilmis nikahtan husule gelen gocuk babasinin mesru gocugudur. Qocuga 
isim veren babasidir. 

Bosanma, Bosanma igin Sebepler: Turk hukukunda bosanma vardir. Karmin bosanma talep 
etmesi igin sebepler: 

1. Kocasmm kendisine fena muamele etmesi, 

2. Kocasmm baska bir kadinla gayrimesru munasebette bulunmasi, 

149 



3. Kudretsizlik (ademi iktidar). 

Kocanin kansini bosamasi igin muayyen bir sart yoktur. Fakat kadinin gayrimesru munasebeti 
sabit oldugu zaman bosanma adettir. 

Bosanma kocanin kabahati neticesinde vukubulursa, koca verdigi kahni geri talep edemez. 
Ostelik kansina cihaz olarak getirdigi mall da iadeye mecburdur. Bosanma, kannin kabahati neticesi 
ise, kahn iade olunur. 

Turklerde Kadinin Fiili ve HukukT Durumu 

Turk camiasinda kadinlar haklardan mahrum, mazlum bir zumre degildir. Turklerde, askerlik ve 
devlet memuriyeti mustesna, kadinlann igtimai ve dini hayatta muhim rolleri vardi. Ev iginde kadin 
hakim durumdadir. Eski Turklerde harp muhim rol oynadigindan, harp zamaninda evin idaresi igin 
lazim olan butun seyleri tedarik, yiyecegi, igecegi, giyecegi temin kadinlara dusen vazife idi. Harp 
zamaninda teessus etmis bu durum, bans zamanlannda da devam ederdi. Ev igindeki islerle 
yakindan alakalanma kadinlann vazifesi telakki olunurdu. Buna karsilik olarak Turk erkekleri 
kadinlanna yumusak muamele ederlerdi. Bu ananenin saklanmis izlerini biz Altay Turklerinde ve diger 
Turk kavimlerinde bugun dahi goruyoruz. 

Eski Turk kadini erkeklerden kagan, evin ancak harem kisminda yasayan bir zumre de degildir. 

Eski Turk kadini aile ve cemiyet hayatinda rolu olan faal bir unsurdur. Kadin dini merasime 
istirak eder, hatta dini torenlerde riyaset eder. 

Milletlerde kral zevcelerinin devlet igindeki durumu ile, umumiyetle o milletin kadinlannin ev 
igindeki durumu arasinda bir munasebet ve musabehet vardir. 

Turk Hanlan ecnebi sefirleri kabul ettikleri zaman Hanlann zevceleri "katunlar" daima istirak 
ederlerdi. Altinordu Hani Ozbek Han'in zevcelerinin de buyu merasime istirak ettigini, merasim 
esnasinda tahtin sag ve sol tarafinda yerlestiklerini biliyoruz.22 

Turklerde Mulkiyet 

Ta kadim devirlerde Turklerin bir kismi ziraatle ugrasmistir. Butun ziraat aletlerinin, muhim ziraat 
mahsulu olan hububatin isimleri halis Turkgedir. Ziraatle ugrasmanin neticelerinden biri ziraatle 
ugrasan zumrenin ziraat sahalan, tarlalar uzerinde inhisan tasarruf hakkidir, yani mulkiyet hakkidir. 
Bu mulkiyet hakki bidayette butun bir soya ait olur. Sonra soy mulkiyetinden aile mulkiyeti dogar, 
tarlalann sahibi aile reisi olur.23 

Turk tarihinin her devrinde Turkler arasinda hem goger mallar (menkuller) hem gogmez mallar 
(tarlalar, arsalar, binalar) uzerinde mulkiyet hakki teessus etmis oldugunu goruyoruz. 



150 



Turklerin her devirde evibarki, yerisuyu vardir. 

Turkgede tanmak, ziraatle ugrasmak, tarlamn (tanglak) tanma mahalli demek oldugunu 
yukanda izah etmistik. 

Ziraatle ugrasan Turklerin bashca serveti kuguk ziraat sahalanndan ibaret tarlalar oldugu gibi 
gogebe Turklerin esas serveti hayvan surulerinden ibaret olurdu. Onun igin gogebe Turkler hayvanlara 
"tavar" derlerdi. Eski Turkge tavar sadece "servet" manasini ifade eder. Gogebe Turklerin esas 
serveti hayvanlardan ibaret oldugundan, hayvanlara "tavar" demislerdir. Bu tavar kelimesi Anadolu 
Turkgesinde davar telaffuz olunmaktadir.24 

Eski Turkler servetin muhafaza olundugu yere de tavarlig derlerdi. Eski Turgede servetmulk 
manasini ifade eden diger bir kelime de vardir: Ad (ed). Bu kelime Uygurlardan kalma vesikalarda 
bazan tavarla birlestirilerek adtavar seklinde kullanihrdi.25 

Uygurlardan kalma vesikalar arasinda arazi mulkiyetine ait birgok vesika vardir. Bu vesikalardan 
eski Uygur denilen CinT Turkistan Turklerinde gogmez mallar uzerinde mulkiyet muessesesi mevcut 
oldugunu ve Uygur Turklerinin mulkiyet hakkindaki hukukT telakkileri diger medenT milletlerin 
telakkilerinin ayni oldugunu goruyoruz. Misal igin aldigimiz vesikalann birinde (vesika 15'te) 
TulekTemur adh bir Turk turlu mahallerde bulunan turlu buyuklukteki arazi pargalanni rahip Tolmusa 
yirmi yastuk kagit para mukabilinde kanunT mulk olmak uzere satiyor ve bu satim akdi yazili vesika 
ile, sahitler huzurunda tespit ediliyor. 

Arazi satisma ait vesikalardan baska uzum bagi kiralamaya ait vesikalar da vardir.26 "Kiralama" 
bagin baska birinin mulku oldugunu gosterdigi izahtan mustagnidir. 

Butun medenT milletlerde oldugu gibi eski Uygur Turklerinde de arazi satildigi, kiralandigi gibi 
terhin (ipotek) dahi edilebiliyor. 

Misal igin aldigimiz vesikalardan birinde (vesika 32) Tasik isminde bir Turk odeyemedigi 
borglanni kendisi igin odemek sartiyle kendisine ait olan uzum bagini (Borlugu) Tun adh bir Turke 
ipotek ediyor. Vesikada Tasik kimlere borglu oldugunu, borcu ne gibi seylerden ibaret oldugunu 
gosteriyor. ipotek su sartla yapihyor: 

Tasik ug yil iginde Tun tarafindan odenmis borglarm kiymetini Tunya iade etmelidir. Tasik bu 
muddet zarfinda Tun'ya borglanni iade ederse, Tun da Tasika uzum bagini iadeye mecburdur. Fakat 
bu ug yil zarfinda Tasik Tun'ya borglanni odeyemedigi takdirde uzum bagi Tun'nm elinde kalacak, 
onun kanunT mulku olacaktir. 

Uygurlardan kalma hukukT vesikalar arasinda bir Ortakgihk mukavelesi vardir. Ziraatle 
ugrasmak isteyen, fakat kendi arazisi olmayan Elgi adh bir Turk Kayimtinin Yanm sik tarlasini 
isletmek igin tutuyor. 

151 



§artlan sunlardir: Tarlayi ekmek igin ne kadar tohum lazim ise, yansini tarla sahibi, yansini Elgi 
verecektir. Tarladan alinan mahsulati da musavi miktarda olarak aralannda paylasacaklardir. Tarlayi 
isletmek igin lazim butun masraflara da iki taraf siyanen istirak edecektir. Fakat tarlayi Elgi isletecektir. 
Bu mukaveledeki anlasma Ortakgihk ismini verdigimiz bir akittir. Burada birtaraftan mal, digertaraftan 
gahsma birlesiyor. Mal Kayimtfnindir, is (gahsma) ise Elgi'nindir. Bu da mulkiyet esasindan dogan bir 
mukaveledir. 

Vesikada Eniguk'un kumas toplanni teslim ettigi, OsmisTogrul ile Togel'in de bu kumas toplanni 
teslim aldiklan soylendikten sonra su sozler Nave edilmistir: "Eniguk bugunden itibaren bin yil, on bin 
yil bu arazi uzerinde serbest tasarruf etsin, istese bu araziden kendisi istifade etsin, isterse baskasina 
devretsin",27 deniyor. Bu formul mulkiyet hakkimn, zamanla mukayyet olmayan bir tasarruf hakki 
oldugunu ifade eden formuldur. Bu vesikalardan gikan netice sudur: Kadim devirlerin ziraatle ugrasan 
yerlesik Turk zumrelerinde gogmez mallar uzerinde mulkiyet hakki tamamen teessus etmisti. 

Turklerin mulkiyet hakkindaki telakkileri tipki bugunku hukuk sistemlerindeki telakki idi: 

1 Mulkiyet hakki zamanla tahdit edilmemis istimal ve tasarruf hakkidir. 

2 Mulkiyet sahibi mulkunden kendisi istifade ettigi gibi, bu mulkunu satabilir, kiraya verebilir, 
rehne koyabilir, kendi isletebildigi gibi, ortakgi vasitasi ile de isletebilir. 

3 Mulkiyet hakki zamanla tahdit edilmemis mutlak bir hak oldugundan, bu hak sahibinin 
vefatindan sonra onun varislerine geger. 

Turklerde Varislik ve Miras 

Butun medenT milletlerin hukukunda oldugu gibi eski Turk camialannda da iki turlu varislik usulu 
goruyoruz: 

KanunT varislik (Successio abintesta). 

Vasiyetname neticesinde varislik (hereditas testamentaria). 

Turklerin orfT hukukuna gore kimler varistir? 

a Prensip olarak butun gocuklarm ana ve babalannin mirasinda hissesi vardir: 

1 Fakat babasi hayatta iken babasindan mal alarak ayrilmis, mustakil bir "ev" kurmus ogullar 
mirastan hisse alamazlar. 

2 Keza "evlenmis", evlendigi zaman bir miktar cizah almis kizlar da mirastan hisse alamazlar. 



152 



b Kocanin vefatindan sonra kansi 1/4 ahr. Bundan baska miras taksim edilmeden once, 
getirmis oldugu cihaz kocasimn verdigi kahndan fazla olmus ise bu fazlayi da ahr. Ogullar olmadigi 
zaman babalar varistir. Erkek varisler olmadigi zaman "evlenmis" kizlar da mirastan hisse ahr. 

Babasinin oturdugu evin varisi en kuguk oguldur: Bu baba evinde kalan ve babasinm butun 
servetinin varisi olan ogul anasini ve uvey anasmi iase ve daha evlenmemis kiz kardeslerini terbiye 
ve evlendikleri zaman onlara cihaz vermekle mukelleftir. Buna mukabil kiz kardesleri evlendigi zaman 
alinacak kalin da ona aittir. Bu kabilelerde zevcelerin hissesi 1/5 ve kizlarm hissesi 1/10 olarak tespit 
edilmistir. 

Vasiyet usulu: KanunT mirasgiliktan baska vasiyet yoluyla varislik usulu de vardir. 

Uygurlardan kalma vesikalar arasinda birkag tane vasiyetname28 de vardir, Bu vesikalardan biz 
§arkT Turkistan'daki eski Turk camialannda kanunT mirasgiliktan baska vasiyet yoluyla mirasgihk da 
mevcut oldugunu ogreniyoruz. 

Bir vesikada agir surette hastalanmis bir Turk su esaslan ihtiva eden bir vasiyetnameyi 
birakiyor: 

1 Mirastan Hana verilmesi lazim olan kisim gikanldiktan sonra butun arazi pargalanndan ibaret 
olan servetini ogluna birakiyor. 

2 Hisse iddiasinda bulunmalan ihtimali olan uvey biraderlerinin servette hig hisseleri mevcut 
olmadigini kaydediyor. 

3 Haklan olmadigi halde hisse talep ettikleri takdirde onlann talepleri nazan itibara 
ahnmamasim soyluyor. 

4 Haksiz miras talebinde bulunduklan igin ceza olarak Han ordusuna bir yastuk altin, hanin ath 
askerine bir yastuk gumus ve Hanin ig hazinesine de bir yastuk altin ve bir at vermege mecbur 
edilmelerini vasiyet ediyor. 

5 Vasiyetin yerine getirilmesini temin igin vasiyet icracilan tayin ediyor. 

6 Vasiyetnameyi muhafaza igin KetKara adh bir itimat ettigi sahsa tevdi edilmesini vasiyet 
ediyor. 

7 Vasiyetname sahitler huzurunda yazilmistir. 

Bu vasiyetname hem hukukT bakimdan hem umumT Turk kulturu tarihi bakimindan gok 
muhimdir. 

Biz bu vesikadan gikan hakikatlan soyle hulasa edebiliriz: 

153 



1 §arkTTurkistan Turklerinde kanunT mirasgihktan baska vasiyet yolu ile varislik usulu de vardir. 
Malum oldugu uzere bir hukuk sisteminde vasiyetname birakmak usulu zuhuru yuksek bir hukukT 
inkisafi gosterir. Yunanda vasiyet usulu ancak Solon'dan sonra zuhur etmistir. Eski Franklarda vasiyet 
usulu yoktu. Franklar ancak Allah varis yaratabilir, diyorlardi.29 Eski Jermenlerde de vasiyet usulu 
yoktur.30 

2 Uygur devletinde Hanin iki turlu askeri vardir: Yaya ordusu, atli askerleri. 

3 Hanin ig hazinesi devlet hazinesinden aynlmistir. 

4 Uygur Devleti'nde Yastuk ve Satir isimlerini tasiyan hem altin hem gumus paralar vardir. 

5 Mirastan devlet miras vergisi ahyor. 

6 Arazi mulkiyeti mefhumu tamamen yerlesmis bir mefhumdur. Arazi pargalanni ve olguleri ifade 
igin turlu istilahT kelimeleri yaratilmistir. 

Bunlardan biri Tara'dir. Tara'dan baska Sik ve Kuri gibi olgulerin bulundugunu diger Uygur 
vesikalanndan ogrenmistik. 

islamiyet'ten once bir Turk devletinde, Hanin iki turlu orduya malik olmasi, Hanin ig hazinesi 
umumT devlet hazinesinden aynlmis olmasi, mirastan, miras vergisi alinma usulu vazedilmis olmasi, 
yazih vasiyetname birakmak usulu teessus etmis olmasi, butun bunlar gok yuksek bir medeniyet 
seviyesini gosteriyor. 

islamiyet'ten onceki Uygurlardan hig bir baska vesika kalmayip ancak bu vesika kalmis olsa 
dahi biz Uygurlann medenT ve hukukT seviyesinin gok yuksek oldugunu kabule mecbur olurduk. iste 
bu medeniyetge gok inkisaf etmis Uygurlar sayesinde ve devlet idaresinin mulkT sahasini onlara tevdi 
etmek suretiledir ki yan barbar Mogollar devlet kura ve idare edebilmislerdir. 

Evlat Edinme 

Eski Turklerde evlathk muessesesi de vardi. 

Evlathga kabul edilmis ogula TurklerTutungu ogul derlerdi.31 

Eski Turklerden kalma hikayelerden, masallardan ve hukuki vesikalardan, Turklerde evlathk 
edinme usul ve adeti mevcut oldugunu goruyoruz. Uygurlarda evlat edinme, evlat edinenle oglunu 
evlathk olarak veren hakikT baba arasmda akdolunan bir yazih mukavele neticesinde teessus ederdi. 
Bu mukavelede evlat edilecek olanin evlat edinenin evindeki vaziyeti, hak ve vazifeleri tafsilli bir 
surette gosterilirdi. Mukavelede gosterilmemis hallerde halk arasmda makbul orfT hukuk ahkami tatbik 
olunurdu. Uygurlardan kalma hukukT vesikalar arasmda bir Turkun, Turmus adh oglunu Sutpak adh 



154 



birine evlatlik olarak verdigine dair bir vesika vardir.32 Bu vesikadan anlasildigina gore evlathgin 
vaziyeti hakikTogulun durumu gibidir: 

1 Evlatlik, evlatliga kabul eden babahgin (hukukT babasinin) evinde oturur. Orada yatip kalkar, 
orada yer ve iger. 

2 Babahgin gosterdigi isleri ifa etmekle mukelleftir. 

3 Babaliga karsi olunceye kadarsadakatle mukelleftir. 

4 Babalik, bilahare evlenip gocuklar dunyaya gelse dahi evlathgin vaziyeti degismez. 

5 Evlatlik hukukT babasinin mirasindan hisse ahr. 

6 Babalik evlathgi terbiye etmekle mukelleftir. 

7 Babalik terbiye ederken hakikT baba gibi bazan sertge muamele etmek hakkini dahi haizdir. 

8 Fakat babalik hukuk ve nizama mugayir, cebir ve zulum mahiyetindeki hareketlerden 
mesuldur. 

9 Babalik evlathgina fena muamele ettigi, ona yiyecek igecegini temin etmedigi sabit oldugu 
takdirde evlatlik babahgi birakip, istedigi yere gidebilir. 

Eski Turklerde Akit ve Mukaveleler 

Turk dilinde akit ve mukavele mefhumunu ifade eden birgok kelime vardir. Muahede ve misak 
manasinda Bagig kelimesi kullanihrdi.33 

Bundan baska akit ve mukavele manasim ifade eden Bicgas kelimesi de vardi.34 

Hunlann muahede aktetme usulleri yukanda izah edilmisti. Turklerin Turk ismile tarih sahnesine 
giktiklanndan sonra, VI, VII ve VIM. asirlarda kurduklan devletlerdeki mukavele akdi usulune dair 
tafsilli malumata malik degiliz. Turklerde de muhim akit ve muahedelerin and igme usulu ile yapildigini 
tahmin etmek mumkundur. 

CenubT Uygurlarda mukaveleler, mutlaka tahrirT olurdu. 

Bu mukavelelerde her seyden evvel mukavelenin akdi tarihi yazihrdi. Bu tarih Turklerin on iki 
yilhk devre sistemine gore gosterilirdi. Mesela, "Pars yihnin dorduncu ayinm yirminci gunu,35 Tavuk 
yihnm ikinci ayinm on sekizinci gunu"36 gibi. 

Ondan sonra mukaveleyi aktedenlerin isimleri, mukavelenin gayesi ve mevzuu zikredilirdi. 
Akitlerden biri, mukaveleye gore yapmakla mukellef oldugu hareketi yapmadigi takdirde ona karsi 
tatbik edilecek mueyyedede gosterilirdi. Borg almaya ait vesikalarda alacakh ile borglunun 

155 



isimlerinden baska borcun mahiyeti, miktan, faizin miktan, tediye zamani ve sartlan da gosterilirdi. 
Birgok vesikalarda borglu borcunu odemeden vefat ettigi takdirde, borcun kimin tarafindan odenecegi 
de gosterilirdi. 

Mukavelenin sonunda mukavelenin akdi aninda hazir bulunmus olan taniklann isimleri zikredilir 
ve vesikanin kim tarafindan yazilmis oldugu gosterilirdi. Vesikalar mutlaka akidlerin imza veyahut 
muhurlerini tasirdi. 

Uygurlardan kalma butun mukavelelerde ayni hukukT istilahlar kullamlmistir. 

Uygurlann butun hukukT muamelelerini yazih vesikalar ile tespit etmis olmalan ve butun bu 
vesikalarda ittiratla ayni istilahT tabirleri kullanmis olmalan, bu Turk zumresinin hukukT inkisafin gok 
yuksek bir seviyesine gikmis oldugunu gosterir. 

Medeniyeti gok ilerlememis milletlerde akitler sifahT olur. Romahlarda bidayette uzun muddet 
sifahT mukavele, Stipulatio, hakimdi. TahrirT mukavelelerin zuhuru gok muahhardir. Yunan'da da tahrin 
mukavele usulu ancak Atina sitesinin parlak devrinde kabul edildi. 

1 Barthold, Turkestan, II, 414. 

2 Hiristiyan cemiyeti, diyorum, gunku bu vesikada ruhanilere SiLVANTi denilmistir. 
Silvanti=Cilvanti, sanskritge faziletli, demektir. Eger BUDA dini ruhanileri murat olsaydi TOYIN 
kelimesi kullanilmis olurdu. Uygur vesikalan Buda dini ruhanileri igin daim ittiratla Toyin istilahini 
kullaniyorlar. 

3 Radloff, Uygurische Sprachdenkmaeler, Document No. 88. Radloff bu vesikanin ancak bir 
musvedde oldugu kanaatindedir. Vesikanin bir musvedde olmasi Uygurlarda dini cemiyetlere muafiyet 
verilmesi usulu mevcut oldugunu gostermesine mani degildir. 

4 Radloff, op. cit. vesika No. 1 6. 

5 Radloff, op. cit. vesika No. 56. 

6 Radloff, op. cit. vesika No. 61 . 

7 Cenubi Uygurlardan kalma hukuki vesikalarda iki turlu para ismi gegiyor: Yastuk, satir. 
Vesikalardan 50 satirin bir yastuk teskil ettigi anlasihyor. YastuFun siklet ve kiymeti hakkmda 
rivayetler muhtelif ve mutenakizdir. Garp kaynaklanna gore Mogol Devleti devrinde bir yastuk 10 
marka tekabul ediyordu. iran kaynaklanna gore ise bir balis (=yastuk) 500 misal gumus kiymetinde 
idi. 

8 Uygur Hukuki Vesikalan, vesika No. 73. Bu vesikanin numarasi 87'nci sahifenin 5 
numarah notunda 78 olarak gosterilmistir. O dtizeltilsin: Dogrusu 73'tur. 

156 



9 KutadguBilig. 

10 VesikaNo. 56. 

11 VekisaNo. 16. 

12 Radloff, Uygurische Sprachdenkaeler, Document No. 61. 

1 3 Radloff. op. cit. 8688. Vesika No. 51 . 

14 Mahmut Kasgari, DivaniLugatiitTurk, 1,311. TUTUGrehin ve cilt ER TUTUGU YOLDU. Er 
fidiyesini vererek rehineyi kurtardi. 

15 Radloff, op. cit. s. 8688. 

16 Radloff, Altturkische inschriften der Mongolel etc, Neue Folge. S. 161. 

17 Mahmut Kasgari, op. cit. cilt I, s. 368: Torkun, mecmeulasireti, ve "beytulummi veleb". 

18 Zolotnitzki: CuvasgaRusga Lugat. Vambery, Die Primitive Cultur des TurkoTatarischen 
Volks., s. 6472. 

19 Vambery, Das Turken Volk, s. 161. 

20 Bicurin, op. cit. I, s. 270. 

21 "Malumestki> Zenani Turkan "Saht Pak basend" Barthold, Otget, s. 81. 

22 ibni Batuda, I, s. 202. Misir tabi. Hicri 1287. 

23 "Umumi Hukuk Tarihi" adh eserimde Yunan ve Roma'da arazi mulkiyetinin inkisafi tarihi 
tafsilli bir surette izah edilmistir. 

24 "Mevlana"nin oglu Sultan Veled'in siirlerinde "tavar" servet manasinda kullanilmistir. Bu 
kelime Mahmut Kasgari'de bu manada kullanilmistir (DivaniLugatitTurk, I, 75, 80, 165, 302, 344. II, 
120. Ill, 46; 52; 64; 137). Bu tavar kelimesi Turkgeden Rus diline de gegmistir. Ruslar bugun ticaret 
mallanna (Marchandise, e, towar) der. 

25 Uygurlardan kalma vesikalardan birinde: Su cumle vardir: "Adimtavann yayildi". 
Turfantexte, 1, s. 50. Diger bir vesikada: Adtavar kopti. Op. cit. 1, 59. Uguncij vesikada adtavar sagihr 
deniyor (Op. cit. I, 74). 

26 Vesika N. 19. 



157 



27 Radloff bu vesikanin (vesika N. 107) Turkge metnini dercetmemistir, diger mulkiyet 
hakkini devre ait vesikalarda bu formulun Uygurcasi sudur: Ming yil tumen kukne teki erklig bolsun, 
taplasa ozu tutsun, taplamasa adin kisike satsin (vesika NN. 13, 16). 

28 Vasiyetin eski Turkgesi Tutrug'dur (Mahmut Kasgari, "DivanuLugatitTurk", I, 75). 

29 Deus Solus Heredes Facit Non Homo. Sadri Maksudi, Hukuk Tarihi Dersleri. 

30 Tacitus, Demoribus Germanorum. 

31 Mahmut Kasgari, III, 277. 

32 Vesika N. 98. 

33 Mahmus Kasgari, I, 3, 310. ElMisaku velahdi. 

34 Mahmut Kasgari, I, 382, Elahdu velmisaku. 

35 Vesika, N. 15. 

36 Vesika, N. 28 



158 



Eski Turklerde Aile / Prof. Dr. AM Erkul [s.97-106] 
Cumhuriyet Universitesi FenEdebiyat Fakultesi / Turkiye 

Giris 

Sosyal yasamin vazgegilmez ortami olan aile, bigim farkhhklari gostermekle birlikte, tarihin her 
asamasinda gorulmus ve gesitli bigimlerde tammlanmis olmasina ragmen, mahiyet olarak koklu bir 
degisiklige ugramamistir. En ilkel toplumdan en gelismis sanayi toplumlanna vanncaya kadar hemen 
her toplumda, ismi ne olursa olsun aile kurumuna (kurum, birlik, birim, topluluk, zumre, grup veya 
daha baska seslendirilis bigimiyle) rastlanilmaktadir. Bu ise onun genel gegerliligi ile yani evrenselligi 
ile yakindan ilgilidir. 

insan zihninin aile sorunu ile mesgul olusu, yeni bir ugrasi da degildir. Tarihin ilk donemlerinden 
itibaren aile, insanlann zihnini yormakta, onlan kendi iginde topladigi gibi yine kendisi ile ilgili bazi 
sorunlan gozumlemede kullanmistir. Aile kurumunu sosyolojik agidan anlamak igin, bugun iginde 
yasadigimiz toplumlarda gorulen aile bigimlerinden hareket etmek yetmez. Yani gunumuz 
toplumlannda ailenin bilimsel agiklamasini yapabilmek igin tarihi gelisimden yararlanmak gerekir. 
Bunun iginde ailenin evrimine bakmak gerekecektir. Yani tarihi, etnografik, antropolojik ve konuyla 
ilgili diger bilim dallarmin verilerinde rastlayacagimiz en ilkel topluluklardan yola gikarak, aile 
kurumunu incelemek ve sonra gelisen ve degisen toplumlarla birlikte degisen ailenin de gelisimini 
izlemek ve bugune kadar ailenin gegirdigi degisimi yakalamak aile sosyolojisinin ana konulanndandir. 

Ailenin tarih iginde ugradigi degi§imler konusunda konuyla ilgili kaynaklarda farkli goru§ler 
mevcuttur. Bu gali§manin konusu genel anlamda ailenin tarihi evrimi olmadigi igin, gali§ma Eski 
Turklerle sinirh kalacaktir. Bir anlamda eski Turklerde aile evlenme, bosanma, aile iginde kadin ve 
erkegin konumu uzerine yogunlasilacaktir. 

A. Eski Turklerde Aile 

Turkler tarihin en eski toplumlanndandir. Bu ozellikleri geregi, tarihin en eski ve kokten aile 
yapisina da sahiptirler. Turklerde aile yapisi, aile igi iliskiler, evlenme bigimleri ve bosanmalar, gocuk 
yetistirme gelenekleri ve gocugun aile igindeki konumu nasildi gibi sorular, aile yapisinm tarihsel 
sureg iginde incelenmesi ile cevaplanabilir. 

Turk aile sosyolojisi, Turk sosyoloji gelenegi iginde oldukga ihmale ugrayan bir alani teskil eder. 
Bu ihmalde iki onemli sebep ileri surulebilir: Bunlardan birincisi; basta islamiyet oncesi eski Turkler 
olmak uzere, Turk Dunyasi'na iliskin yeterli beige ve bilgilerin bulunmamasi, ikincisi ise 
sosyologlanmizin sosyolojinin diger alanlan ile ilgilenmeyi 'aile sosyolojisi' ile ilgilenmeye tercih 
etmeleridir.1 Son donemde Basbakanhk Aile Arastirma Kurumu'nun kurulmasi ile onemli bir gabanin 
igine girildigi soylenebilirse de, gegmise iliskin bilgilerin yetersizligi yaninda guvenirliligi de 



159 



tartismahdir. Ozellikle islamiyet oncesi eski Turklere iliskin ve gerekse islamiyet sonrasi Turklerde aile 
kurumunun iginde bulundugu durum sosyolojik gozumleme yapmaya kifayet etmemektedir. 

Eski Turklerde aile kurumunun kokenlerine inen arastirmacilar, baslangigta bugunku anlamda 
bir ailenin bulunmadigi, kankoca ve gocuklar arasinda aile denemeyecek gevsek iliskilerin oldugu, 
asil baglihgin kan uyesi oldugu, akrabalik terimlerinin buna gore belirlendigi ve eski Turkgede 'aile' 
kelimesini karsilayan birkelimenin bulunmadigi hususlannda birlesmislerdir.2 

islamiyet'in kabulunden onceki Turk aile yapisi hakkinda kullanilan ilk bilgilerin bir bolumu, Batili 
seyyah, tuccar ve benzeri kisilerden, bir bolumu de Batili bilim adamlannin yazdiklanndan elde 
edilmistir. Eski Turklerde aile konusunda yazilan kitap ve makalelerin tamaminda yararlanilan 
dokumanlar ayni kaynaklardir. Bunlardan, Fransiz etnografyaci ve etnologlanndan Grenard'm 
Turkistan ve Tibet', adh gahsmasi ilk ciddi bilimsel galisma olmustur. Dogu Turkistan'da yaptigi 
arastirmalarda Turk aile hayati hakkinda oldukga genis bilgiler vermistir. F. Grenard'dan sonra yine 
Fransiz sosyologu olan G. Richard'in Tarihte Kadin' isimli gahsmasini goruyoruz. Bu galismada da 
onemli bir bolum Turk ailesine ayrilmistir. Ve uguncu olarak bir diger Fransiz sosyolog olan ve bizdeki 
sosyoloji anlayisini da oldukga derinden etkileyen E. Durkheim, Turk ailesi hakkinda bazi 
genellemelerde bulunmustur. Nihai olarak, yukanda sozu edilen bilim adamlannin yazdiklanndan 
hareketle Ziya Gokalp, bir yandan Eski Turk ailesi hakkinda, diger yandan da Turk ailesindeki 
degisimleri aile sosyolojisi penceresinden gozumlemeye galismistir. Grenard'm, Richard'in, 
Durkheim'in ve de Gokalp'in gorusleri, eski Turklerde aile konusunu ele alan hemen herkesin ilk 
etapta basvurduklan temel kaynaklardir. Kisaca yazilanlara bakmak gerekir. 

1. F. Grenard'm Gorusleri 

Grenard'm Turkistan ve Tibet' isimli galismasmin onemli bir bolumu bugun Cin Turkistani 
dedigimiz bolgede yasayan Turklere iliskindir. Grenard'm goruslerini soyle ozetlemek mumkundur3: 
Kadin kapahligmdan burada eser yoktur. Diger Turk boylannda gorulen 'kalm' (bashkevlenme 
karsihgi kiz babasma verilen mal veya para) yerine burada, Toyluk' adi verilen bir hediye verilir ki, 
bunun mecburi tarafi da yoktur. Kadin yalniz ev iginde degil, tarlada, pazarda da hayat arkadasmm 
yardimcisidir. Fiyat kesilmesinde gok zaman kadmm sozu geger. Kadin pazar islerini yalniz 
halledebilir. Bu iktisadi hurriyetin yanmda, Turk kadmm hukuki hurriyeti de dikkat gekicidir. Kan koca 
arasinda mal aynhgi prensibi var olup, evli kadin, mallar uzerinde arzu ettigi hukuki islemde 
bulunabilir. Kadin baba evi ile ilisigini kesmemistir. Bosanma halinde yalniz babasmm evinden 
getirdigi mail degil, ayni zamanda evlilik esnasmda bu maldan harcanan kismi da kocasmdan 
isteyebilir. Bura Turklerinde gok karihhk, ancak ilk karmin nzasi alinmak sartiyla mumkun olabilir. Bu 
adet pek yaygm degildir. Ancak zengin tuccarlar arasinda gorulur. Bunlarda ikinci veya uguncu 
kanlanni, ilk karilannin bulundugu sehirlerden baska bir yerde bulundururlar. Mollalar, ikinci, uguncu 
evlilige pek seyrek olarak musaade ederler, bunu gok siki kayitlar altma almislardir. 



160 



Findikoglu, Grenard'a nasil oluyor da Musluman olan bu Turklerde, Avrupahlan hayran birakan 
bir demokratik aile hayati goruluyor sorusunu yonetmektedir.4 Grenard'a gore islamiyet'in bu bolgeye 
yayilmasindan once pedersahT bir aile yasami vardi. Turk ailelerindeki bu demokratik yapi Grenard'i 
sasirtirsa da, O'na gore islam'in Dogu Turkistan Turkleri arasinda yayilmasindan once, buralarda 
pedersahT bir aile yapismin bulundugunu ve sonradan ekonomik ve toplumsal yasamin gelismesiyle, 
kadinerkek iliskilerinin demokratiklesmesine yardim etmis olacagi gorusune goturmustur. Grenard'a 
gore Turk ailesindeki demokratligin iki temel gerekgesi bulunmaktadir, bunlardan birincisi aile 
ahlakinin gevsekligi, digeri ise Cin istilalan ile Turk milli geleneklerinin bozulmasi ve torelerin 
sarsilmasidir. Kisacasi Grenard'a gore, Dogu Turkistan Turklerinin aile tipi, pedersahT iken gesitli 
etkiler sonucunda iki cinsin esitligini taniyan bir tipe donusmustur. 

2. G. Richard'in Gorusu 

Eski Turk aile yapisina iliskin bir diger onemli kaynak ise Fransiz sosyologu olan G. Richard'in 
kentli Turklerden gok, gogebe yasami surduren Yakut, Kirgiz ve Altay Turkleri uzerinde yapmis 
oldugu incelemelerdir. Richard'a gore, Turklerde aile tipi bir tek degildir. Onlan ekonomik, toplumsal 
kosullara gore, gesitli tiplere ayirmak gerekir:5 

a Yakut Turklerinde aile, maderT din gergevesine girer. Hisimhk baginda esas anadir. Bununla 
beraber, Roma'daki "pedersah"a (Ataerk'e) benzer bir "madersah" (anaerk) yoktur. Ailede egemen 
olan yine erkektir. Ancak bu erkek, ana tarafindan olan dayidir. Disandan evlenme esasi olduguna 
gore, baska bir klana mensup olan bir erkek, kadmin totemini kabul eder. 

b Kirgiz Turklerinde aile, pedersahT bir manzara gosterir. Hisimhk baginda temel babadir. 
Totem dininin yerini atalar dini almistir. Her evlenme, geng kadmin kocasinm aile dinine katilmasi 
demek oldugundan birtakim torenler yapihr. Bu torenin izlerine, bugun Musluman olmus olan Kirgiz 
boylannda rastlamak gug degildir. Evlenen kisinin nisanlisina verdigi 'kalm' bu izlerdendir. 

c Altay Turklerindeki aile, yukandaki iki tipin arasinda orta bir tiptir. Erkek, kadmin ailesi arasina 
girdigi igin, madenlige (ana ailesi tipi) olan yakmhgi gosterir. Fakat ote yandan erkek, kadina bir bedel 
odemek zorundadir. Bu bedel, para ve hediye olmayip, gegici bir is yardimidir. Kiz ailesinin yaninda 
gorulen bu gegici hizmet, Altay Turklerindeki aile tipinin, Kirgizlarla ilisigini gosterir. Boylece, asiret 
hayati yasayan Turklerde, ug tip aile hayatinin bulundugunu soyleyen bu Fransiz sosyologu, 
Turkistan'in ve Turkiye'nin sehirli Turklerindeki aile hayatina da dokunur. 'Yakutlardan Osmanhlara' 
dogru giden bir ilerleme zincirinin bulundugunu soyler. Hatta bu zincirin, Japon sahillerinden 
Finlandiya'ya kadaruzanan bolgelerdeki aile muessesinin gelismesi ile de ilgili oldugunu belirtir. 

Turk aile kurumundan dogrudan olmamakla birlikte aile sosyolojisi gergevesinde soz eden bir 
diger Fransiz bilim adami da Durkheim'dir. Ona gore, "Dogu Turkistan Turklerindeki demokrat aile tipi, 
Grenard'in sandigi gibi, eski bir pedersahhgin yikilmasindan dogmamistir. Bu tipin, maderT (ana 
ailesi) tipinin degismis bir seklinden ibaret oldugunu sanmaktadir. Nitekim en geri Turk uluslanndan 

161 



Yakutlarda, bu maden aile 'Sib' adini tasiyan bir grup olup, bugun ailede buldugumuz butun hukuki 
nitelikleri tasimaktadir. Hisimlik ayni Sib'e bagh olmaktan ileri gelir. Biz bunu Yakutlann aile adlannda 
da goruyoruz. Her Yakut kendi Sib ismi ile anilir. ingiliz etnograflannin verdigi bilgilere dayanan 
Durkheim, diger taraftan Kirgizlardaki ailenin pederT (baba ailesi) oldugunu soyleyen Gross'un 
gorusunu tenkit eder. Alman sosyologu Gross'a gore Kirgiz ailesi pedendir ve goban olan bu Kirgiz 
boylannda, hayvan yetistirmek igin ailenin fazla sayida olmasina luzum vardir ve ancak dis tehlike 
halinde bu aileler, pedersahT (ataerkil) aile iginde birlesirler. Durkheim bu gorusleri tenkit ederek, 
Gross'un dar bir iktisadT gorusle olaylan incelerken, ailenin ne demek oldugunu gozden kagirmis 
oldugunu soyler.6 

Gokalp, Durkheim'in fikirlerine dayanarak, Grenard'in Dogu Turkistan Turk ailesi hakkindaki 
dusuncelerini gurutmeye gahsir.7 Dogu Turkistan Turklerinde kadin erkege esit bir aile uyesidir. Bu 
esitligin, kuvvetli bir pedersahligin yikihsindan ileri gelmesi gerekmez. Butun Turklerde aile, 
pedersahlik gagini gegirmeden, dogrudan dogruya madenlikten, pedenlige atlamistir. Bir kavmin 
gesitli dallannda, baska baska aile tipleri olmasi kabul edilemez. Sartlann baskahgina ragmen, ana 
karakter kendisini korur. Bu yuzden Turk ailesinin Yakutlarda maden, Kirgizlarda pedersahT, 
Altayhlarda ikisinin ortasi bir tip oldugu yolundaki fikri, reddetmek lazimdir. PedersahTlik (ataerkillik) 
Turklerde higbirzaman gorulmemistir demektedir. 

3. E. Durkheim'in Gorusleri 

Turkiye'de basta Gokalp olmak uzere birgok sosyologumuz uzerinde etkili olan Unlu Fransiz 
sosyologu Emile Durkheim, dogrudan degilse bile, baskalannin Turklerde aile hayatina ait olmak 
uzere ileri surdukleri dusuncelerden hareketle, bazi elestirilerde ve tespitlerde bulunmustur.8 Bu 
elestirilere gore Durkheim, Dogu Turkistan Turklerindeki demokrat aile tipi, Grenard'in sandigi 
bigimde, eski bir pedersahligin yikilmasindan dogmamistir. Bu noktadaki aile kurumunun dogrudan 
dogruya maden tipin degismis bir sekilde olmasi gok muhtemeldir. Nitekim en ilkel Turk toplulugu 
sayilan Yakutlarda bu maden bigim gorulmektedir. Yakutlarda 'Klan Sibe' adini tasiyan bir grup olup 
bugun aileye atfettigimiz butun hukuki vasiflan tasimaktadir. §uphesiz tip iginde kuguk aileler vardir. 
Fakat bunlar gegici yasam tarzlandir. Toplumsal gurubun higbir mudahalesine maruz degildirler. 
Hisimlik, ayni Sib'e bagh olmaktan ileri gelir. Biz bunu Yakutlann aile adlannda da goruyoruz. Her 
Yakut Sib ismi ile anilir. 

Durkheim'in ingiliz etnograflanna dayanarak ileri surdugu bu dusunceler, Kasgarh Mahmud'un 
kitabindaki bir kayit ile saglamlasiyor. Gergekten Mahmud'a gore eski Turklerde aile adi boy adindan 
ibaretti. Birisinin adini ogrenmek igin hangi sibden, hangi boydan oldugunu sormak yeterdi. 

Durkheim diger yandan, Kirgizlardaki ailenin pederT oldugunu, zira goban olan bu asiretlerden 
hayvanlann yetistirilmesi igin ailenin fazla sayida olmasina luzum bulunmadigim, ancak dis tehlike 
zamanlannda kuguk ailelerin buyuk ve pedersahT bir aile halinde birlestiklerini soyleyen Alman 
sosyolog Gross'u da elestirir. Ona gore Gross, dar bir iktisatgi gozu ile olaylan gozumlerken, asil 

162 



ailenin ne demek oldugunu gozden kagirmistir: Aile birtakim hukuki ve toplumsal baglann toplami 
olduguna gore meseleyi bu bakimdan arastirmahdir. Uye sayisi az olan tek aileler birbirinden uzak 
yasayabilirler. Fakat sosyolog gozuyle bunlar aile sayilmazlar demektedir.9 

4. Z. Gokalp'in Gorusleri 

Turk dusunce ve sosyoloji tarihinde birgok ilke imza atari ve hatta yine birgok alanda hala 
asilamamis olan du§un adami, tarihgi, sosyolog, kultur tarihgisi ve daha birgok unvani hak etmis olan 
Gokalp, aile konusunda da ilk basvuracagimiz temel kaynak olmaktadir. Osmanli'nm son 
donemlerinde kadin olgusu birgok aydini yakindan ilgilendiriyordu (Said Halim Pasa, Ahmet Riza, 
Celal Nuri vb. gibi). Bu konuda yazilmis birgok eser bulunmaktadir. 

Bu ilgi Gokalp'te de uyanmistir. Turkiye'deki Turk kadinhgi derin bir degisme gegiriyordu. 
Cozulen eski aile hukuk ve ahlaki o zamanin okumuslanni bu onemli toplumsal sorun uzerinde 
dusunmeye zorlamakta idi. iste bu arada Turk sosyologlanndan Gokalp de bu soruna karsi ilgi duydu. 
Once Turk ailesi hakkinda ortaya atilmis gorus ve dusunceleri yokladi. Yukanda isimleri sayilan Batih 
bilim adamlannin soylediklerini tekrar elekten gegirdi. Onlann goruslerini goz onundeki toplumsal 
olaylarla karsilastirdi. Bundan amaci sosyolojinin gosterecegi aydinhk sayesinde degisen toplumsal 
yapimizin bunalimini azaltmak, yeni bir aile duzeni bulmak ve bu duzeni yasalastirmak idi. 10 

Bu bolumde Gokalp'in Batih bilim adamlannin, Turk aile yapisi hakkinda goruslerine yonelttigi 
elestirileri aktardiktan sonra, eski Turk ailesi hakkinda yazdiklanna yer verilecektir. Gokalp 
Durkheim'in fikirlerine dayanarak, yukanda da belirtildigi uzere Grenard'in Dogu Turkistan Turk ailesi 
hakkindaki dusuncelerini gurutmeye gahsir.11 Ona gore Turk ailesinin seciyesi yakindan arastinhrsa, 
herzaman birdir. Hatta Yakutlardaki maderT bigim bile, tamamiyla maderT olmayip pederT, yani iki cins 
hukuku arasinda madenlik goren bir bigimdir. Gokalp bu noktada Rus etnograflanndan 
Sieroszoski'nin bir arastirmasina dayanarak nasil iki cins Toteminin Yakutlarda ayni onemi tasidigmi, 
gostermektedir. Bu adet Kirgizlarda da vardir: PedersahT sayilan Kirgiz ailesinde ocak mukaddesligi 
yalniz ananin, yani baba soyunun degil, ayni zamanda ana soyunun da kapsadigi su goturmez bir 
gergektir. Kisacasi Gokalp'e gore Dogu Turkistan Turklerindeki, gerek Yakut ve Kirgizlardaki aile tipi, 
gevre ve medeniyet kosullanndan ileri gelen ikinci dereceden farklara hep ayni aile seciyesinin yani 
esitlikgi, demokrat bir evyasaminm ifadesidir. 12 

Gokalp'in sosyolojik dusunce sisteminde ailenin son derecede onemli bir yeri oldugu herkesge 
bilinir. Toplumun temel ogesi olarak, aileyi gorur.13 Gokalp, gerek islamiyet oncesi ve gerekse 
islamiyet sonrasi Turk aile yapisi uzerine gahsma yapanlardan biridir. Ona gore islamiyet oncesi 
donemde Turk ailesi "boy, sop, soy, pederT aile, evlilik ailesi" olarak bes asamadan gegmistir.14 

A. Boy: Gokalp Boy'u, "Phratrie" kelimesinin karsihgi olarak kullanmistir. Gokalp'e gore Dogu 
Oguzlarda her '6z' (asiret) dort boydan olusmustu. Oguz ili, yedi ozu ve yirmi dort boy'u 
kapsamaktaydi. Her boyun bir 'tamga'si (damga) vardir ki bir totemin bakiyesinden ibaretti. Oguzlarda 

163 



bireyin kunyesi boyunun ismi ile kisisel adindan olusuyordu. Boy ismi Avrupa'daki aile adina 
esdegerdi. Fakat, onun gibi kuguk isimden sonra gelmezdi. Ozellikle, once gelirdi. Ornegin, 'Salur 
Kazan' denilirdi. 'Salur' boy ismi, 'Kazan' ise kisisel isimden ibaretti. 'Bugduz Emen', 'Kayan Selguk' 
gibi unvanlarda da birinci kelimeler boy ismi, ikinciler kisi ismidir. 

Oguzlara gore boy isimleri Oguz Han'in yirmi dort torununun adlanndan ibaretti. Bir boyun 
bireyleri, boyun adini, eski dedesinin adi sayardi. "Tarihin yetisemedigi en eski zamanlarda, boy 
'maderT' idi. Yani gocuk anasinin boyuna mensup olurdu. Sonradan boy 'pederi" mahiyete girdi. 
Bunun sebebi de sudur: Bu eski devirde de, koca 'kalin' (baslik) vererek, kansini kendi obasina 
gotururdu... Cocuk bu obadaki ortak yasama katilinca, yavas yavas bu grubun Maseri (ortak) 
vicdaniyle manen dolmaya (doymaya) baslar. Bu suretle boy 'maderT'likten 'pederT'lige geger.15 

Goruluyor ki, Boy ailenin ilk asamasi olmaktadir. Boy genis bir aile tipidir. Burada Nirun'un da 
uzerinde durdugu gibi onemli bir nokta one gikiyor 'maseri vicdan'. Aile ve onun kademeleri olan boy, 
sop, soy gibi gruplar daha sonra toplumsal birlikler olarak maseri vicdan ve maseri duygunun etkisi 
altinda Asiret'e, oradan da devlete donuseceklerdir.16 Grubun ortaklasa bir yasam bigimini 
surdurmesine ornek olarak, aralannda var olan su dayanismalar ornek gosterilmektedir:17 

a Siyasi Dayamsma: Kan davasi dayamsmasidir. il (eski Oguzlarda siyasi, bagimsiz topluluk) 
olusturulduktan sonra, kan davasi yasaklanmistir. 

b Ahlaki Dayamsma: Boydaslann her konuda birbirlerine yardimda bulunmasidir. 

c Dini Dayamsma: Boydaslar arasmda birbirinin cenazesinde bulunmak, dogus ve evlenme ve 
erdirme zamanlanndaki torenlere katilmak bigiminde kendini gosterir. 

d Ekonomik Dayamsma: Boy'un bireyleri arasmda ekonomik dayamsma da vardir. Cayirlar, 
ormanlar, yaylaklar, kislaklar boyun ortak mahdir. Fakat, bireyler arasmda dagitilmistir. Bununla 
beraber gerektiginde bu dagitimi adalete uydurmak igin, yeniden dagitihr. 

B. Sop: Gokalp'in aile simflamasinda ikinci sirayi 'Sop' alir. Sop, eski Turkgede 'semiyye' 
anlamindadir. Fransizlann ciddi kabul edilen gegen yuzyihn baslannda yayinlanan L'Annee 
Sociologique adh derginin besinci cildinin 364. sayfasinda Yakutlarla ile ilgili bir ahnti ile bu bolumu 
agiklayan Gokalp'e gore, bir kavmin en temel toplumsal grubu 'sip' adini alan 'semiyye'dir... Bu 
zumre, nesepge birbirinin akrabasi olanlardan baska birtakim yabancilan da kapsar. Ekonomik 
zorunluluklara gore, genisligi degisir... Sop'un iginde kisisel akrabahk yerine maseri akrabahk vardi. 
Yani her birey kendinden onceki nesile ait erkeklerle kadinlara ayn unvanlar verir, kendinden sonra 
gelen nesile ait erkeklere ve kizlara da ayn isimler verirdi.18 

Arazi bireyler arasmda bolunmusse de, arazi taksimati, surekli bolunmelere agiktir. Butun bu 
teskilatta ortaklasa bir ruh egemendir. Hatta ozel evler bile, yalmzca sahiplerinin yararlanmasma 
ayrilmis degildir. Her rastgelen, istedigi eve girerek gunduz ve gecenin her saatinde orada kalabilir. 

164 



Bir sipin iginde yasadigi ozel evlere gelince, bunlar gayet zayif baga sahip olup, hukuki orgutten 
tamamiyla yoksundur. Yani bunlar ancak 'dogal aile' konumundadir. Dini, ahlaki, hukuki yaptinmlara 
sahip olamadigi igin, 'toplumsal aile' asamasina gegememis, bir kurum niteligi kazanamamistir.19 
Hatta kankoca ve gocuklardan olusmus ozel birimin, bir isimi bile yoktur. Bunlar hukuki degil, fiili 
gruplardir. Bu nedenle bireyler arasindaki iliskiler de gayet zayif ahlaki gorunum arz ederler. Bu 
grubun igindeki duzen tamamen mekaniktir. Kuvvetli olan, zayiflan egemenligi altina almakta, gegici 
bir duzen saglanmaktadir. Baba, anne ile gocuklar arasinda belirli ve taninmis gorevler yoktur, bilakis 
daima bir karsitlik vardir. 

Qocuklar kuguk iken, evin reisi, kansina ve gocuklanna mutlak derecesinde bir velayetle 
tahakkum eder. Fakat gocuklar kendi kendine yetecek bir yasa gelir gelmez bagimsizhklanni isterler 
ve aynca 'evbark' sahibi olabilmek igin, babalannin mallanndan bir kismini zorla alirlar. Ne zamanki 
ana baba yaslanmaya baslarlar, bu kez de egemen (tahakkum) olma sirasi gocuklanna gelir ve bu 
tahakkum ise gayet agir ve aci bir surette devam eder.20 

Bu asamada ailenin toplumsal boyutu son derece zayif kabul edilmekte, evlenme iliskilerinde 
'disandan evlenme' bir kural oldugu, bir Yakut'un ait oldugu 'sip'in iginden evlenemedigi ve fakat, 
geleneklerin eski zamanlarda mevcut ilkel bir 'igten evlenme' kurahni korumakta ve bazi kavramlarda 
bunun izlerini saklamakta oldugu isaret edilmektedir. 

Gokalp bu ahntilardan su sonuca vanyor: Yakut Turklerinde, semiyenin adi 'sip'tir. Bu kelime 
Kara Kirgizlarda 'sibit', Bati Oguzlarda 'sop' bigimini almistir. Yakutlarda semiyenin biricik toplumsal 
aile oldugunu gorduk. Bu semiyenin pederT ve maderT semiyelerden bilesik oldugunu da baska 
kaynaklardan ogreniyoruz, demektedir.21 

Bu rivayetlerden Turklerin avcihk hayatinm kadinlar igin daha iyi oldugu anlasiliyor. Son derece 
fakir olan avci Turklerin kizlan, bir kalin mukabilinde gogebe bir Turk ile evlenmeyi istemiyordu. Qunku 
'kahn' karsihgi kocasinin obasina giden bir Turk kizi, hukukunun bir kismini terk etmeye mecburdu. 
Halbuki avcihk devrinde bu kizlar erkekten fazla hukuka maliktiler. Bu devirde kiz obasinda kalarak, 
kocasi oraya gider ve bir ig guveyi hayati yasardi. MaderT semiyyede aile reisi 'dayi'dir... Toplumsal 
ailede yalniz semiyyeden ibaret olmasi asiret devrine ozgudur. Asiret doneminde bireylerin yasamini, 
malim, onurunu koruyacak bir gug ve hukumet bulunmadigi igin, bu gorevi 'kan davasi' orgutu yerine 
getirirdi.22 

C. Buyuk Aileler: Toplum buyuyunce 'semiyye' daha kuguk kisimlara bolunur. Bunlara 'buyuk 
aile' adi verilir ve ug bigimi vardir:23 

1. MaderT Buyuk Aile: Ana soyunu izleyen akrabalar vardir. Qocugun babasi ile higbir toplumsal 
akrabahgi yoktur. Qocugun velisi 'dayi'sidir. Anasinm velisi de odur. Yani buyuk kardestir. Dayinin 
mirasi kendi ogluna kalmaz, yegenine kalir. 



165 



2. Asabe: PederT semiyyeden dogar. Sadece baba soyundan gelen akrabalar bu gruba girebilir. 
Asabe reisi, kendine mensup bir bireyi iginden kovabilir. Bu bigimde onun yaptigi cinayetlerden asabe 
sorumlu olmaz. Asabeden asagidaki orta aileler dogar: 

i Bolunmez Asabe: Buna 'kardesler arasinda kocahk ortakligf (polyanrdie Fraternelle) adi verilir. 
Bu tip ailenin Tibet'te ve bir zamanlar da Yemen'de bulundugu soylenmekte. Bu tip ailede, ailenin 
mallannin dagitilmamasi igin, bu mallar sadece buyuk kardese intikal ettigi gibi, evlenme yetkisi de 
yalniz ona aittir. Mallann dagitilmasina neden olmamak igin diger kardesler evlenemez. Bununla 
birlikte buyuk kardese ait mallann kullanim hakkina sahip olduklan gibi, buyuk kardesin nikahi altinda 
bulunan kadmlardan yararlanma hakkina da sahiptirler. Bu aileye gore namussuzluk yabanci bir 
erkege ait soyun dogus yoluyla aile arasina kansmasidir. Bu nedenle, bu ailelerde kardeslerin buyuk 
kardese ait kadinlarla iliskide bulunmasi, aile igine yabanci bir unsur sokmayacagi igin, ahlak kurahna 
aykin gorulmez. 

ii Zadruga: Hayatta bulunan ya da olmus bir dedenin ogullan ve torunlan arasinda bir miras 
taksimini kabul etmeyen bir gesit ailedir. Bu ailede reisin konumu bir cumhurbaskamn konumu gibidir. 
QCJnku butun mallar aile topluluguna aittir. 

iii PedersahT Aile: Bazi toplumlarda asabeye ait butun mal asabe reisinin olur. Boylece, aile 
uzerinde egemen olan aile reisi, ailenin mallarim, kendi gikan dogrultusunda kullandigi gibi kendi 
esleri ve gocuklan da dahil olmak uzere butun aile bireylerini satmak ve oldurmek haklanni da 
sahiptir. 

g Soy: Eski Turklerde asabevi ailenin bu ug bigimi de mevcut degildi. Turk ailesi ne maderT bir 
aile idi ne de asabeden dogan aile tiplerinden birine mensuptu. Eski Turk ailesi 'soy' adini ahrdi. 
Soy'da hem erkek tarafindan, hem de kadin tarafindan gelen akrabalar vardi. Her iki tarafin akrabalan 
hukukT agidan esitti. O zaman erkek Toyonizm' dinini; kadin ise 'Samanizm'i temsil etmekteydi. O 
zaman Toyonozim'le Samanizm sistemleri yani din ile sihir birbirine esit olduklan igin, bunlann temsil 
ettikleri erkekle kadin da, birbirine esit olmustu. Bu nedenledir ki, ana soyu da, baba soyuna esit idi. 

Soy, Bati Turklerinde yedinci gobege kadar gikar. Soyun disansinda kalanlar yabanci sayihrlar. 
Bunlara 'yad yabanci' veya 'yed\ yad' denilir. 'Kizimi, yedinci yabanciya veririm', 'yedi yabancidan kiz 
ahrim' cumleleri, eski zamanlarda evliligin yedi gobegin disinda meydana geldigini ima ediyor. Dogu 
Turklerinde 'soy', dokuz gobege kadar gikar. 

Ana soyu ile baba soyunun esit olmasi, asaletin de iki tarafli olmasim gerektiriyordu. Bugun 
Harizm (Harezm) Turkmenlerinde bir kiz hem babasi hem anasi 

Turkmen olmayan bir delikanli ile evlenmek istemez. Qunku, bir delikanhnin tarn asil olabilmesi, 
onlarca, hem babasinin, hem de anasinin Turkmen olmasi ile mumkundur. 



166 



D. PederT Aile: Eski Turklerle Cermenlerde bulunan esitlikgi ve iki tarafli aileye 'soy', almanca 
'zippe' adi verilir. Fakat soy buyuk bir dairedir ki birgok orta ailelere aynhr. Bunlara pederT aile denir. 
PederT aileyi, 'pedersahT aile' ile kanstirmamali. Cunku pedersahT ailede akrabalar, yalniz 
asabelerden ibaretti. Aile iginde kadin ve gocugun higbir kiymeti yoktu. Aile reisi bunlari satabilir ve 
oldurebilirdi. Ailenin mallan da sadece aile reisine aitti. 

'PederT aile' ise tamamiyla ozgur ve esitlikgidir. Akrabalar, iki tarafhdir. Amca ile dayi, hala ile 
teyze birbirlerine esittir. Esler de buyuk haklara sahip olduklanndan kocalanna esit gibidirler. 
Cocuklarda pedersahT ailede oldugu gibi, aile reisinin keyfine bagli degildir. Kisacasi pederT aile 
ozgurlukgu ve esitlikgi bir ailedir. Ve Cermen ailesi araciligiyla bugunku Avrupa ailesinin kokenidir. 

Turk ailesine gelince, o da 'PederT aile' sistemindedir. Eski Turklerde din ile sihrin esitliginin 
erkekle kadinin esitligine neden oldugunu daha once belirten Gokalp, pedersahT ailede, ailenin ceddi 
bir mabud (ibadet edilen) idi. Bu mabudun yeri, evin ocagidir. Bu mabuda 'man' ve bu dini sisteme 
'Manizm' adi verilir demektedir.24 Ona gore eski Turklerde pedersahT aile olmadigi igin, 'Manizm'de 
yoktur. Cunku, eski Turklerde ocakta barman mabud yalniz babanin mabudu degildi; ananin da 
ocakta barman bir 'mabudesi vardi. Bunlardan biri 'Od Ata', digerine 'Od Ana' denilirdi. Kisacasi ona 
gore, eski Turklerde munhasiran 'pedersahT' olan bir aile olusmamis, baba soyu ile ana soyuna ayni 
degeri veren, gift otoriteli, esitlikgi bir aile tipi meydana gelmistir. 

E. izdivacTAile (Evlilik Ailesi) 

Eski Turklerde bir delikanh evlenecek yasa gelince bir kahramanhk gostererek il meclisinden, 
milli bir ad alirdi. Bu suretle 'ildas' mahiyetini 'erkek=ermis' degerine ulasarak vatandas hukukuna 
sahip olurdu. Ailesinin otoritesinden gikarak, milletin genel otoritesi altma girerdi. Eski Turklerde 
'miras'in intikali igin, baba ve annenin olmesi gerekmezdi. Ailenin mallan turn bireylerine aitti. Dede 
Korkut Hikayelerinde de bu durum yer almistir. 

Bu aile evlenmenin sonucunda olusur. Bundan dolayi ona 'evlilik ailesi' denilir. Turkler izdivaca 
'evlenmek' 'evbark' sahibi olmak derler. 'Bark' Orhun Kitabesi'nde 'mabed' anlamindadir. Hakan 
turbelerinin yanmda bir mabed yapihr, orada kurbanlar kesilirdi. 'Ev' de, mukaddes bir mabed 
oldugundan 'Bark' admi alirdi. Eski Turklerde birgeng evlenirken, ne kansmi kendi babasmm ocagma 
ne de kendisi karismin ocagma giderdi. ig guveylik olmadigi gibi ig gelinlik de yoktu. Erkek baba 
ocagmm mallanndan paymi ahr, kiz da 'yumus' adh bir geyiz getirirdi. Bu geyiz, aile arasmda verilen 
hediyelerden, armaganlardan olusurdu. Gelin ile damat mallarim birlestirerek, ortak bir ev sahibi 
olurlardi.25 

Eski Turklerde evin bir sahibi oldugu gibi, bir de sahibesi vardi. Evin sag tarafmda 'kisrak 
memeli', evin sol tarafmda 'inek memeli' iki sanem (putheykel) vardi ki, birincisi zevcin (erkek es), 
ikincisi zevcenin (kadin es) simgeleri idi. Birincisine 'ev sahibinin kardesi', ikincisine 'ev sahibesinin 
kardesi' denilirdi. Buradan da anlasihyor ki erkegin soy totemi 'kisrak', kadinin ki ise 'inek' idi. 

167 



Bir ailenin 'evlilik ailesi' tanimlamasina girmesi igin, pederT aileden dogmasi yeterli degildir. 
Devlet tarafindan aile hakkinda yasalar gikanlmasi gerekir. Cengiz'in yasasi olan 'Ulug Yasa'da, 
devlet tarafindan aile hukukuna iliskin konulmus kurallar vardir. Ornegin bir kadin akran (yasdas) 
olmayan bir erkekle evlenemezdi. Fakat bir kizi akran olan bir erkek istedigi zaman da, babasi ve 
anasi vermemekte bulunamazdi. Gokalp, bu gibi yasalann hem gok az ve hem de (mevcut yasalann 
da) torelerle ig ige oldugunu belirtmektedir. Bu nedenledir ki, eski Turk ailesi, 'evlilik ailesi'nin yalnizca 
bir baslangicmdan ibaretti. Gergekten 'evlilik ailesi', ancak Avrupa'da son yuzyillarda meydana geldi. 
Bu ailenin olusumu devletin esitlik ve adalet ilkeleri uzerine kurumsal aile yasalan yapmasiyla daha 
bir onem kazandi. Eski Turklerde ki evlilik ailesi yalniz toreye dayaniyordu. Evlilik ailesinin tarn olarak 
kurulabilmesi igin yasalar donemine gelmek gerekiyordu diyor G6kalp.26 

Anadolu Turklerinde aile yasamim arastiran Gokalp; 'boy', 'ocak', 'konak', 'yuva' isimlerini verdigi 
bashca dort donem oldugunu ileri suruyor. Demokratik niteligin her donemde goruldugunu soyleyen 
Gokalp, yukanda sozunu ettigi 'boy'un 'klan' ile ayni anlama geldigini belirttikten sonra, Anadolu 
Turklerinin goktan gegirmis oldugu bu donemi, bugun Dogu Sibirya'daki Yakutlann yasadigini ileri 
surmektedir.27 ikinci olarak ele aldigi 'ocak doneminin' Kirgiz Turklerinde goruldugunu ve bu tipin de 
genel sosyolojide pedersahhk denen tipe esdeger oldugunu, 'ocak'm, 'boy'da oldugu gibi yuzlerce 
kisiden meydana gelmedigini, klan birliginden, Totem bagindan eser yoktur demektedir. Bunun yerine 
bir baba tarafindan yoneltilen ve uye sayisi cografi ve iktisadi kosullara gore degisen bir ev yasami 
meydana gelmistir. Richard'in pedersahTsaydigi bu tipi, Gokalp kabul etmedigini, Turklerde pedersahT 
aile tipini kabul etsek bile bu tarn, mutlak degil, kendine ozgu ayn bir pedersahTliktir diyor.28 

Gokalp'e gore geri kalan 'Konak' ve 'Yuva' donemleri, Anadolu Turklerinin aile tarihi bakimindan 
gok onemlidir. Konak; Acem, islam ve Bizans etkileri neticesinde olusmustur. Diger yandan gok 
kanlihk, kadinin kapanmasi, boy ve ocak donemlerinde gordugumuz dogal kadin ve erkek iliskilerinin 
Muslumanhktan gelme birtakim kayitlarla baglanmasi ortaya konak adi verilen ve Avrupahlann 
'harem' ismi altinda pek abartih hikayelerle yorumladiklan yeni bir aile tipi meydana getirdi. Bununla 
birlikte Turk aile hayatmin ulusal karakteri yabanci etkilere ragmen, buyuk kentlerden uzak yurt 
koselerinde, koylerde ve kasabalarda kendini korudu. Tanzimat'tan sonra diger toplumsal kurumlar 
gibi, aile kurumunun da gozulmeye yuz tuttugunu ileri suren Gokalp, donemin iktisadi, askeri, ticari ve 
diger kosullanni dikkate aldiktan sonra, Turk kadinlannin cephede dusmanla dovusen kocalanni 
toplumsal isbolumundeki yerlerini tutmak zorunda kaldiklanni, eski Turklerde aile yasaminm demokrat 
bir nitelik tasidigi hakkindaki dusunceler bu degisiklige bilimsel bir bigim verdi demektedir.29 

Gokalp'e gore 'konak', 'yuva' olmaya basladi. Ekonomik zorunluluklann etkisi altinda 'konak' 
uye sayismi azaltti. Bir kan, bir koca ve henuz evlenmemis gocuklardan olusan Durkheim'in izdivacT 
(evlilik) dedigi aile gurubu halini aldi. iste gunumuze kadar suren ve simdi de surmekte olan aile 
hayatimiz, yuva bigiminin daha saglam toplumumuzun ideallerine hizmet igin daha kapsamh bir 
toplumsal kurum halinde kurulmasim hedef edinmektedir. 



168 



Gokalp, bu kuramsal dusunceleri uygun bir gorusle tamamladi. Turk ailesinin bu karakterine 
isaret ettikten sonra kendi doneminin aile yasamina bakti. iran, Bizans ve islam'dan gelen yabanci 
etkiler tarafindan Turk ailesinin hakiki mahiyetinin bozuldugunu ileri surdu. Diger yandan yeni 
ekonomik ve toplumsal kosullar, ozellikle kendisince onemli bir rolu olan toplumsal isbolumunun 
meydana gelisi ve buna Turk kadinin katilmasi kafalara yeni bir aile kanunu yapmak dusuncesini 
getirmisti. Ona gore, gerek tarihi ve milli benlige donmek gerek yeni kosullara cevap veren hukuki bir 
vaziyet hazirlamak, ayni zamanda kuramsal birzorunluluktur. 

Bu noktada o, dusuncelerine gok bagli oldugu Durkheim'in toplumsal olaylarda saglik ve 
hastalik (normal ve patolojik) diye iki tarafi ayiran kuramindan yararlandi. Eger Turk ailesi, gegmis 
donemlerde karsi karsiya kaldigi yabanci etkilerden kurtulup, kendi milli benligine donmezse, yeni 
yasama kosullan igindeki Turk kadininin istedigi somut hukuki yeniliklere yer vermezse, iginde 
bulunulan sosyal hastalik artacaktir demektedir.30 

5. Mehmet izzet'in Gorusleri 

Eski Turk ailesi tipi hakkinda dusunen bir diger sosyologumuz da Mehmet izzet'tir. Mehmet 
izzet, Gokalp'in eski Turklerde aile konusunda ileri surdugu ve bir anlamda gelismis Bati 
toplumlannda gorulen izdivacT (evlililk) aileye benzer bir ailenin var oldugu tezine elestiri getirmistir. 
Asagidaki ifadelerinden de anlasilacagi uzere, islam hukukunu islah ederek yerine yeni bir medeni 
yasa gelmesini isteyen Gokalp ve yandaslarmin bu gabalanna, getirmek istedikleri yeni 
duzenlemelerin, eski Turklerde de oldugunu soylemekle yanhs bir yol segtikleri gorusundedir Mehmet 
izzet. 

Ona gore Gokalp'in bilimsel gorusu, pratik ihtiyaglann etkisi altinda kalmistir. Gerek Gokalp 
gerek onun arkasindan gidenler; Turkiye'de islam hukukunu islah ederek kadinin konumunu 
duzeltmeyi ve genellikle Bati toplumlannda gorunen aile yasamini kurmayi isterken bu hareketin eski 
Turk geleneklerine, yasasina, milli benlige donmek tarzinda tesisini ve bu suretle islahatin sevgi ve 
muhabbetle karsilanmasim temin eylemeyi' dusunmuslerdir. 

Fakat bilimsel agidan birbirinden ayn yasayan Turk kavimlerinde ayn aile tiplerinin 
bulunduklanna kabul etmek lazimdir. Zira zaman ve mekan, baska baska toplumsal ve ekonomik 
yasam kosulan, birbirinden ayn yasamis Turk gruplan arasinda ayni aile tipinin mevcut olmasina 
engel olusturmaktadir. Diger yandan yeni aile tipinin yayilmasi igin bu gesit bir propaganda, yani 
genellikle Turklerde yeni tipi andiran bir aile kurumunun bulundugu dusuncesi ancak eylem yonunden 
yayarh sayilabilir demektedir.31 

B. Degerlendirme ve Sonug 

Turk aile sosyologlan, eski Turklerde aile konusu soz konusu oldugu zaman, yukanda adindan 
soz ettigimiz temel kaynaklara basvurmak durumundadir. Ve yine eski Turklerde, aile yapisi, aile igi 
iliskiler, evlenme gelenekleri, kadin ve erkegin aile igindeki konulan ele alindiginda Gokalp ilk akla 

169 



gelen isimdir. Biz de bu galismada yukanda sozunu ettigimiz gergevede hareket ettik. Okuyucuya bu 
temel kaynaklann ana goru§lerini aktarmaya gahstik. 

Mevcut kaynaklardan hareketle, eski Turk aile yapisimn ne oldugunu net bir bigimde ortaya 
koymak gug olsa da, genel ozelliklerden hareketle bir degerlendirme yapilabilir. Eldeki veriler, bazen 
birbirini destekler iken, bazen de taban tabana zit, birbiri ile gelisen goruntuler sunabilmektedir. Bunun 
bir bolumu yukanda da sergilenmistir. Eldeki kaynaklann istenilen duzeyde olmamasi, bundan sonra 
da bulunacak her yeni bilgiye ihtiyag duyuldugunu, konu uzerinde farkh meslek sahiplerinin bir araya 
gelerek ortak gozumlemeler yapmasini da zorunlu kilmaktadir. Eski Turklerde evlenme gelenekleri, 
aile iginde kadmerkek (anababa) iliskileri bir diger galismanin konusu olacaktir. 

Eski Turk ailesi karsilikh sevgi ve saygi esasina dayaniyordu. Oyle anlasiliyor ki, baba gok eski 
gaglardan beri aileyi temsil etmesine ragmen, Turk ailesinde bir baba korkusu veya baba baskisi 
yoktu. Anababa ve gocuklar arasinda iliskiyi himaye, sevgi ve saygi duzenliyordu. Bu genel goruntu 
hemen turn yazih kaynaklarda sikga gorulmektedir. Dede Korkut Hikayelerinde kocaya, "beri gelgil 
bahti, evim tahti, han babamin guveyisi, kadm anamin sevgisi, atam anam verdigi, goz aguben 
gordugum, gonul verip sevdigim a Dirse Han.... vay al duvagin iyesi, vay alnim basim umudu, vay 
sah yigidim, vay sahbaz yigidim. Goz aguben gordugum, gonul verip sevdigim, bir yastiga bas 
koydugum, yolunda oldugum, kurban oldugum... senden sonra bir yigidi sevip varsam, bile yatsam, 
ala yilan olsun beni soksun".32 Kadinin kocasina ne olgude bagli oldugunun net bir olgutudur. 

Bamsi Beyrek hikayesinde kiz ve erkek evladin esit tutulusu goze garpar.33 Oguz ailesinin 
bireyleri birbirine siki sikiya baghdirlar. Ana, baba ve evlatlar daima birbirlerinin yardimina kosarlar.34 
Qocuklar igin ana hakki Tann hakkidir. Sefere gikarlarken veya bir yere giderken anadan babadan 
izin almak, onlann hayir duasini kazanmak yerlesmis bir gelenektir. Baba sozu mutlaka dinlenir. Bunu 
Dede Korkut'un su cumlesinden daha iyi anhyoruz: "O zamanda ogul baba sozunu iki eylemezdi. iki 
eylese o oglani kabul eylemezlerdi".35 Buradaki itaati koru korune bir itaat olarak degerlendirmemek 
gerekir. 

Benzer bir tespit de Marko Polo tarafindan yapilmistir: "Ailede buyuklere karsi buyuk saygi var. 
Kugukler anne babalanna hurmet ediyorlar. Ve bu hurmeti de isteyerek yerine getiriyorlar. itaat, 
kugukler igin en mukaddes vazife sayihyor. Eger bir gocuk anne ve babasinm dediklerini yerine 
getirmezse veya onlann istedigi gibi hareket etmeyip, ebeveynini uzerse, annebaba gocugu, dogru 
hukumetin tayin ettigi bir murebbiyeye goturuyor."36 

Eski Turk toplumlannda ilk sosyal birlik olan ve 'ogus' (veya ugus) diye isimlendirilen aile, 
toplumsal yapinin gekirdegi konumundadir. islamiyet oncesi Turk toplumundaki ozel mulkiyette, ozel 
hukukta, insanlan himayeye yonelik sosyal davranislarda, soya saygida, adalet, dini hosgoru 
anlayislannda ve butun bunlan gergeklestirmek ve korumakla gorevli olan devletin 'baba' telakki 
edilmesinde Turk ailesinin (ana, baba, gocuklar iliskilerinde temellenen) prensiplerini gormek 
mumkundiJr.37 Esasen bu donemde aile, devletin dayandigi iki temel sosyal birlikten birisi idi. Evet 

170 



eski Turklerde ailenin devlet igin onemi buyuktur. Gergekten de Turklerde gok gelismis bir 'baba ailesi' 
vardi. Evin ve devletin basi, baba idi.38 

Ozetle soylemek gerekirse; Turklerde 'ana ailesi'nin (madersahi) en ufak bir izine 
rastlanmadigi,39 'pederT aile' ile 'pedersahT aile' farkli anlamlara gelir. Diger bir soyleyisle bu iki aile 
bigimi 6z olarak birbirinden gok farklidir. PedersahT ailede babanin otoritesi soz konusu iken, pederT 
aile, velayet esasinda baba hukukunun hakim oldugu bir aile tipidir.40 PederT ailede baba soz sahibi 
olmakla birlikte, ananin da aile islerinde fikri alinmaktadir. PederT ailede miras ve akrabahk, iki 
tarafhdir (agnatik ve kognatik), yani hem baba soyunu hem ana soyunu takip eder.41 Gergekten de 
Turklerde gok gelismis bir 'baba ailesi' vardi. Evin ve devletin basi, baba idi.42 

Eldeki bulgulara gore eski Turk aile yapisi hakkmda su genellemeler yapilabilir: Gogebe Turk 
ailesi; 'gekirdek aile yapisindaydi ve kadin erkek esit haklara sahipti'.43 Tek esle evliligin esas oldugu, 
gok esli evlilik nadiren gorulmustur. Eski Turk ailesi zannedildiginin aksine ilk olustugu donemlerde ve 
uzunca bir sure 'kuguk aile' ozelligine sahipti. Cunku daginik, gogebe yasami 'buyuk aile' kurulusuna 
elverisli degildi. Yine, aile uyelerinin sayisi agisindan 'birlesik gekirdek aile', yeni kurulan ailelerin 
yerlesme sekilleri agisindan 'nelokal', aile igi hakimiyet agisindan 'egzogam', es sayisi agisindan 
islamiyet'e kadar 'monogam' ozellikler gostermistir. Distan evlenmenin (egzogamie) esas oldugu ve 
'sulta'ya (zorcebir) degil, 'velayet' (dostyardimci'ya dayanan baba hukukunun gegerli oldugu Turk 
ailesinde evlenen ogullann hisselerini alip yeni aile kurmak uzere evden aynlmalan da eski Turklerde 
aile yasamimn gekirdek olduguna baska bir 6rnektir.44 

islamiyet'in ortaya gikisi, VII. yuzyilda Turklerin bu dini kabulu ve 1071 Malazgirt Zaferi ile 
Anadolu'yu fethederek yerlesik hayata gegmeye baslamalan, Turklerin etkilesime girdikleri diger 
kulturlerin de etkisi ile baba hukukuna dayanan demokratik ve esitlikgi aile tipinde degismeler 
olmustur. Bu konuda Gokge soyle bir tespitte bulunmaktadir; "... baba soyu ailesindeki birtakim 
degismelerin Turk ailesini modern aile tipine dogru goturmesi beklenirken, islamiyet ile birlikte eski 
Arap sekillerinin ve Yunanistan'daki ataerkil ailenin etkileri gorulmeye baslamistir. Turk Medeni 
Kanunu'nda belirtilen aile sekillerine gelinceye kadar eski baba ailesi ile ataerkil aile ozelliklerinin 
kansimindan ortaya gikan bir aile tipi ile karsilasilmaktadir".45 

islamiyet'in kabulu ile Turk aile yapisinda birtakim degismelerin olacagi kesindir. Qunku, 'fikih 
kurallan' yani dinsel temele dayanan hukuk kurallan, aile sistemi uzerinde etkili olmaya baslamistir. 
Bernard Coparal'in46 'genis Musluman ailesi' olarak niteledigi ve baba ailesi ile ataerkil genis aile 
arasinda yeralan bu geleneksel aile, yonetim agisindan da babadan ogula soy zinciri surduren bir aile 
ozelligi kazanmisti. Diger bir ifade ile fikih kurallanna gore duzenlenen aile yapilanmasinda, ataerkillik 
sistemi, babanin ailenin turn bireyleri ve mallan uzerinde mutlak otoritesi ilkesine dayanirken, soyun 
erkek gocukzincirinde izlenmesi, erkegin kadina ustunlugu ilkesini de beraberinde getirmistir. 

Bu yeni aile bigimi boyutlan agisindan genis aile tipine es deger bir ozellik arz eder. "Aile 
baskanindan baska kansi ya da kanlari ve evlenmemis gocuklan, evli erkek evlatlan ve onlann 

171 



kanlari ve onlarin gocuklan ve muhtemelen evli erkek torunlan, kanlan ve gocuklan..."47 da igine 
alan genis bir aile. Hepsinin bir arada oturdugu bu ailede ister istemez baba otoritesi en ust hiyerarsiyi 
isgal etmekte ve babanin yetkisi turn aile bireyleri uzerinde etkili olmaktaydi. Ayrica, gelenekler 
dahilinde bu yetkilere higbir sinirlama da getirilmiyordu. Boylelikle baskamn otoritesi altinda genis 
(Musluman) aile, turdes bir hucre olusturuyor, dinsel yasalara dayah oldugu iginde, ayrica saglamhk 
kazaniyordu. 

islamiyet'in kabulu ve diger kulturlerin de etkisi ile olusturulan bu yeni aile tipinde, toplumsal 
yapida yeri sarsilan sadece kadin degildi. Babanin otoriter tavn gocuklan da yakindan ilgilendiriyordu. 
islamiyet'ten once es segiminden, kendi mulkune sahip olabilmeye kadar gesitli haklann tanindigi 
gocuklar burada tamamiyla ve toplumsal yasayisin her yonuyle babanin egemenligi altinda, onun 
emrine girmis durumdadir. Ancak, "din temeline dayah devletin yakin gozetiminden uzak ve busbutun 
ozel bir kurum..."48 seklinde duzenlenmis bu aile yasamindan yine de en zararli gikan, kadin 
olmustur. 

Soz konusu donemde aile yapisinda gorulen ozellikleri sadece islamiyet'te veya ataerkillik 
sisteminde gormek dogru olmaz ve aile uyeleri uzerindeki egemenligi belli torelerle simrlandirilmis 
erkegin durumu yuzyila tekabul eder. Buna karsilik Turklerin islamiyet'i kabulu gok daha sonralan 
olmustur. Diger bir ifade ile islamiyet'in Turkler tarafindan kabulu, XI. yuzyihn sonlannda Anadolu'yii 
fethederek yerlesik hayata gegmeye baslamalan, Muslumanlikla karsilasmalan ile bu dini kabul 
etmeleri arasinda onemli birzaman dilimi vardir. 

Donuk'un "Qesitli Topluluklarda ve Eski Turklerde Aile" konulu makalesinde eski Turk ailesi ve 
diger topluluklann aileleri arasindaki farkhliklan karsilastirdigi gorusleriyle konuyu bitirelim:49 

* Eski Turk ailesi kan akrabahgina dayah idi. Diger topluluklarda ise Mogollar harig bu durum 
gorulmemektedir 

* Eski Turk ailesi 'pederT' tipte idi. Diger topluluklarda ise 'pedersahT' veya 'madersahi' idi. 

* Eski Turk ailesi diger topluluklarda oldugu gibi genis (buyuk) aile degil, Kuguk (dar) aile 
durumundaidi. 

* Eski Turk ailesinde ozel mulkiyet var idi. Halbuki diger topluluklarda ailede mulkiyetin ortaklik 
esasina dayah oldugu anlasilmaktadir. 

* Eski Turklerde aile igerisinde kadinin hur olmasi durumu diger topluluklarda hemen hig 
gorulmemektedir. 

* Kadinin korunmasini hedef alan leviratus sistemi Mogollar harig diger topluluklarda yoktur. 

* Diger topluluklarda gorulen yakin akraba ile evlenme (Yunan, Roma, iran); kardesi ve kizlan 
ile evlenme (Hind, iran), birbirlerinin karilanni satin alma, kansinin gocuk yapmasi igin baskasina 

172 



takdim etme (Yunan, Hind, Arap); kadinlan yakma (Hind) vb... gibi adetlere Turk ailesinde 
rastlanmaz. 

* Aile igerisinde gocuklann satilmasina, oldurulmesine (Cin, Yunan, Hind, Roma) ve diri diri 
gomulmesine (Arap) eski Turk ailesinde tesaduf edilmemektedir. 

1 Turkdogan, Orhan, "Eski Turklerde Aile Tipolojigi", Turk Yurdu, Cilt 40, sayi 386, Ankara, 
I990, s. 4. 

2 Turkone, Mualla, Eski Turk Toplumunun Cinsiyet Kulturu, Ark Yay., Ankara, 1995, s. 174. 

3 Findikoglu, Z. Fahri, "Turklerde Aile igtimaiyati", Aile Yazilan I, Basbakanhk Aile Arastirma 
Kurumu Yay., (Der: Beylu Dikegligil, Ahmet Cigdem), Ankara, 1990, s. 1213. 

4 A.g.m., s. 13. 

5 A.g.m., s. 13. 

6 Y., a.g.e., s. 9. 

7 A.g.e., s. 10. 

8 Findikoglu, Z. Fahri, a.g.m., s. 14; Eroz, Mehmet, Turk Ailesi, M. E. Basimevi, ist, 1977, 
s. 89. 

9 Findikoglu, a.g.m., s. 14; Eroz, a.g.e, s. 1011. 

10 Findikoglu, a.g.m., s. 14. 

11 Y., a.g.e., s. 15. 

12 Y., a.g.m., s. 15. 

13 Nirun, Nihat, Sistematik Sosyoloji Agisindan Ziya Gokalp, Kultur Bakanhgi Yay., istanbul, 
1981, s. 28. 

14 Gokalp, Ziya, Turk Medeniyeti Tarihi, Haz: ismail Aka, Kazim Yasar Kopraman, Kultur 
Bakanhgi Yay., istanbul, 1976, s. 280. 

15 Y., a.g.e., s. 281. 

16 Nirun, Nihat, a.g.e., s. 34. 

17 Gokalp, Ziya, a.g.e., s. 281282. 

18 Y., a.g.e., s. 284290. 

173 



19 A.g.e., s. 285. 

20 A.g.e., s. 285. 

21 A.g.e., s. 286. 

22 Nirun, Nihat, a.g.e., s. 36. 

23 Gokalp, Ziya, a.g.e., s. 290293. 

24 A.g.e., s. 294. 

25 Gokalp, Ziya, a.g.e., s. 296; Nirun, Nihat, a.g.e., s. 3839. 

26 Gokalp, Ziya, a.g.e., s. 298. 

27 Findikoglu, Z. F., "Turklerde Aile igtimaiyati", s. 15. 

28 A.g.m.,s. 15. 

29 A.g.e., s. 16. 

30 A.g.e., s. 16. 

31 Findikoglu, Z. F., igtimaiyat Dersleri, s. 210. 

32 Seving, N., a.g.e., s. 73. 

33 A.g.m., s. 77. 

34 A.g.m., s. 77. 

35 A.g.m., s. 77. 

36 A.g.e., s. 7374. 

37 Guler, AN, "ilk Yazili Turkge Metinlerde Aile Ve Unsurlan", T. C. Ba§bakanhk Aile 
Ara§tirma Kurumu, SosyoKulturel Degi§me Surecinde Aile, Cilt I, Ankara, 1993, s. 69. 

38 Guler, AN, a.g.m., s. 70. 

39 Ogel, B., Turk Kulturunun Geli§me Caglari, ist, 1988, s. 237. 

40 Kafesoglu, ibrahim, Turk Milli Kulturu, Ankara, 1977, s. 201. 

41 Eroz, Mehmet, "Turk Ailesi", Aile Yazilan I, s. 226. 

174 



42 Guler, AN, a.g.m., s. 70. 

43 Kuran, Ercument, "Turk Ailesinin Mahiyeti ve Tarihi Geli§imi", Milli Kultur, Ankara, 1986, s. 



63. 



44 DPT VI. Be§ Yillik Kalkinma Plani, Turk Aile Yapisi Ozel ihtisas Komisyonu Raporu, Ankara, 
I989, s. 2122. 

45 Gokge, Birsen, "Evlilik Kurumuna Sosyolojik Bir Yakla§im", H. 0. Sosyal Bilimler Dergisi, 
Ankara, I978, 

Sayi 1, s. 15. 

46 Coparal, Berdand, Kemalizm ve Kemalizm Sonrasi Turk Kadmi (19191970), Turkiye i§ 
Bankasi Kultur. Yay., Ankara, I982, s130. 

47 Y.,a.g.e,s. 131. 

48 Velidedeoglu, Hifzi Veldet, Ailenin Cilesi Bo§anma, Qagda§ Yayinlan, istanbul, 1976, s. 
18. 

49 Y., a.g.m., s. 300. 



175 



Eski Donemlerden Anadolu'ya Turk Sosyal Dayani§ma Kurumlan / Prof. 
Dr. M. Alemdar Yalcm [s.107-122] 

Gazi Universitesi Metifim Fakultesi / Turkiye 

1. Giris 

Yeni bir gaga girdigimiz su yillar iginde bilim dunyasinda, Turk tarihi ile ilgili olarak, birgok yeni 
bilgi ve arastirmamn ortaya gikmasi gerekirken, ne yazik ki gegmisimizi aydinlatmaya degil, aksine 
bulanikligin igine suruklemeye yonelik galismalar yapildigini gormekteyiz. Bu arastirmamn ve yazinin 
ana temasi, bloklann dagilmasindan sonra ikili iliskilerin daha da yogunlastigi Turk topluluklannin, 
kendi tarihleri ile ilgili olarak yaptiklan arastirmalarla, Anadolu'ya gelisimizle baslayan Turkiye tarihinin 
verilerinin hizla birlestirilmesi, boylece gegmise ait karanlik noktalann aydinlatilmasi dusiJncesidir. Bu 
dusiJnce gevresinde ana ust gatiyi olusturan yuksek bir insanlik idealinin ortaya gikisi ve kaynaklan ile 
ilgili bazi bilgileri degerlendirmektir. 

Bu bir aydinlanma surecinin baslatilmasi hareketi olarak ahnmahdir. Her ne kadar yakin 
tarihimizde birgok kere aydinlama hareketi baslatmak istemissek de, bu hep yarim kalmis veya 
amacina bir turlu ulasmamistir. Basansiz hareketlerin bedelinin 20. yuzyilm ba§lannda, milletimize aci 
bir §ekilde odettirildigi unutulmamahdir. Kendimiz ve kendimize ait zengin mirasla ilgili olarak 
yarattigimiz bo§luklann yabanci bilim adamlan tarafindan doldurulmaya gah§ilmasi sonucu gegmi§, 
gozlerimizin onunde gelecegimizi aydmlatan berrak ve guglu bir i§ik olmaktan gikmakta, gevresini 
aydinlatmakta gugluk geken kirli ve gugsuz bir lamba i§igina donmektedir. 

Bugun ozellikle be§eri bilimlerin alanina giren bilgilerin i§lenmesi ve yorumlanmasinda gegmi§ 
yuz yillann metotlannm kullanilmasindan vazgegilerek bir olayi degerlendirirken ya§anmi§hk 
(ardindan ya§ama); bilgiyi edindigimiz iki tur deneyimle kar§ila§tirmaya dayanan bir degerlendirme 
mantiginin benimsendigini bir kere daha belirtmemiz gerekecektir. iki tur deneyimden birincisi, hig 
ku§kusuz uretilen bilginin, iginden giktigi toplumun gegmi§ine ait ta§idigi boyutu iyi bilmek demektir. 
ikincisi ise insanin sosyal psikolojik birikimleri ile karsilastinlmasidir. Epistemoloji ve Hermeneutik 
anlayism one surdugu ve yogun bir sekilde benimsenen bu yeni metodun karsimiza gikardigi bir 
nokta, yabanci bilim adamlarimn ne kadar gaba gosterirlerse gostersinler elde ettikleri basit bilgileri 
(ham bilgileri) karmasik (islenmis bilgi) haline getirirken yasanmishk ve gegmise ait deneyimler 
perspektifini anlayamadiklannin ortaya gikmasidir. Yabanci bilim adamlarimn bu eksiklikleri, onlann 
bizimle ilgili urettikleri bilgilerin eksik veya yanhslarla dolu olmasina sebep olmaktadir. 

Bu yazi, 1994 yihndan itibaren yaptigimiz yogun galismalar, Kazakistan'dan Macaristan'a kadar 
gelisen cografya uzerinde butun kultur unsurlan uzerinde yaptigimiz sesli, goruntulu yazili belgelere 
dayali galismalar sonucunda ulastigimiz genel bilgilerin degerlendirmesine bagh olarak yalnizca bize, 
kulturumuze ve zaman iginde olusturdugumuz medeniyetlere ait sosyal yardimlasma kurumlarmin 
degerlendirilmesine yoneliktir. Sosyal yardimlasma kurumlan dedigimiz zaman oncelikle, bu sosyal 
yardimlasmayi olusturan insanlan birbirlerine yaklastiran bir bakis agisinm gok iyi bilinmesi 

176 



gerekmektedir. Bu bir noktada sosyal psikolojik yaklasim olarak kendisini gosterir. ikinci olarak sosyal 
yardimlasma kurumunun olusmasim saglayan ciddi birikimlerden birinin de orgutlenme bilinci oldugu 
agiktir. Orgutlenme bilincinin bir gug tarafindan merkezden disa dogru yonlendirmesi veya igten ve 
kendiliginden olmasi gerekir. 

Bugun bati demokrasilerinin dayandigi orgutlenme mantiginin bir baska bigimi olan bu 
kendiligindeni olusturan gevre, dogal faktorler, uretim ve uretim iliskilerinin gok iyi incelenmesi ve 
irdelenmesi gerekmektedir. Uguncu olarak da sosyal yardimlasma kurumunun sistemli bir medeniyet 
unsuru olmasim saglayacak, ilkelerini yasal kurumlar haline getirecek bir devlet anlayisinm olusmasi 
gerekmektedir. Sosyal yardimlasma kurumlan tek baslanna bir kendiligindenlikle ortaya gikmamis son 
derece karmasik kurumlardir. Bizim galismamiz iste bunu ortaya koymaya galisacaktir. Sosyal 
orgutlenme bilinci ve bunun kaynaklanni gok yonlu olarak ortaya koymaya galisirken, oncelikle bazi 
yanlis anlasilmalan dikkatli bir bigimde ortadan kaldirmamiz gerekmektedir. Bu da adeta dogru 
olmadigi halde sanki dogrularmis gibi benimsenen ve dusuncelerimizi kokunden yanlis noktalan 
surukleyen bazi yanlis algilamalardir. 

Arastirmamiza gegmeden once aydinlanmizin zaman zaman yanlis algilamalanna yonelik bu 
temel kavramlann belirlenmesi gerekmektedir. 

A. Gogebelik Sorunu 

Gogebe ve gogebelik kavraminin sosyolojik temelleri henuz tarn olarak belirlenmis degildir. 
Zaman iginde bazi sosyal antropologlar veya tarihgilerin yorumlanna dayanan gogebelik 
adlandirmalan bulunmaktadir. Bu adlandirmalann medenilesme kavramina zit bir adlandirma 
bigiminde ele alindigi gorulmektedir. Batida ath nomad kulturu (goban kulturu) ile gogerlik iki ayn 
sosyal yasayis bigimini anlatirken, Turklerin yasayis bigimlerini butunuyle anlatmaktan yoksundur. 
Dogu toplumlannin tanimlanndan yola gikarsak 'Bedevi' goger ile 'Medeni' kentli kavramlarimn her 
ikisinin de Turk toplumunu agiklamaya yetmedigi gorulecektir. Oysa aydinlanmizin olaylara hep 
gogebe ve gogerlik noktasmdan baktiklanni ve toplumumuzun tarihsel koklerinin bu gegmise 
dayandigini one surerek buyuk bir yorum yanlisi yaptiklan gorulmektedir. Nitekim ilk medeniyet 
belirtilerinin gug sartlar altmda yasayan toplumlarda olustugunu one suren Toynbee'nin bile bu yanlis 
degerlendirmesinin, yalnizca gunumuzun Bati toplumlannin yasadiklan cografi ortami anlatmak ve 
kendilerinin ilk medenilesmis toplumlar oldugunu ortaya koymak igin one surdugu anlasilmaktadir. 
Oysa tarih boyunca Turklerin yasadigi bolgelerin dogal yapisi itibariyle en zor bolgelerden biri 
oldugunu unutmus ve butun Turkleri Gogebe Qoban Kulturu tammlamasi igine almistir.1 Jean Jack 
Rousseau bile hig gorup tammadigi halde step insanlannin daha aktif ve daha dayanikh ve uretken 
insanlar oldugunu Toplum Anlasmasi isimli kitabinda degerlendirirken birgok arastirmaci, Turklerin 
yasadiklan sosyal yapilarla ilgili olarak yanlis ve yanh yorumlaryapabilmektedirler. 

Sonug olarak sunu soyleyebiliriz ki: Turkler tarihin higbir doneminde tamamen gogebe 
olmadiklan gibi, tamamen ath nomad kulturu mensubu olmamislardir. Bu, tartisilmaya gerek 

177 



kalmayacak kadar agik bir gergektir. Ancak ne var ki bazi eski bilgilere dayanan arastirmalann ortaya 
gikardigi yanlis yargilar henuz tarn manasiyla asilamamistir. Turklerin buyuk gogunlugu bilinen en 
eski donemlerden gunumuze yerlesik toplum duzeni iginde yasamislardir. Bu durum Orta Asya'nin 
birgok bolgeleri igin de gegerlidir. 

Nitekim arkeolojik bulgular gozden gegirildigi zaman gogebe kultur unsurlanndan gok yerlesik 
kultur unsurlannin yaygin bir sekilde bulundugu gorulecektir. Bundan alti bin yil kadar once Tarim 
havzasmda misir ve bugday yetistirildigine dair bulgular.2 Yine bundan alti bin yil kadar once 
bugunku Hazar Denizi'nin guney dogusunda Anu veya Anav olarak anilan bolgede yapilan arkeolojik 
kazi bulgulannin verdikleri bilgiler tarim ve el dokuma tezgahlan, demir ve demir isgiligine ait bulgulan 
ortaya koymaktadir.3 Yine Altay Daglannda bulunan maden ocaklannda yapilan maden uretim ve 
demir isleme atolyelerinin kahntilan tarihin gok eski donemlerinden beri orgutlu bir uretim ve esnaf 
kulturunun varhgini gostermektedir. 

Turfan bolgesindeki Cin Seddi kadar onemli oldugu halde uzerinde durmadigimiz ve bir turlu 
tanitimini yapmadigimiz sulama kanal ve sistemlerinin KuzeyGuney ekseninde yuzlerce kilometre 
gitmesi, yerin yaklasik yuz metre derinliginden birbirine bagli olarak sulamada kullanilmasi, oldurucu 
gol ortaminin hemen kiyisindaki yerlesik duzenin en tipik ornekleri arasinda yer aldigini bize 
gostermektedir. 

Bugun halen bu sulama kanallannin kullaniliyor olmasi herhangi bir arkeolojik belgeye 
dayanmamizi bile gerektirmemektedir. Belgesel gahsmasi sirasinda Gazi Universitesi ve Ankara 
Universitesi'nden bilim adamlanmizin butun bu cografya pargasi uzerinde gektikleri goruntuler, bu 
cografyanin dunyanm diger cografya pargalanyla karsilastinlamayacak kadar ozgun oldugunu 
gosteren yerlesik kultur unsurlanni igine almistir. 

Semerkant, Taskent, Fergana, Herat, Alma Ata gibi tarihi 3000 yil eskiye giden kentlerle ilgili 
bilgiler artik tanitim kitaplanna girecek kadar olagan ve kabul edilir bilgiler olarak karsimizda 
durmaktadirlar. Gezginlerin varhgindan veya yikintilanndan soz ettikleri kentler de goz onunde 
bulunduruldugu zaman, eski Turklerin yogun bir yerlesik kultur yasadiklan gergegini artik tartismadan 
kabul etmemiz gerekmektedir. 

Bu gok onemlidir. Qunku gunumuzu agiklamaya galisan birgok yazann ve sanatginin dustukleri 
temel bazi yanhshklari ortadan kaldirmada, bu degismez dogrulann onemli bir katkisi bulunmaktadir. 
Biz Anadolu'ya geldigimiz zaman, yerlesik kulture ait kendi deger yargilanmizi ve olgulerimizi de 
beraberimizde getirdik. Kirsal kesim iginde kendi deger yargilanmiz ve olgulerimizle geldik ve adeta 
Anadolu'yu daglan, ovalan ve kentleriyle bir butun halinde kucakladik. Nitekim gelistirdigimiz kultur ve 
medeniyet unsurlan bir butun halinde gunumuz insanina isik tutacak yuksek degerleri de beraberinde 
tasimaktadir. Yani, gadirdan gogebe kulturden gikarak kente indigimiz dogru degildir. Adina 
guvenerek ve inanarak okudugumuz birgok sosyal bilimcimizin bile bizim Anadolu'da kentlesme 
surecimizi cumhuriyete, 1950'li yillara dayandirmalan ve adeta kabul edilmis dogrular gibi 

178 



yorumlannda esas almalan dusundurucudiJr. Elbette bu pesin kabul goren yargilar ayni zamanda 
dogurgan bir disi gibi birbiri pesine yanhs yorumlan beraberinde getirmektedir. Bunlardan yalnizca bir 
kagina ornek verebiliriz: "Turk toplumu patriyarkal ve kati otoriteye dayali gogebe aile kulturu ile 
mutlak itaati emreden bir hakana bagh olmakla genlerine kadar isleyen baskici ve dayatmaci bir 
mantaliteye sahiptir. Demokratiklesmesi mumkun degildir. Gogebe kulturunun sig ve birkag yuz 
kelimelik soz dagarcigina bagh eklemeli bir dil olan Turkge yuksek du§unceleri anlatmaktan 
yoksundur." vb. birgok ornek hem yabanci hem da yerli bazi aydinlanmiz tarafindan neredeyse her 
gun tekrarlanmaktadir. Bu tekrarlann 19. yuzyilin son on yili ile 1. Dunya Savasi'na kadar ayni siklikta 
tekrarlanmasi ve dogurdugu sikintilar goz onunde tutulursa konunun onemi bir kere daha ortaya 
gikacaktir. 

B. Yayla Kulturune Dayali Gogebelik Kavrami 

Dunyada gok az toplumda gorulen, elbette uretim iliskileri ve dogal gevre faktorune dayali olan 
yayla kulturunun de yalnizca gogebe kulturu olarak algilanmasi buyuk bir yanilgi olmaktadir. Yayla 
kulturu yetistirilen hayvan turlerinin ihtiyaglannin karsilanmasi ve iklim sartlannin getirdigi zorlamalar 
sonucu kendiliginden gelismis bir uretim bigimidir. Bu uretim bigimi iginde besiciligin yanmda yerlesik 
kultur unsuru olan tarim da etkili olmaktadir.4 Orta Asya'dan Anadolu'ya gelen yapi iginde iste bu 
yazlan taze ot ve serin havanin bulundugu yaylalara gog ve kis gelince koy, kasaba ve ilgelerdeki 
evlere yerlesme gelenegi de bulunmaktadir. Bu da ozgun bir yapidir. izleri halen Anadolu'da varligini 
surdurmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken durum toplumun yalnizca derleyici, avlanici toplumlar 
sinifinda bulunmamasi ve sadece tarim toplumu ozelligi tasimamasidir. Buna gore de sadece 
koylerde oturmamalan, kasaba ve ilge gibi nufusu daha genis yerlesim birimlerinde kislak olarak 
bulunan ev, bahge ve tarim alanlanni kullanmalandir. Bu yapi Turk topluluklannin bir kisminda 
gorulen yayla kulturune bagh yapinin asla tek boyutlu olmadigim gosteren degisik bir sosyal 
orgutlenme bigimidir ve elbette kendisine dayali bir sosyal yardimlasma bilincini de beraberinde 
getirmis bulunmaktadir. 

Buradan da anlasilacagi gibi, bize gok estetik bir tammlama gibi gelen fakat arkasindan birgok 
eksikligi gagnstiran tanimlamalann yanhshgini teslim etmemiz gerekecektir. Buna gore Turkler 
atlannin sagnsina yapisik olarak dogarlar, kannlanni atlarinm sirtinda doyururlar ve hatta atlannin 
sagnsinda olurler. Bir baska yaygin inanisla atlannin sirtinda gogebe olarak Anadolu'ya geldiler, ates 
sagan gozleri ile Sakarya irmagimn suyuna bakarak sogut agacina donustuler. Yani topraga 
yerlestiler. Yine bir baska soyleyisle 1950'li yillardan sonra yasadiklan koylerden bir sel halinde 
gelerek kentlesmeye baslayan, agizlan lahmacun kokan ve kent hayatinin nimetlerinden 
yararlanamayan insanlardi. Yagma, gapul Turklerin en buyuk ekonomik gelir kaynaklanydi. 

C. Gogerlik, Yorukluk Kavrami 

Anadolu'ya getirdigimiz uguncu onemli kavram ise gogerlik kavramidir. Gogerlik de yine kis 
aylannda yogun yer degistirmeye dayanmayan, ihman iklim kosullarmin takip edilerek kislann 

179 



gegirildigi, yine yazlan yaylalar ve taze otlann izlenerek butun bir yaz suresince dolasilan yasayis 
bigimidir. Anadolu'dan yola gikarak 1999 Mayis aymdan itibaren izini surdugumuz Yorukluk 
kavraminin bir serit halinde gok az olmakla birlikte, Fethiye'ye kadar butun kiyi seridinde, Aydm ve ig 
kesimlerde tamami artik yerlesmis olarak yasayan topluluklan, Fethiye'den tarihsel gelis kaynagina 
kadar iz surersek Adana'ya kadar butun Toroslar'da, Toroslar'in uzantisi olarak Osmaniye, Kozan, 
islahiye, Gaziantep uzerinde bir kol halinde Suriye ve Irak'a girmektedir. Diger kol ise daha ig 
bolgelere Adiyaman, Bingol, Tunceli, Erzincan uzerinden Hazar Denizi'nin butun guney kiyilanni 
gegerek bati Horasan'a oradan Turkmenistan Horasan'i ve Kazakistan'a kadar uzanmaktadir. Burada 
sadece gogerlik olarak degil, yukarda ikinci grup igine koydugumuz yasayis bigimi iginde de yerini 
almaktadir. Bu gozlemlerimiz belgelenmis ve arsivlenmis bulunmaktadir. Butun bu cografyada dagmik 
gibi gorunmelerine ragmen ilerde yeri geldigi zaman anlatacagimiz gibi aralannda koku gok eskilere 
kadar giden bir sosyal yardimlasma sistemi bulunmakta ve gittikge zayiflamakla birlikte etkisini 
surdurmektedir. 

Bu ug yasayis bigimini ve bunlann olusturdugu sosyal orgutlenme ve birbirleri ile iliskisini ayn 
ayn incelemek ve degerlendirmek gerekmektedir. Bunlan birbirinden ayirarak ve detaylan yerli yerine 
koymadan degerlendirmeye galisirsak hata yapmamiz ve yaptigimiz yorumlann bizi yanhshga 
suruklenmesinin kaginilmaz olacagi unutulmamahdir. Qunku Orta Dogu bir inanglar, gelenekler, 
topluluklar ve ktilturler kansimi haline gelmistir. Eger bu kulturleri incelerken titizlikle tasnif etmeden 
ve kaynaklanni bu tasniften sonra ele almadan yorumlamaya kalkarsak, varacagimiz sonuglar bir 
aydm surmenaji haline gelecektir. Nitekim bazi aydinlanmizin yaptiklan da budur. Butun bu farkhhklar 
ve ig igelikleri, iginde yasamadan anlamaya galisan batih bilim adamlarimn yaptiklan yorumlar da 
sasilacak kadar bilimsel mantiktan yoksun kalmakta ve kendi iginde gelismektedir. ilerde yeri geldikge 
bu geliskilerin uzerinde duracagiz. 

Yukanda saydigimiz bilgiler igin yuzlerce kaynak ve beige gosterilebilir. Ancak buna gerek 
yoktur. Qunku giplak bir gozle yapilacak yalin bir gozlem bile bugun Anadolu'da ve halen Asya'daki 
Turk topluluklannda yasayan bu ug yapiyi hemen fark edecektir. Uretim iliskilerinde butun Asya 
toplumlarimn farkli yapilan ayn bir degerlendirmeye tabi tutulurken, sosyal iliskileri uretim iliskilerine 
baglayan anlayislan belirleyen bilim adamlarimn bile bati toplumlanm tanimlamak igin gelistirilmis 
kavramlarla Turk toplumunu tammlamaya ahstiklanni goruruz. Bizim bu noktada varmak istedigimiz 
nokta uretim iliskilerinde gok farkli bir yapiya sahip olan Turk topluluklannm bu gok farkli yapilanna 
dayali olarak, yine gok farkli bir sosyal orgutlenme, gok farkli bir devlet gelenegi ve gok farkli bir 
sosyal yardimlasma sistemi gelistirdikleri gorusunden hareket ederek, bu yapmin unsurlanni ortaya 
koymaktir. 

Bu ug yapmin ustte zaman zaman butun oba ve oymaklarla kentlerle birden kusatan bir devlet 
yapisi ile birlestigi, zaman zaman ise kuguk devletgiklere bolunmus bir yapmin ortaya giktigi da 
gorulur. iste ustten butun bolge insanini kusatan bu buyuk devlet sistemi ise dikkatle incelenmesi 
gereken bir sistem olarak dikkat gekmektedir. Bu devlet sistemi ug ana niteligi kazanmistir. Bunlardan 

180 



birisi, haberleri bir insandan diger insana, bir kuguk topluluktan diger kuguk topluluga kadar goturen 
hizdir. Hiz sosyal orgutlenmeden askerlik alanina kadar birgok noktada vazgegilmezdir. Sosyal 
orgutlenme iginde yasalann uygulanmasi, haberlesme ozgurlugunun saglanmasi, tarihi ipek Yolu 
uzerindeki kervanlann guvenligi bakimindan kaginilmazdir. Bu yuzden bugun Anadolu'da incelemeyi 
bile unuttugumuz gok onemli posta ve haberlesme sisteminin ozunde iste bu hiz kavraminin, insan 
iradesine verilmesi yatmaktadir.5 ikincisi teknolojinin ve gucun simgesi olan madenlerin islenerek 
gunluk hayatta kullanilmasi, bunun vazgegilmezlerinden biri olan demirin islenmesidir. Bu konuda 
kaynaklann hemen tamami Turklerin demir ve demir isgiligine verdigi onemi vurgulamaktadirlar: 

'Qin ve Arap tarih, cografya kaynaklarmin hepsinde Turkler bir demircilik gelenegine 
baglanmaktadirlar. Turklerle iranhlann savaslarim anlatan Firdevsi'nin Sehnamesi'nde Turk 
Ordulannin demir ve gelikten kurulu oldugu soylenmektedir.6 Hemen butun kaynaklarda ve 
mitolojimizde var olan bu maden isleme tekniginin zaman iginde devlet geleneginde butun boylann bir 
arada tutulabilmesinde onemli biryeri oldugunu kabul etmek gerekmektedir. 

Uguncusu ise yasadir. Butun insanlan ve en kuguk topluluklan kusatan, titizlikle uygulanan yasa 
bu buyuk devlet fikrinin vazgegilmez unsurlan olmustur. Bu birlesmeler suresinde inanglann tumunu 
igine alan, gelenek ve gorenekleri bu buyuk gati iginde iletisim halinde tutarak besleyen ve gelistiren 
bir kolektif zeka ortak butunlugu olusturmustur. Yasa diger iki unsur gibi uzerinde ciltlerle kitap 
yazilmis terim ve kavramlar uretilmis bir ust yapi degeri niteligi tasimazlar. Adeta bu topluluklann 
sosyal orgutlenmeleri iginde erimis, distan bakildigi zaman fark edilemeyen, ancak igine girerek 
pargalan birlestirdigimizde gorebildigimiz ama reddedemedigimiz degerlerdir. Zaman zaman yazih 
hukuk terimleri haline gelmis olsalar bile uygulanis bigimleri ile ilgili bilgi ve belgeler henuz tarn olarak 
gun yuzune gikmis degillerdir. Pargalann dikkatle ve titizlikle birlestirilmesi sonucunda ortaya gikan 
butunde engin ve yuksek bir insani degerler butunune, pozitif bilimlerin ve aklm dogal gevreyi 
kusatmasi bilincine ulastinlmaya galisildigi gorulur. Karmasik ve yalin degil, kisa ve net anlatimlarla 
agiklanirlar, anlasihrlar. Bizim yaptigimiz arastirmalarda bazen son derece ilkel bir topluluk gibi 
gorunen gogerler arasindaki bir anlayisin engin ve yuksek bir derinligi tasimasi saskinhk uyandincidir. 
Yine siradan ve cosumcu bir dervis gibi gorunen ve kendisine ait higbir eser birakmadigi kabul edilen 
bir bilginin admin, dusuncelerinin ve soylencelerinin Balkanlar'da tamamen Turkgeye ve Turk 
topluluklanna yabanci bir topluluk iginde butun canlihgi ile yasadigini hayretle gormek mumkundur. O 
halde onun gunumuze bir yazih beige halinde gorus veya dusuncesinin gelmemesi yok kabul 
edilmesini veya basit ve ilkel olmasim mi gerektirir? 

Bir kismini yukarda agiklamaya gahstigimiz farkli yapisal butunlugun, bir kismini da ilerde 
sosyal yardimlasma organizasyonlannda vermeye gahsacagimiz bu durum, her seyi eski Yunan 
kaynakh olarak bilen ve oraya baglamadan yorumlayamayan bilim adamlarimn da bugun ulastiklan 
bilimsel algi gucunun disinda ve ustunde kaldigini rahathkla soyleyebiliriz. Sosyal orgutlenme ve 
yardimlasmanin iste bu ana yapidan kaynaklandigini butunlugun bozuldugu donemlerde ise 



181 



birbirinden kopuk gibi gorunmesine ragmen dikkatle bakildigi zaman birbiriyle anlamh bir butunluk 
olusturdugu kaginilmaz bir bigimde gorulmektedir. 

Anadolu'ya getirdigimiz sistem iginde de iste bu unsurlar adeta once daha kuguk fakat sonra 
devasa bir yapi olarak varligini surdurmu§tur. 

2. Sosyal Yardimlasma Ruhunu Olusturan Dunya Gorusu 

Bugun elimizde bulunan mitolojik unsurlann, halk arasinda halen yasayan soylencelerin dikkatle 
degerlendirilmesi ve kavramlann tasnifi sonucunda gorulecektir ki, dogrudan insan beyninin 
atalanndan alarak gocuklanna aktanrken kendi deneyimlerini katarak anlattiklan bu 
olaganustuluklerin arasinda bize tasman gok onemli dunya gorusleri gizlidir. Bu dunya gorusleri satir 
aralanna saklanmis samimi ve duz anlatimlardir. 

Higbir yorum ve degerlendirmeye gerek kalmadan agiklanacagi gibi butun gokyuzunun 
kutsalligina dayanan bir inang ve bu inang etrafinda olusan takvim, zaman dusuncesi, olusan bu 
zaman dusuncesi iginde insan oglunun yerini ve degerini yargilayan anlayislar bizim sosyal 
yardimlasma ruhu dedigimiz dusuncenin ozunu ortaya koymaktadir. Bunu tamamlayan gok onemli 
noktalardan biri butun dunyamn kabul ettigi ne yazik ki adini sonradan unuttugumuz ve Farsga ismiyle 
andigimiz Firuze (Turkuvaz) tasinin kutsalligi, gokyuzunun derinliklerinde yer alan cam gobegi 
aydinhginin Turk mavisi olarak algilanmasi on iki hayvanh takvimin gokyuzundeki galaksilerin ve 
yildiz gruplannin baglantilarinm agiklayici olmasi ve gokbilimi ile ugrasan butun bilginleri yaptiklan 
gokyuzu ve yildiz hesaplamalannin birbiri uzerine binlerce yilhk gelenek halinde gunumuze kadar 
gelebilmesi oncelikle yaygin gokyuzu bilgisinin simgeler haline getirilip bunlann bir dunya gorusu 
halinde okutulmasim saglamistir. 

Oncelikle Asya'nin buyuk bir kisminda, Eskimolarda, Kuzey ve Orta Amerika yerlileri arasinda 
yasayan §amanizm adi ile ortak bir inang sistemi olarak kabul edilen dusuncenin bir dunya gorusunu 
anlatmaya yeterli olmadigim belirtmeliyiz. birgok topluluk arasinda gelismis bazi inanislann derlenerek 
tasnif edilmesine dayali olan §amanizm kavrami Turklerin ati din anlayismi tarn olarak ifade edemez. 
Cunku bu pargalar arasinda ve diger gokyuzu ile ilgili simgelerde yatan bir anlayis vardir ki butun 
gokyuzunun kutsalligina dayali baska bir dini bize ifade etmektedir (Eberhard, 1943). Bizim yaptigimiz 
arastirmalar sirasinda goruntuledigimiz ve yayinladigimiz arsivlerimizde yer alan goruntulerden 
birinde 'Yesevi zikri' gekilmistir. 'Yesevi zikrine' toreni yoneten kisi 'Hay Gok, Hay Gok' seslenisleri ile 
gokyuzune seslenmekte sonra Kelimei Tevhid'le devam etmektedir. Bu tarn bir gegis, anlayis 
degisiminin en onemli gostergesidir. Gegmise ait inancin ozunu gokyuzunun sonsuzlugu ve bunu 
ifade eden Turk mavisi ve kutsal tas olarak hastahklan iyi ettigi, insanlan dinginlestirerek 
sakinlestirdigi kabul edilen kutsal Turkuaz tasi anlatmaktadir. Bu kavramlann ugu de bugun butun 
bilim adamlan tarafindan bizim agikladigimiz gibi kabul edilmekte ve butun Turk topluluklannin 
yasadiklan yerlerde kutsalligini ve sayginligini surdurmektedir. 



182 



Mitolojimizdeki gokyuzunden inen mavi isik, mavi isikla gelen yardimcilar, ya da gokyuzunun 
kutsalligindan gug alan insanlar ve onlarla iliskiler, Orhun Abidelerinde insanin gokyuzunde olusarak 
yeryuzune indigi dusiJncesi, Yaratici kelimesinin 'Gokyuzu' manasim tasimasi, Bilge Kagan'in 'Od 
Tengri yasar, kisi ogh olgeli torumi§' (Zamani ancak Tann yasar, insanoglu olumlu yaratilmis) sozleri 
gelismis bir din kavrami ve bu kavram iginde insanin kendisini olgunlasmaya goturen bir yolda 
yurumesi gerektigi fikrine yurutmektedir. O halde §amanizm veya kamlar tarafindan yonetilen 
rituellere dayali oldugu igin Kamlik diyecegimiz dusunce binlerce kilometre karelik bir alanda yasayan 
topluluklann birbirinden kopmalan sonucu sozlu gelenegin farkhlasmasmdan kaynaklanan bir inang 
ve anlayis pargalannin §amanizm adini aldigini soyleyebiliriz. Oysa butun bu inang pargalannin 
ustunde ve hepsini kusatan gokyuzunu ugsuz bucaksiz bir gadir olarak gorme anlayisi, bu anlayisa 
bagh sembollerle suslu gtiglu bir dunya gorusu bulunmaktadir. 

Maddeden anlama ve bilinmeyenlere dogru giden bu olgunlasma yolunda dort buyuk kapi 
vardir. Bu dort buyuk kapi birbirinin karsisinda ve birbirinin igindedir. Bunu Kutadgu Bilig'de Yusuf Has 
Hacib su sozlerle ozetler: 

Bunlardan baska bir de on iki burg vardir. Bunlann bazilan iki evli, bazilan tek evlidir. 

Bil ki bunlardan ugu bahar yildizi, ugu yaz yildizi, ugu guz yildizi, ugu kis yildizidir. 

Bunlar birbirine dusmandir (zit); Tann dusmana karsi dusman gonderdi ve savasi kesti. 

Uyusmaz olan dusmanlar kendi aralannda banstilar; gorusmez olan dusmanlar oglerini ortadan 
kaldirdilar.7 

Bu dort kapi birbirinin tarn karsisinda olan dort yonu simgelemektedir. Dogu, bati, guney, kuzey. 
Bu dort yon ayni zamanda birbirine bagh olarak dort yanimizi simgeler onumuz, arkamiz, sagimiz ve 
solumuz. Bu dort kapi insan igin dort ozelligi simgeler dogu, akh; Bati, bilgiyi; Kuzey anlayisi; Guney, 
sevgiyi (gonlu), bunlar yine ig ige ve karsi karsiya birbirlerine bagh olarak dort rengi simgeler. Dogu 
maviyi, bati beyazi; Kuzey siyahi, Guney kirmiziyi simgeler. Bunlann tumu on iki kollu evren agacinin 
kirk duragini igine ahr. Qadirlann ust gikis havlandirma pencereleri dort kapiyi, sekiz yonu simgeler, 
Anadolu'da kirlangig gati dedigimiz, ozel islenmis kerestelerinin birbirine gegmesi ile dort ve dordun 
katlan seklinde sofanin tarn ortasindan gokyuzune agihr. Gokyuzu, gokyuzunun isigi tarn ortaya 
vurur. Daha sonra Anadolu'da en buyuk kosklerden en kuguk evlere kadar butun misafir odasi ve 
sofalann tavan gobeklerinde bu sembol bilinmeden anlami gozulmeden kullanihr. Evin gikis kapisi 
doguya, pencereleri hep batiya agihr. insan akil, bilgi, anlayis ve sevgiyle (gonulle) gergek insan 
olarak anlatihr ve kabul edilir. iste insani olgunlastiran anlayislann birlestigi dort ozellik bu sekilde 
verilir. Bu zaman iginde tasavvuf iginde tasavvufi kavramlarla burunerek Anadolu'da varhgini surdurur. 

Bir insanin dunyayi once dort yonu ile anlayarak tanimasi ve gozlemlemesinden yola gikilarak 
butun hayati maddeden fizik otesine ve var olusa kadar goturen bir felsefenin ortaya gikmasi iste bu 
sosyal yardimlasma orgutlenmesinin kapisini olusturmaktadir. Dunyayi anlamanin dort kapi ile 

183 



sembolize edilmesi, bu dort kapinin her birinin bir renge baglanmasi, bu renklerin bir maddeyle 
tanimlanmasi ve her maddenin de bir kusla sembolize edilmesi sozlu bir gelenegin kilimlerimizdeki 
motiflere, Anadolu'daki tavan gobeklerine kadargiren bir dunya gorusunu ortaya koymaktadir. 

Butun sonsuzluk igindeki yaratilmis alemlerin tumunu bir agaca benzeterek, bu agaglann 
dallannin her birinin bir yildiz grubu ve galaksiyi ifade etmesi ve insanin da bu evren agacinin bir 
meyvesi olarak sonsuzlugu idrak edebilmesi bu dunya gorusunun ozunu olusturmaktadir. insanin bu 
sonsuzlugu kavrayabilmesinde birbiri iginde ve birbirinin karsisinda dort yon ve birbirinin iginde ve 
karsisinda dort gikis kapisi vardir. Bu gikis kapisi insanin basini kaldirdigi zaman bir gati halinde 
basinm ustunde, yonunu dondugu zaman ise gepegevre etrafinda yer ahr. Bunu anlayan insanin 
ulastigi olgunlasma noktasi ise mutlak manada sahip oldugunu vermek veya paylasmaktir. Herkesle 
her seyi paylasma dusuncesi varlik olarak sonsuzlugun igindeki yerimizin algilanmasma baghdir. 

Ne yazik ki yaratihsa ve dunyaya ait olan ve higbir Orta Dogu mitolojisinde, inang sisteminde 
bulunmayan semboller butununu anlamaya ve kaynagina yonelmeye aydinlar olarak gaba 
harcamadik. Hatta oyle ki hig iliskisi olmadigi halde dort unsur dusuncesi ile birlestirenlerimiz oldu. 
Oysa bati sistematik dusuncesinin temellerini sembolik tammlar olusturur. Bu sembolik tammlarla 
hayati ve yaratihsin anlamini agiklamaya galisirlar. Bu felsefede de dinde de boyledir. Bati temel 
dusuncelerinin inanglarmin dayandigi sembolik yapi uggendir. 

Bu ig ige dort ve dordun kapilan iginde gelisen insanin olgunlasmasina giden yol ne Zen 
Budizmi'nin esasinda, ne Buda dininde ne de Mani ve Mazdeist anlayislarda gorulmektedir. Zerdust 
dininin esasinda da bu ig ige gelisen, dogrudan insanin yeryuzunden; maddeden ruha dogru 
gelismesini gosteren sistematik biryaklasim bulunmamaktadir. 

§imdi iste bu dusuncelere dayanarak Radloff'un 19. yuzyilda butun Turk topluluklanni dolasarak 
gokus doneminin getirdigi kopukluk sebebiyle adeta ilkel birer yorum halinde kalmis olan geleneksel 
yorumlan ve bazi batil inanislan bir din (§amanizm) olarak sunmasi yazimizin basinda ifade ettigimiz 
bilgilerin ilgili anlam butunlugu olan raflara konulmamasindan ortaya gikan bir bilimsel yanilgidir. Ne 
var ki §amanizm, Gok dini inancinm butunlugu iginden bazi bolumlerin unutuldugu, bazi bolumlerin 
ise birbirinden kopuk olarak ilgisiz yorumlarla degerlendirildigi tasnif edilmemis soylenceler yiginidir. 

Sosyal yardimlasmayi olusturan bu dunya gorusu ve inang sistemi bir konfederasyon halinde 
butun oymaklann ve Turk topluluklannin bir araya geldikleri zamanlarda devlet gelenegi iginde 
butunlugu saglayarak bazi arastirmacilann soyledigi kan bagina dayah yeni bir kulturu 
olusturuyordu.8 

Anadolu'da canhhgini gittikge yitirmesi ve sosyal yardimlasma anlayismin zayiflamasina 
ragmen yine de varhgini surduren bu kurumun dayandigi temel noktalardan biri de sosyallesme bilinci 
ve bu bilincinin olusmasina sebep olan gevre ve dogal sartlardir. Ugsuz bucaksiz steplerde, aralan 



184 



olumcul gollerle ve daglarla gevrilmis genis topraklarda yasamamn bedellerinden biri de yardimlasma 
ruhu iginde bulunmaktir. 

Bugun Saha yoresindeki sosyal yardimlasma kurumlan ile birbirinden tamamen kopmus olan ve 
ilgisiz sayabilecegimiz Balkanlar'daki Turk topluluklan arasinda yasayan sosyal yardimlasma 
kurumlannin benzerligi yukanda anlattigimiz bir ust gati olarak butun deger yargilannin kusatan ana 
faktorlerin biryansimasidir. 

Misafir gelmeyen evin kotulendigi bir yapi, biraz once ifade ettigimiz paylasma bilincinin ortaya 
koydugu sosyal psikolojik bir karakter olarak kendisini gostermektedir. Bu geleneklerin yerlesik toplum 
duzeni iginde yasayan Turk topluluklan arasinda da canlihgini surdurmesi dikkat gekicidir. 

Bir baska sosyal yardimlasma kurumu koyun hatta gevre koylerdeki damizlik hayvanlann ortak 
kullanilmasidir. Bu tarz damizlik hayvanlann butun koy arazilerinde serbestge yayhma gikanlmasi 
gelenegi de adeta birbirinden farkh bolgelerde yasayan Turk topluluklan arasinda ortak bir 
yardimlasma geleneginin varhgini gosterir. Balkanlar'da 'Salma' adi verilen bu gelenek halen diger 
Turk topluluklannda da yasamaktadir. 

Dugun, olum, dogum ve benzeri ortak duyus ve dusunus gerektiren durumlarda ortaya gikan 
yardimlasma bugun artik bilingli olarak yapilmayan, fakat halen surdurulen sosyal yardimlasma 
kurumlaridir. Dugun evine goturulen hediyelerin, yardimlann, gelin ve damada takilan takilann 
dikkatle izlendigi zaman ciddi bir sosyal yardimlasma mantigina dayandigi gorulmektedir. 

Ozbekistan bolgesinde 'Hasar' adi verilen gelenegin Anadolu'da ne yazik ki unutulan imece 
dedigimiz bir sosyal yardimlasma kurumunun adi oldugunu biliyoruz.9 Bu sosyal yardimlasma sadece 
ortak alanlarda bir araya gelme degil, ayni zamanda birbirine ait islerin yapilmasinda da paylasma 
bilincinin gok onemli bir gostergesidir. Mahsullerin kaldinlmasi, islenmesi, eve ihtiyaci olan kisi igin ev 
insasma kadar uzanan gok genis bir gergevede yapilan bu sosyal yardimlasmamn kendiligindenligini 
bir kere daha burada vurgulamak gerekmektedir. Qunku ilerde de soyleyecegimiz gibi sosyallesmenin 
en ust ve olgun duzeyi kabul edilen demokratiklesmede aranan niteliklerle bu ozelliklerin 
karsilastinlmasi ve yorumlanmasi gerekmektedir. 

Yardimlasma unsurlan arasinda yer alan sel, deprem vb. durumlarda malim kaybetmis insana 
yapilacak yardim da onceden bellidir ve ritueli de yazili bir yasasi olmamakla birlikte yurumektedir. Bu 
yardimlasma sisteminin oba, oymak veya boylar arasinda benzer ozelliklerine ragmen adlarin farkh 
olmasi dikkat gekicidir. Surusunu tamamini bir dogal felakette yitiren insan igin yemekli olarak veya 
dogrudan yapilan toplantilarda toplantiyi yoneten kisi, ya ortaya konulan yemegin paylasimi sirasinda 
bir sembolle yapacagi yardimin oranini hatirlatir, ya da dogrudan butun katilanlara dagittigi 
mendillerin birer koyunun boynuna baglanarak suruye gonderilmesini isaret ederek koy veya 
topluluktaki ev sayisi kadar koyunun felakete ugramis insana verilmesini gergeklestirir.10 



185 



Olaganustu toplantilar yaninda bir baska rutin toplanti da adeta bir meclis ozelligi tasimaktadir. 
Yilda en az iki kere yapilan bu toplantilarda ise yaylalarm kullanimi duzenlenmekte, hangi oba veya 
oymagin hangi bolgedeki yaylalan kullanacagi onceden belirlenmektedir. Boylece en basta 
soyledigimiz gibi guglu bir paylasma bilinci olusturulmakta, haksizliklar ve ihtilaflar bu toplantilarda 
ortadan kaldinlmaktadir. Sonbaharda yapilan toplantilarda ise yayladan donen evlerin elde ettikleri 
gelirlerden bir kismini koyun veya obanin ortak ihtiyaglan igin harcanmasma yonelik olarak 
birakilmasi gelmektedir. Bu bekgilerin, gobanlann ucretlerinin odenmesi yaninda ihtiyag sahiplerine 
dagitilan yardimlarla misafirlerin agirlanmasi igin kullanilmaktadir. 

Yaklasik 70 yilhk hakimiyeti sirasinda Turk topluluklannin yasadiklan kentlerdeki esnaf kurum 
ve kuruluslan uzerinde buyuk etkiler yaparak sistemlerine, yardimlasma ve dayanismayi bozan 
Sosyalizmin etkilerini bir kenara birakirsak ozellikle ticaret ve uretim gelenegi olan koklu kentlerde 
sosyal yardimlasma kurumlarimn halen yasadigini soyleyebiliriz. Bugun Uygur ozerk bolgesinde 
yurutulen 'mesrep' toplantilan, esnafin birbiriyle yardimlasmasi, gorus ahsverisinde bulunmasi 
yaninda ortak gikarlanni korumaya yonelik bir sosyal orgutlenme olarak varhgini surdurmektedir. 

Ozerinde durulmasi gereken noktalardan biri de her ne kadar Asya tipi uretim tarzi adi verilen 
bir sistemle agiklanmaya galisihyorsa da tamamiyle bu sisteme de uymayan bir ozelligi burada 
belirtmeliyiz: Bu da gollerin, madenlerin, ormanlann, yayla, avlanma alanlannin ortak kullanildigini 
gormekteyiz. Marko Polo Seyahatnamesi'nde anlatildigini gore Kubilay Han doneminde goller, 
madenler ve orman alanlannin devletin kontrolunde fakat kendisini tamamen bu alanda 
uzmanlastirmis olan oymak ve boylara verildiginden soz edilmektedir. Bu durum Anadolu'daki bazi 
ozellikleri de agiklamasi bakimindan gok onemlidir. Yine Orta Asya'da bazi topraklann ve bazi 
ormanlann 'koruk' adi verilen bir sistemle koruma altina almiyordu. Bu bolge hakana ait bir bolge 
kabul edilerek kullamlmasi yasaklaniyordu. Toplumun ortak mail ozelligi olan bu sistemin daha sonra 
vakif sistemi ile butunlestiginden suphemiz yoktur. 

Demir ve demir isgiligi yapan oymaklann gizemli bir sayginhgi vardir. Daha once soz ettigimiz 
gibi demir, dort kapidan batinin simgesidir. 

Butun bu ornekleri sayisiz detay bilgilerle zenginlestirmemiz mumkundur. Ancak bilinmesi 
gereken onemli nokta ozel mulkiyet ve ortak mulkiyet kavramlannin armonik bir butunluk halinde 
bizim kulturumuzde varhgini surdurmesidir. Yaylalarm ozel mulkiyeti olmamakla birlikte kislaklann 
ozel mulkiyeti bulunmaktadir.11 

Asil konumuz olmadigi igin bunun uzerinde durmayacagiz, ama elbette butun detaylanna gore 
ekonomi tarihgilerimizin konuyu degerlendirecegine inaniyoruz. Bizim aradigimiz sosyal 
orgutlenmenin gelenekten yasaya dogru sistematik bir bigimde yukselmesi, zaman iginde 
Anadolu'daki sosyal yardimlasma kurumlarimn yapisini olusturmalandir. 



186 



1 in boyunuzdan biri yasaya bir defa muhalefet ederse ona nasihat ediniz. Buna ragmen ikinci 
defa muhalefet ederse, ona tath ve dogru sozlerle tesir etmeye galisimz; uguncu defa muhalefet 
ederse uzak yerlere gonderiniz. Gidip geldikten sonra da uslanmazsa zincire vurup zindana atin, 
zindandan uslanarak gikarsa iyi olur. Eger yine uslanmazsa akraba meclisi toplansin ve ona ne 
yapmak gerekiyorsa onu yapin.13 

Cengiz Yasasi'nm Cagatayca versiyonunda bu yasanin aslinda Karahan oglu Turk'ten geldigini 
Cengiz Han'in soylemesi, konunun ortak bir kultur mirasi oldugunu gosterir.14 

Oymak ve boy beylerinin zaman zaman segim yoluyla, zaman zaman da soydan geldikleri 
bilinmektedir. Bu segim ve soydan gelmenin de dikkatle irdelenmesi gerekir. Her iki durumda da bir 
yonetim meclisinin bulunmasi ve buralarda islerin butun aynntilanyla gorusulup tartisilmasi dikkat 
gekicidir. Bunun ritueline de ozellikle dikkat gekmemiz gerekmektedir. Toplanti bir meydanda 
yapilmaktadir. Bu, gadir, sofa veya genis bir agik alandir, fakat her durumda adi meydandir. Burada 
once toplantiya katilanlar arasindaki ihtilaflar gozulmektedir. 

Kusler ve aralannda ihtilaf olanlann anlasmazliklan giderildikten sonra, ileriye dogru yapilacak 
isler planlanmakta ve kararlastinlmakta, yardima ihtiyaci olanlar igin yardim kararlan ahnmakta, sonra 
hep birlikte yemek yenilmektedir. 

idarecilerin degisik adlarla anildigi bilinmektedir. Ancak yaptiklan islevleri hemen hemen 
aynidir. Kazaklarda: 'Big, bey, eluv basi, aksakal' Kirgizlarda 'manap' diger Turk topluluklannda da 
'ocakbasi, aka, eke, aga, aga, bey vb. adlar verilmektedir. 

Yukanda genis genis anlatmaya gahstigimiz ve burada bir kere daha vurgulamak istedigimiz 
nokta: Gelenekten gelen unsurlarla yasa, adeta igige girerek birbirini tamamlamis ve sosyal 
yardimlasma kurumunu olusturmustur. Balkanlar'da en buyuk halk organizasyonu olan Kirkpinar 
senliklerinde aga segimi; aganin daha sonra senliklerin gergeklestirilmesi asamalanm gorusmek 
uzere davet etmek istedigi insanlara dibi kirmizi boyah mum gondermesi ile gelenegin en yogun 
yasadigi bolgelerden olan Kirgizistan'in ozellikle kirsal kesimlerindeki yapiyi da kisa bir ornek olarak 
burada verelim; 

Kirgiz ulus ve oymaklan diger Turk uluslanna gore gelenege gok baghdirlar. Kirgiz uluslannda 
beyi oymaklann segtigini ve 'Manap' admi verdiklerini daha once soylemistik. Onlann yayla ve kislak 
sistemleri de gelenegi oldugu gibi gunumuze kadar getirmistir. Herhangi bir savunma durumunda 
obalanni duz siralar seklinde savunmaya hazir hale getirirler. Aralannda iki turlu sosyal yardimlasma 
yaygindir: Bunlardan birincisi sadece oymak veya akrabalann kendi aralannda yardimlasmalan ki, 
buna 'cila' adi verilmektedir. ikincisi ise butun topluluklann yapmak zorunda olduklan yardim ki, buna 
da 'yurtcilik' adi verilir. Cila, kan pahasina mahkum olmak, buyuk bir borg altina girmektir. Yagma, 
gapul, talan ve dogal felaketlerde ise her Kirgiz, gucu oraninda yardim etmek zorundadir. Buna 
katilmayanlar soydan gikanlma cezasina garptinhrlar. Yine Kirgizlarda, bir gelenek olarak tanmla 

187 



ugrasan bir Kirgiz'in hayvani, beklenilmeyen bir sekilde olmus ve zor durumda kalmissa; olen hayvan 
onikiye bolunerek malt durumu gok iyi oniki kisiye dagitihr. Onlar da gugleri oraninda yardimda 
bulunurlar. Sosyal yardimlasma kurumlannin buyuk benzerlikler gostererek Kafkas topluluklannda da 
bulunmasi son derece dikkat gekicidir. 

Saha Turklerinden Balkanlar'a kadar, daha birgok konuda gelenek ve gorenekler sasilacak 
derece benzerlik gostermektedir. Bilim adamlan bu ortak kultur unsurlannin, daha yillarca toplansa 
bitmeyecek, hizla toplanmasi siniflandinlmasi ve yorumlanmasi gerekecektir. Bu kultur unsurlan 
iginde maddi kultur unsurlannin toplanmasi ise; tamamen farkh, uzun sureli bir gahsma olarak 
yapilmahdir. Bizim elimizde bulunan belgelerle varmak istedigim sonug sudur: Butun bu kultur 
unsurlan, ustte hepsini kucaklayan gok derin simgesel baglantilan bulunan bir buyuk inang ve anlayis 
birliginin alt unsurlandir. Bunlar, birbiri arasinda siki iliskiler butunu olan temeli uguncu bir yol olarak 
dunya ile oteler ve sonsuzluk arasinda ince gizgi uzerinde oturan, yeni ve ozgun bir yapidir. Bu yeni 
ve ozgun yapinin dayandigi temel ozelliklerden biri de sosyal yardimlasma kavramina verilen 
degerdir. Bu, bizim kultur unsurumuz olarak bilincine varmadan Anadolu'da yasattigimiz degerler 
butunudur. Bu degerler butunu, zaman zaman kendisine haksizhklar yaptigimiz, zaman zaman hig 
ilgisiz baska kaynaklara baglamaya galistigimiz kavramlar arasinda yer almaktadir. 

3. Anadolu'da Sosyal Yardimlasma Kurumlan 

A. Kirsal Alanda 

Anadolu'da sosyal yardimlasma kurumlanm iki ana grupta degerlendirmek de gok onemli bir 
gerekgemiz bulunmaktadir. Qunku, Anadolu'nun cografi ozelliklerini gok iyi bilmek gerekmektedir. 
Anadolu, yapisi geregi Dogu'dan Bati'ya Kuzey'den Guney'e gegis yollan uzerinde bulunmaktadir. 
Anadolu'nun buyuk goglerin, seferlerin, savaslann gegis yollan uzerinde olmasi sebebiyle guvenliginin 
saglanmasi ve halkin bu topraklar uzerinde emin bir sekilde yasayabilmesi gok zordur. Merkezi 
otoritenin guglu oldugu zamanlarda disardan gelen saldinlara karsihk verilse bile Anadolu'da igteki 
siyasi dalgalanma, yagma, gapul ve eskiyahk gibi olaylara karsi durmak guglesmekte, merkezi 
otoritenin zaaf gosterdigi durumlarda olaylar hizla tirmanarak Anadolu'yu istikrarsizlik igine 
suruklemektedir. Anadolu'da yasayan birgok medeniyetin yikilis sebepleri, ya yurt disindan gelen 
buyuk ordulara karsi koyamamaktan kaynaklanan buyuk bir yenilgi veya ig kargasalardan meydana 
gelen ekonomik zayiflama ve gokuse suruklenmedir. 

Dogu Roma imparatorlugu'nun gittikge zayiflamasi uzerine Anadolu'da benzer kargasalar 
ortaya gikmis, Anadolu'nun kirsal kesimini koruyabilmek mumkun olamamistir. Dis saldinlar, yagma 
ve gapul karsisinda insanlann, kendilerini koruyabilmek igin uygun arazi yapisinin durumuna gore 
onlemler aldigini gormekteyiz. Bunlann basinda kent organizasyonlan gelmektedir. Kentlerde bir 
zamanlar vali veya yonetici olarak gorev yapan kisiler, merkezi otoritenin zayiflamasi uzerine kendi 
bagimsizliklarim Nan ederek bir nevi site devleti olusturmuslar ve kendi kanunlanyla kentleri idare 



188 



etmislerdir. Bu yapi iginde, diger kent devletleriyle aralannda siddetli rekabet ve dusmanhklarin da 
olusmasi uzerine kentler, disardan gelen saldinlara agik hal almistir. 

Bu Konuda Yerasimos; 

Iktidan kaybetmekte olan burokrasi ile kendilerine ait ordulan bulunan buyuk mulk sahipleri 
arasindaki zithk, bitip tukenmek bilmeyen, ulkeyi harabeye gevirip halki yoneticilerden sogutan ig 
savaslara yol agiyordu' ifadesini kullanmaktadir.'15 

Bu durum karsisinda kentin korunmasi igin savunmasi, uygun bir konuma getirilerek bir dag 
yamacma veya bir tepenin uzerine yeniden kurulmustur. Bugun halen kalintilan bulunan, bu yari site 
devleti nitelikli kentlere belli bash su ornekleri verebiliriz. Ankara Kalesi, Kastamonu Kalesi, Alanya 
Kalesi, Antalya Kalesi, Selguk Kalesi, izmir Kalesi Cankin Kalesi vb. Buralarda dis kaleler ve bu dis 
kalelerin iginde yine daha guvenli olacagi dusuncesiyle ig kaleler olusturulmustur. Her gun sabah bag 
ve tarlalanna gidecek olan insanlar kale kapilan agilarak tekfurlann askerlerinin korumasinda kaleden 
gikarak aksama kadar galismakta, yine aksam kaleden igeri girildikten sonra kale kapilan kapatilarak 
halkin can guvenligi saglanmaktaydi. Gunduz veya gece bir saldin olmasi ihtimaline karsi, kaleye 
gelen yollan goren yuksek dag veya tepelerde gozculer bulundurulmakta, bu gozculerin gelen 
tehlikeyi, isaret atesleri ile bildirmeleri uzerine kalenin savunulmasina hazir beklenilmekteydi. 

Kale savunmasi ise once dis kalenin korunmasi bigiminde planlanmakta, dis kalenin dusmesi 
uzerine ig kaleye gekilerek burasi savunulmakta, eger burasi da duserse kalede yapilmis olan gizli bir 
gegitten kalenin birkag kilometre disina gikilarak can guvenligi saglanmaktaydi. 

Bu durum, halkin tekfura bagimh hale gelmesine sebep olmakta, onun keyfi idaresine 
katlamlmaktaydi. Bu bagimlihk can guvenligi ile ilgili oldugu igin daha da onemli olmakta, mallar ve 
butun degerler tekfurun idareciligine terk edilmis olmaktadir. ikinci onemli nokta uretimin sinirh bir 
olgude kalmasidir. Yani, sadece o kent igindeki insanlann ihtiyaglan kadar bir uretim yapilabilmekte, 
bu da takas veya degisim yoluyla olabildigi gibi, gok az bir gelir kaynagina dayali da olmaktadir. Yani 
bir yoksullasma sureci iginde kent, kapali bir ekonomi ile sadece kendisine yeterli durumda 
kalmaktadir. Ulasim, yol guvenligi, saglanamadigi, ozellikle kirsal kesimde yogun eskiyahk olaylannin 
olmasi yuzunden gok acil durumlar igin gegerli olabilmektedir. Bu yuzden de Anadolu bir yoksullasma 
surecine girmektedir. Butun bu anlattiklanmiz igin herhangi bir kaynak gostermeye gerek kalmaksizin 
deniz kiyilanndaki liman kaleleri ile Anadolu'nun ig kesimlerindeki kalelerin yapisina baktigimizzaman 
bunu gorebilmek mumkundur. 

Kalelerde yasamayan insanlann can guvenliklerini saglayabildikleri yerler ise kolayca yollan 
bulunamayan kanyonlardir. Bu kanyonlar, daha gok Kizihrmak, Yesihrmak olmak uzere dere ve vadi 
kenarlannda bulunan sarp yamaglardaki kayahklarda yapilan kaya evlerdir. Giris kapilan ve yollan 
gizlenmis bu yerler, herhangi bir saldin halinde gunlerce savunulmak uzere erzak depolanmis, giris 
yollan dev degirmen taslanyla kapatilarak girilmesi imkansiz hale getirilmis yerlerdir. Dusman, 

189 



yagmaci veya saldirgan, gidinceye kadar insanlar buralarda sakli kalmaktadir. Bunun getirdigi en 
buyuk sakincalardan biri halkin butun bir yil boyunca yaptigi uretimin yagmalanarak yok olmasi, 
sadece gegimini saglayacak kadar uretmek zorunda kalmasidir. Bu da halkin fakirlesmesi surecini 
dogurmaktadir. 

Duzluklerde yasamak zorunda kalan halk ise yeralti sehirleri olusturarak tehlikeli durumlarda bu 
yeralti sehirlerine saklanarak canlanni saldirganlardan korumaktadir. Selguklulann Anadolu'ya 
geldikleri sirada Anadolu'da durum boyleydi. 

Bunun getirdigi dogal bir sonug olarak nufus azalmis, halk fakirlesmis, uretim ancak ihtiyag 
kadannm uretimi ile sinirli hale gelmisti. Yol guvenligi olmadigi igin olaganustu guvenlik onlemleri ile 
ve yine olaganustu durumlarda seyahat yapilabilmekteydi. 

Ankara Kalesi'nin toplam nufusu 15 bin kisi civanndaydi. Buyuk sehirlerin nufuslan 25 ile 30 bini 
asmiyordu ve bunlar da daha gok bazi liman kentleriydi. Bu konuda L. Brehier'in tespitleri gok 
onemlidir: 

'Sarlman gibi Justinyen'in de ya gok geg ya da vakitsiz emperyalizm denemesi, gabucak 
basansizliga ugrayarak derin bir siyasi kargasaliga sebep oldu. iste bu kargasahk sirasinda Kuguk 
Asya merkezi yonetiminden tamamen koptu. 

"7. yuzyilda Anadolu'yii korkung biryikim iginde ve nufusu azalmis buluruz".16 

Selguklulann Anadolu'ya gelmesiyle birlikte Anadolu'da kirsal alanlarda yeni koy ve mezralar 
olustu. Bu koy ve mezralar birbirlerine bagh, yilm belirli aylannda bir araya gelerek gorus alisverisinde 
bulunan, aralannda sistematik iliski bulunan topluluklardi. Bunlan bir arada tutan ya dini ve manevi, 
otoritesi olan insanlar ya da aralannda kan bagi ilgisi bulunan beylerdi. Anadolu'nun stratejik gegis 
kapilannin bulundugu dag yamaglan kirsal alanda yasayan Turkmenlerin yerlesim alani haline geldi. 
Bu alanlarda kutsal ziyaret yerleri olusturuldu. Bu kutsal ziyaret yerlerine yihn belirli donemleri 
gidilerek buralarda toplantilar yapihyor; yaylalann, mezralann ortak alanlann kullanimi, ihtilaflann 
gozumu konusunda yapilan bu buyuk toplantilardan baska yihn kisa yaklasan sonbahar doneminde 
tekrartoplanilarak ortak ihtiyaglann giderilmesi igin kazancin bir kismi hak olarak birakihyordu. 

Kirsal kesim orgutlenmesi igindeki onemli bir yapilanma da kirsal kesimin duzenlenmesine 
baghydi. Genellikle gozden kagan bu husus, posta orgutlenmesidir. Kislalar ve onceden belirlenmis 
bazi koylerle han ve kervansaraylarda posta ve haberlesme igin aynlmis gorevliler bulunuyordu. 
Bunlar 'Posta Tatan' adiyla anilan ve en iyi bunu yapan Tatar obalanndan segilmis gorevlilerden 
olusmaktaydi. Posta ve haberlesme bakimindan onemli birimlerden biri olan Tatar Agahklan' 
olusturulmustu. Tatar agalan posta ve haberlesmenin saglikh yurumesini saghyorlardi. Kogi Bey'den 
ogrendigimize gore olaganustu durumlarda haber, Osmanh Devleti'nde, istanbul'dan Van'a ug gunde 
ulastinlmaktaydi. Elbette bu orgutlenme de bash basina bir medeniyet unsuru olarak Orta Asya'dan 
Anadolu'ya, kirsal alana getirdigimiz yenilikler arasinda yer almaktadir. Marko Polo 

190 



Seyahatnamesi'nde Marko Polo Kubilay Han'in hastahgi sirasinda; istanbul'u, Karadeniz'in 
kuzeyinden gelerek kusatan Balu Bey'e, hakanin hastahgim veren haber, bir haftada ulastinldigim 
belirtmektedir. Kubilay Han bu sirada Hanbahk'ta bulunuyordu. 

Koylerin kendi ig orgutlenmeleri yine kendileri tarafindan yapilmaktaydi. Bunun igin ozel yasa ve 
yonetmelik gikanlmamistir. Koylerin ortak alanlannin korunmasi igin tutulan bekgiler ve suruleri 
yaymaya goturen gobanlann masraflan, koyun suyu, yolu, koprusu koyluler tarafindan ortak olarak 
yapihyordu. Bu stratejik alanlardan kisi ihman gegen yerlere ozellikle oymak beylerinin yerlesmesi 
saglanmis, boylece buralara 'kisla' adi verilmistir. Anadolu'daki Akkisla, Buyuk Kisla, San Kisla Boz 
Kisla, §arkisla, Kara Kisla, Kuru Kisla gibi yer adlan bu planh yerlesmeden kaynaklanmaktadir. 
Aynca Beypazan, Akpazar vb. yerler de yine stratejik yollarda meydana getirilen yerlesim alanlan 
olarak butun oymaklann haftada bir kere bulustuklan yerler haline gelmistir. Bu yerlerde yerlesen 
oymaklann gorevleri, bolgenin eskiyalik olaylanndan arindinlmasi, kervanlann ve yolculann 
guvenliginin saglanmasidir; herhangi bir saldin halinde ordu toplanarak savasa hazir oluncaya kadar 
bu alanlann korunmasi ve zaman kazanilmasi islevlerinden bir kismini gostermektedir. Sefere 
gidecek ordunun kuguk birliklerinin toplanarak duzenli askeri birlikler halinde orduya katilmasi da 
kislalarda duzenlenmekteydi. Kislalann ordunun sefere giktigi yollar uzerinde onceden haberdar 
edilmesi halinde onceden lojistik destegini hazirladiklan bilinmektedir. 

Boylece Anadolu kirsah, bu orgutlenme ile yagma ve gapuldan korunmus; kendisini Anadolu'ya 
birlikte geldigi halka adamis olan kendilerine Abdalani Rum, Horasan Erenleri adini veren, sayilan 
yuzlerce olan gonul eri insanlar, bu sarp dag yamaglannda kentlere inmeden yasamislar ve 
kendilerine her yilin belirli aylannda ziyarete gelen insanlara mevki ve para hirsi olmadan dogrulan 
gostermeye gahsmislardir. Onlann bu dunya mall ile ilgisiz, yalnizca hizmete ve dusunmeye yonelik 
yasayis bigimleri, ornek ve saygin bir davranis olarak insanlann dunyalannda yer etmistir. 

Gelen oymaklardan bir kismi ise meslek erbabi adini verdiklerimizdir. Bunlardan bir kismi 
kegecilerdir. Bir kismi Tahtacilar veya Agagerileri, bir kismi demircilerdir. Bunlardan Tahtacilar, 
Anadolu'nun ormanlarimn korunmasi ve bakimina gorevlendirilmis; demirciler ise oymaklar halinde 
demir madenlerinin gikanldigi bolgelerde demir uretimi ve isgiligi yapmislardir. Bu oymaklann devlet 
ve toplum katindaki sayginhgi son derece onemliydi. Bu anlayisin da islamiyet oncesi bir sistem 
olarak gok eski bir gegmisi bulunmaktadir. Qin'e giden bir elgiye Turklerin toplumda degeri olmayan 
demircilere buyuk saygi gosterdikleri yolundaki kayitlan, Omit Hassan anlatmaktadir.17 Kiymetli 
madenlerin isletilmesinde de benzer yontemler kullanilarak Turkmen oymaklannda Asya'da benzer isi 
yapanlar Anadolu'da yaptiklan ise uygun bolgelerde yerlestirilmislerdir. 

Ormanlann korunmasi, kereste ticaretinin Anadolu'da gok erken tarihlerin ilk uluslararasi ticareti 
haline donusmesinde, Agagerilerinin buyuk bir payi bulunmaktadir. Onceleri butun Toros Daglannda, 
daha sonra Ege ve Marmara Bolgesi'ndeki ormanlarda agag kesimi ormanlann bakimi ve avcihk 
dogrudan Tahtaci adi verilen bu Turkmen oymaklanna verilmisti. Bu oymaklann adeta uzmanlik 

191 



alanlan olan orman ve agag dolayisiyla 17. yuzyila kadar Anadolu ormanlannin korundugu ve 
bakildigi bilinmektedir. 

Selguklu Devleti'nin halkin dogrudan orgutlu olarak bir yandan yerlesme, bir yandan uretime 
baslamasi yaninda han ve kervansaraylar yaparak gevresindeki arazilerin gelirlerini bu 
kervansaraylara harcamak suretiyle yeni bir sistem olusturmalandir. Boylece butun Anadolu'da 
serbestge ve can guvenligi korkusu olmaksizin dolasabilme ortami olusmus, kervanlar bir kentin 
uretimini diger kente sikintisizca tasima imkanina kavusmustur. Boylece kentler kapali ekonomiden 
serbestge uretip sattiklan yeni bir uretim sistemine gegerek halk arasinda hizli bir zenginlesme sureci 
ortaya gikmistir. Bu konuda Faruk Sumer'in su tespitleri dikkat gekicidir: 

'Kervansaraylara ait elimizde bulunan vakfiyelere gore, bu kervansaraylara gelen ticaret 
kafileleri ucretsiz misafir edilir ve hayvanlarmin da yemleri verilirdi. Bundan baska buyuk 
kervansaraylarda yolculann yikanmasina tahsis edilmis hamamlar, ibadet etmeleri igin imami ve 
muezzini bulunan mescitler oldugu gibi... tabipler ve baytarlar da bulunuyordu. Hatta bu 
kervansaraylardan bazilannda yolculan eglendirmek igin galgicilar ve rakkase takimlan vardi.'18 

Bunun kisa zamanda Bizans topraklan sayilan kalelerde halk arasinda duyulmasi uzerine sivil 
halkta Selguklu yonetimine buyuk bir sempati dogmustur. 

12 ve 13. yuzyilda dunyanin en zengin bolgelerinden biri haline gelen Anadolu 15. yuzyildan 
itibaren butun Akdeniz ulkelerine, Balkanlar'a, Kafkasya'ya Irak ve Arap Yanmadasi'na ihracat yapan 
ulke durumuna ulasmistir.19 

B. Kentte Sosyal Yardimlasma Kurumlan 

Zaman zaman bir bilim adami olarak unuttugumuz noktalardan biri de bilginin siniflandinlmasi 
sirasinda basit bilgi ile billurlastinlmis bilgi arasindaki farki gozden kagirmamizdir. Qunku her 
billurlastinlmis bilgi basit bilgi degildir. Bilginin kolay anlasilir olmasi da ustun bir nitelik olarak kabul 
edilmelidir. Her ne kadar disiplinler arasinda iliskiye dayali olarak bilgiyi degerlendirmemiz gerekir 
dusuncesindeysek de bazen bunu goz ardi etmekteyiz. Buna bagh olarak yaptigimiz siyasal ve sosyal 
analizlerde hatalara dustugumuz gorulmektedir. Yukardan beri anlatmaya gahstigimiz nokta Turk 
toplumunun sosyal yardimlasma anlayisi ve kurumlarimn olusmasinda igten ige gelisen, bugun halen 
izlerine yasadigimiz bir 'leit motif ozelligi tasiyan temel degerler bulunmaktadir. Bu temel degerler 
onun tarih iginde gelistirdigi ve babadan ogula kimi zaman sozlu olarak aktardigi degerlerdir. Bunlann 
bir kismi tarihgiler, bir kismi halk bilimciler tarafindan derlenmis ancak higbiri siyaset bilimcilerimizin, 
sosyologlanmizin veya sosyal antropologlanmizin dikkatini gekmemistir. Bu yuzden de gunumuzle 
ilgili yapilan analizlerde eksik veya yanhshklar ortaya gikmistir. 

Bizim burada soylemek istedigimiz sey halk bilimi, sosyal antropoloji ve etnoloji biliminin kismen 
derledigi fakat kentlesme ve Batililasma sureci iginde gittikge yok olmakta bulunan bazi bilgileri 
dikkatle incelememiz gerektigi dusuncesidir. Arastirmamizm dayandigi bir diger dusunce de iste 

192 



budur. Anadolu'da sosyal yardimlasma kurumlannin degisik bolgelerde degisik adlarla anilan 'Sira 
Gezme, Erfene, Ferfene, Yaren' adini verdigimiz toplantilarda ortaya giktigim soyleyebiliriz. Bu 
kurumlar halkin iginde kendiliginden olusmus bir sosyallesme olmasi bakimindan onemlidir. Dogrudan 
mudahale edilerek degistirilmemis veya ilkeleri konulmamis olmasi bakimindan dikkat gekicidir. 
Demokrasilerde halkin orgutlenmesinin en alttan en uste dogru kademe kademe oldugu dusunulurse 
Anadolu'daki en alt ve kuguk orgutlenme bigimi olarak mercek altina almmasi gereken bir 
kurumlasma olarak karsimiza gikar. 

Bugun gegmise ait fonksiyonlanni yitirmis, fakat halen canhhgini yuruten bu kurumlar iginde 
'Yaren' daha gok canli ve ozelliklerini kaybetmemis bir sosyal yardimlasma kurumudur. Koylerde ve 
kentlerde ayn ayn yapilan bu toplantilann kendi iginde bir disiplinin olmasi baslangig ve bitirilisinin bu 
disiplin iginde gergeklesmesi onemlidir. 

'Basaga' adi verilen ve daha once Kirkpinar'la ilgili olarak kisaca hatirlattigimiz, segimle gelen 
ve belirli bir sure bu gorevi yapan kisinin daveti ile yilda en az iki kere toplanihr. Bu toplantiya 
yabancilar ve misafirler alinmaz. Toplanti 'gavus' adi verilen bir bakima toplanti disiplininden sorumlu 
sekreter tarafindan yurutulur. Toplantinin oturma bigimi, bir durumdan diger duruma gegis, davetlilere 
verilecek gorev dagihmlan, hizmeti yuruteceklerin tespiti hep gavus tarafindan yapihr. 

Once toplantiya katilanlann nzasinm almmasi gerekmektedir. Bu bir bakima yargilama 
surecidir. Birbiriyle dargin olan kimseler varsa once onlar ortaya gikanhr aralanndaki ihtilaf gozulerek 
banstirihr. Yaren kuskunlerin degil, dostlann bir araya geldikleri toplantilardir. Bu asamadan sonra 
gelen ikinci asama ise koye, kasabaya ilge veya ile ait sorunlann gorusuldugu ve gozuldugu bir baska 
asamaya gegilir. Burada ortak sorunlann gozumu vardir. 

Yollann yapilmasi, kentin veya koyun guvenligi, ortak gorevlilerin tespiti ve bu gorevlilere 
verilecek ucretlerin ayarlanmasi, ihtiyag sahiplerine yapilacak yardimlar, bu yardimlann sekli hep bu 
toplantida tespit edilir ve uygulanir. Daha sonra yarende eglence bolumu vardir. Burada herkes kendi 
yetenegi nispetinde ozelliklerini gosterir. Basaga isterse diger katilanlar ise gavusun yonlendirmesiyle 
mutlaka bir ozelliklerini ortaya koyarlar. Bunun iginde muzik, siir, taklit, bulmaca ve gesitli zeka 
oyunlan bulunur. Arkasindan hep beraber yenilen yemekten sonra toplanti dagihr. Bu ritueli butun 
detaylan ile anlatmaya galismamizin sebeplerinden biri, bu yapi gok ufak farkliliklarla Anadolu'daki 
birgok sosyallesme hareketi iginde bir sablon gibi aynidir. Bu Anadolu Aleviliginde, cem 
toplantilannda, bazi sufi kollanndaki duzenli toplanti disiplinlerinde Bayramilik, Melametilik ve 
Bektasilik ve daha birgok anlayista birbirine benzemektedir. Bunun en sistemli bigimini ise Ahilikte 
yazih olarak gunumuze kadar gelmistir. 

ilerde uzerinde genis genis durmaya gahsacagimiz Ahilik, koku tarihin derinliklerine kadar giden 
Turk toplumu ile adeta etle kemik gibi butunlesmis bulunan bir sosyallesme ve sosyal yardimlasma 
kurumunun en rafine, sistemli yazih bigimi olarak karsimiza gikmaktadir. 



193 



Anadolu'nun hemen hemen birgok bolgesinde birbirinden ufak farkhhklar halinde varhgini 
hissettigimiz hizh sosyal degisime ragmen surdurmeye galisilan gelenekler Anadolu'da sosyal yapiya 
buyuk bir isik tutmaktadir ve demokratiklesme surecinde kendimize bir hareket noktasi olarak 
almamiz gereken en kuguk halk orgutlenmesidir. Toplantilann disiplini katilanlann gorev 

leri, aralanndaki anlasmazhklarin gozumu, ortak ihtiyaglann tespiti ve gozumunde, hizmetin 
yurutulmesindeki gorev dagihminda hemen hemen birbirinin ayni, fakat adlan farkh olan bu 
yapilanmada sosyal yardimlasmamn toplantilann asil amacini olusturmasi gok onemlidir. 

Bir baska onemli yonu ise bu bir araya gelis bilincinin yasa ve yonetmelikle olmamasidir. 
Yaptinminin sosyal dayanismaya bagh bir kulturel zorunluluk olarak alinmasi da gok onemlidir. 
Kulturun yaptinm gucunun olusturdugu dinamizmi yeni toplum duzenine uygulamaya galisan Batili 
sosyal ve siyaset bilimcilerinin kuguk orgutlenmelerde dayanmak istedikleri 'kurum kulturu' kavramimn 
da esasini bu yapilanmanin olusturdugunu ifade ederek 21. yuzyilda butun aydinlanmizin dikkatinin 
bu noktaya odaklanmasi gerektigine inaniyoruz. 

Bu konunun aydinlanmiz tarafindan ilk ilgi gorusu Qankin Cezaevi'nde yattigi sirada halk 
arasindaki kent kulturunu inceleyen Kemal Tahir vasitasiyla olmustur. Kemal Tahir bu dikkatlerini 
yaren toplantilannda soylenilen siirler ve muzik unsurlanna da dayali olarak Edebiyat Notlannda genis 
genis anlatmaktadir. Ancak ne yazik ki bazi sosyal bilimcilerin derlemeleri dikkatlerden kagmistir. Bazi 
siyaset bilimcilerimizin Anadolu'da bir sosyallesme bilincinin olmadigini, bunun demokratiklesmeye 
esas olacak bireyi koruyan ve gelistiren saglikh sosyal toplum yapisinin olusmasini engelledigi 
yolundaki dusuncelerine cevap niteligi tasiyan bilgilere bir kere daha dikkat gekmek isteriz. 

Elbette yaklasik ug yuzyil suren Anadolu'nun yoksullasma ve gerileme sureci iginde butun 
yuksek degerler gibi bu sosyal yardimlasma kurumlan da degerlerinden gok sey kaybetmislerdir. Her 
sozlu gelenegin kaderinde bu vardir. 

Kent hayatindaki sosyal orgutlenme bigimi olan Ahilik'e bu giristen sonra gegebiliriz. 

B.1 . Ahilik ve Ehli Futuvvet 

Bu arastirmamn Ahilik ve benzer kuruluslarla ilgili birinci dereceden kaynaklara inerek onlan 
enine boyuna degerlendirmek ve tartismak olmadigini bir kere daha vurgulamak isteriz. Boyle 
dusunulunce arastirmamn hacmi ciltleri bulacaktir. Oysa bizim burada ele aldigimiz konu 21. yuzyilin 
igine adim attigimiz gunumuzde aydinlanmizin dikkatini bazi onemli satir baslanna dikkat gekerek 
yorumlarim satir baslanna gozonunde bulundurarak yapmalanni saglamaktir. 

Ahilik'in ortaya gikisi ile ilgili olarak birgok iddia ortaya atilmistir. Bu iddialara kisaca temas 
etmek gerekecektir. Qunku Anadolu'da son derece ozgun bir yapi olarak uzun sure yasayan Ahilik'i 
kaynagina ait zayif benzerliklere ait yorumlar onu baska kaynaklara yoneltmektedir. Bu iddialar soyle 
gruplandinlabilir: 

194 



1. Bir kisim bilim adamina gore Ahilik, islami bir kurumdur. Once Arap Yanmadasi'nda ortaya 
gikmistir. 

2. Bazi arastirmacilara gore ise esnaf loncalan olarak Abbasiler Donemi'nde ortaya gikmis ve 
Anadolu'ya gelmistir. 

3. Bazi arastirmacilara gore Ahilik Orta Asya'da olusan Budizm ve Maniheizm'in bir yansimasi 
olarak Anadolu'da devam etmistir. 

4. Ahilik'i Eski Turk sosyal yardimlasma orgutu oldugu iddiasidir. Buradaki iddialann hemen 
tamami Ahilik'i tasavvufi tarikatlardan biri olmadigi yolunda gorus birligi iginde olmalandir. 

Bu iddialardan Arap kaynakh oldugu yolundaki iddia sahipleri gerekgelerini Cahiliyye Donemi'ne 
kadar goturerek burada ozellikle Mekke'deki olaganustu durum orgutlenmesi olan, Hulfu'lFuduI'dan 
giktigini one surmektedirler.20 Futuvve, futuvvet kelimelerine ve Ahi yonetmeligi kabul edilen 
Futuvvetname kavramlannm kaynagina inen arastirmacilar bu orgutlenmeyi Hicretten iki yuzyil eskiye 
kadar da goturebilmektedir. 

Hulfu'l Fudul Mekke'de kurulan pazar yerlerinde butun Arap Yanmadasi'ndan gelen insanlann 
mallanni sattiklan veya ahsveris yaptiklan sirada ugradiklan saldinlan, haksizhklan ortadan 
kaldirmak uzere Mekke'nin iyi niyetli adalet duygusu gelismis insanlannin kurduklan bir orguttur. Bir 
sosyal yardimlasma kurumundan gok adaletin dagitilmasi ve haksizhklann onlenmesine yonelik bir 
orgutlenmedir. Kurulus amaci Mekke'de yerli yabanci kim olursa olsun zulme ve haksizhga 
ugramasina engel olmak uzere kurulmustur.21 Kurulusuna gerekge olarak hemen hemen birgok islam 
tarihinde anlatilanlar aynidir. Mekke pazanna esi ile birlikte mal satmaya gelen bir kimseye ozellikle 
yabanci oldugu dusuncesiyle saldinlmakta, mall, yanmda getirdigi kansi veya kizi kaginliyordu. 
Hulfu'lFudul bunu onlemek uzere kurulmustur. 

Bir diger iddia ise Hanifilik'tir. Hanifilik kaynak olarak ibrahim dini olarak kabul edilir.22 Yine 
islamiyet oncesi Mekke'de zulum, baski ve haksizhklara karsi insanlann korunmasina dayanan bir 
harekettir. Ozellikle Mekkeli gengler arasinda yayilmis, Hz. Muhammed de bu grup iginde yer almistir. 
Orgutlenme yine bir sosyal yardimlasma kurumu degildir. Ne ilki ne de Hanifilik'te rituellerde sosyal 
yardimlasmaya yonelik bir galisma gorulmemektedir. Daha gok guvenlik ve adaletin dagitilmasina 
yonelik bir galisma olarak dikkat gekmektedir. 

Her iki orgutlenmeye de baktigimiz zaman bunlann islamiyet'in ortaya gikmasindan sonra 
kendiliklerinden ortadan kalktigi islam iginde varliklanni surduremedikleri gorulmektedir. ikincisi 
sadece Mekke'de ortaya gikan bir orgutlenmedir. islam kaynaklannda galismalanna baska bir kentte 
rastlandigina dair bilgi bulunmamaktadir. Uguncu olarak sosyal yardimlasamaya yonelik bir galisma 
olmadigi gorulmektedir. Ahilik'i inceledigimiz zaman adalet dagitma dismda kentin guvenliginden 
sorumlu olma ve haksizhklan engelleme yapilan galismamn bir boyutunu olusturmaktadir. 

195 



2. Abbasi esnaf loncalarimn devami oldugu dusuncesine gelince, bu konuda da elimizde 
Anadolu'da yasayan ozellikle yazih hale getirilmis Ahilige benzer bir organizasyon olmadigim 
gormekteyiz Franz Teaschner Ahilik'in Arap kaynakli degil Anadolu'ya iran uzerinden gelmis bir 
anlayis oldugunu soylemektedir.23 Golpinarh da Ahilik'le eski iran inanglan arasinda bir benzerlige 
dayanarak iran uzerinde Anadolu'ya geldigini soylemektedir. 

Budizm ve Maniheizm'den kaynaklanma iddiasina gelince; elbette her inang dogrudan bir 
sosyallesmedir. Bunu kendi dunya gorusune bagh olarak yapar. Butun sosyallesmelerin kendi iginde 
ozgun nitelikleri oldugu gibi tipki insanlar arasinda benzesme gibi sosyal topluluklar arasinda 
benzesmede vardir. Bu benzerliklere dayanarak birinin digerinden kaynaklandigini iddia etmek 
yanhstir. Kurumlan bir butun olarak karsilastirmak gerekir. Amaglan ve gahsmalanni da yine bir butun 
olarak karsilastinlmadan yapilacak degerlendirmeler bizi yazimizm basinda ifade ettigimiz eksik 
yorumlara goturmektedir. 

Bazi temel benzerliklerdeki detaylara indigimiz zaman birbirlerinden gok farkh amaglarla ortaya 
atildigi gorulmektedir. Bazi bilim adamlannin Zerdust dinindeki atesin kutsalligi ile kulturumuzdeki 
ocagin kutsalhgini birbirine benzeterek, ocagin Zerdust dininden geldigini soylemeleri kadar ilgisiz 
benzetmenin birgok kavramda yapilabilecegini belirtmeliyiz. Ocak Anadolu'da insanlann gevresinde 
toplandiklan, sadece yanma ve alev ozelligi olmayan, pisme, dagitilma ve paylasma gibi sosyallesme 
gelenegine bagh bir kutsallik ifade ederken Zerdust atesinin Ehrimen yani yeraltinin seytani 
kotuluklerinin simgesi kabul edilerek bunlardan korunmaya yonelik olmasi gibi. 

Kiz erkek gocuklannin 7/9 yaslan arasinda bir onluk baglanarak toplantilara ahnmasi gelenegi 
bireyin topluma kabulu anlami tasiyan tamamen farkh bir torenken, bunu bir meslege girerek egitim 
yoluyla orada bir ilerleme gostermis, gosterdigi bu ilerleme ustalan tarafindan kabul edilen bir insana 
baglanan onluk arasinda bigim disinda herhangi baglanti ve benzemenin olmadigi agiktir. Bu yuzden 
Maniheizm'in sosyallesme mantigi, dunya gorusu, Budizm'in sosyallesme anlayisi ve dunya gorusu 
ile Ahilik arasinda bir baglanti kurmak birinin digerinin devam oldugunu soylemek dogru degildir. Orta 
Dogu inanglan eger titizlikle birbirinden ayrilmazsa adeta igige girerek karmasik bir hal almistir. 
Rahathkla bir inanci diger inangla benzeterek birbirine baglamak mumkun olabilir. 

Oysa gok agik olarak butun bilim adamlan kabul etmektedir ki Ahilik tamamen dini bir 
orgutlenme degildir. Bir sufi gelenegi de degildir. Dinden ve sufi geleneginden etkilenmis bir sosyal 
yardimlasma kurumudur. O gaglarda Bati dunyasinda da dinin sinirlaninni tanimlamadigi sosyal 
orgutlenme bulunmamaktadir. inang dogrudan insan hayatini belirleyen bir ozelliktedir. Dolayisiyla 
islamiyet'in kendi gizgisi iginde Ahilik'i tammladigim kabul etmek gerekmektedir. 

Ahilik bir Turk sosyal yardimlasma kurumudur. Bunu bir iddia olmaktan ote bir gergek haline 
getiren ilgilere gelince; yukarda Anadolu'da sosyal yardimlasma kurumlarim anlatirken belirttigimiz 
Yarenin yazih halde sistematize edilmis bigimi oldugunu kesinlikle soyleyebiliriz. Aynca Yaren, 
Anadolu Alevililigindeki Cem ve Ahi erkaninin yapi bakimindan birbirinin ayni oldugunu goruyoruz. 

196 



Aralannda ufak bazi farklihklar disinda uygulamada baslama ve bitislerde higbir fark gorulmemektedir. 
Bu ug kavramin dikkatli bir bigimde gozden gegirilmesi halinde birbirlerinin devami olduklan 
gorulecektir. Aralannda sembollerin kullanimi ve dunya gorusu benzerlikleri de bulunmaktadir. Arap 
geleneginde ozellikle Bagdat ve diger Arap kultur merkezlerinde Ahilik'in ozunde bulunan bazi 
du§uncelere siyaseten sicak bakilmadigi bilinmektedir. 

Ahi kelimesi Arapga 'kardes' anlamina geldigi kadar Ahilik'i tanimlayan Aki comert, yigit 
anlamina gelen Turkge bir kelimedir. Arap dunyasinda Feta, futuvve kelimesiyle tanimlanan yapi 
Anadolu'da halk arasinda dogrudan Ahilik olarak anlasilmis ve adeta koy ve kirsal alanlara kadar 
yayilmistir. Deri, yapagi ve bazi tahillann uretilmesi isinde ahi meslek kuruluslan koylere kadar 
yayilmistir. 

Orta Asya'da geleneksel kent kulturunde esnaf orgutlenmesi olarak halen varhgini 
surdurmektedir. iran' da ise esnaf arasinda bazi spor klupleri olarak orgutlenen esnaf gruplan disinda 
yine sosyal yardimlasmaya, para ve piyasanin kendi iginde duzenlenmesine yonelik bir sosyal 
orgutlenme bulunmamaktadir. Sonug olarak butun Turk topluluklannin bulunduklan bolgelerde Ahilik 
varhgini yurutmektedir. 

Donemin taninmis seyyahlan bunun sadece Anadolu'da yogun bir sekilde var oldugunu 
anlatmaktadirlar. ibni Batuta, seyahatnamesinde Anadolu ve Kinm'da gordugu bu sosyal 
yardimlasma orgutunun sadece Turklere ait bir ozellik oldugunu agikga ifade etmektedir. Diger Arap 
kentlerinde benzer bir orgutlenmeyi anlatmamaktadir.24 Ahilik'in ileri gelenleri anlayis ve yasayislan 
itibanyla daha gok Horasan kaynakh dusunceleri savunmuslar ve yasamislardir. Horasan Orta 
Asya'nm batidan giris dogudan ise gikis kapisi olan onemli bir Turk bolgesi olarak tarihte yerini 
almistir. 

Ahilik'in kaynaklan uzerinde gok genis tartismalara girmek mumkundur. Ancak su iki nokta bizim 
igin onemlidir. Ahilik islam dininin higbir yazih emri olmadan meydana gelen bir orgutlenme olarak 
karsimiza gikmaktadir. Bir halk hareketidir ve ozunde ktilturel bir davranis bulunmaktadir. Bizim de 
ortaya koymaya gahstigimiz Ahilik'in bu ozelligidir. 

Ahilik'in sosyal yardimlasma kurumu olarak kendiliginden olmasi, bir kentin yasanihr hale 
getirilmesi konusunda herhangi bir ust siyasal gugten ahnan merhale gergeklestirilmemis olmasi bizim 
basindan beri soylemeye gahstigimiz Turk toplumunun sosyal psikolojik ozelliklerinde var olan sosyal 
yardimlasma duygusunun zaman ve sartlara gore bigim almasindan kaynaklanmaktadir. Bu sosyal 
yardimlasma duygusu igin herhangi bir ust hareket ettirici gerek kalmaksizin kendiliginden ortaya 
gikmaktadir. 

Ahilik'in kaynaklan uzerinde durulurken yukarda ozellikle belirttigimiz gibi islevi ve bu islevin 
kulturumuzijn igindeki yeri ile birlikte degerlendirmek gerekmektedir. Bunlann basinda Ahilik'in kente 
gelen misafirlerin agirlanmasi gibi gok onemli bir sosyal islevi yerine getirdikleri gorulmektedir. Kent 

197 



orgutlenmesi igindeki bu durum seyahat ozgurlugunu ve toplumsal kaynasmayi destekleyen onemli 
unsurlar arasinda yer almaktadir. insanlann bir kentten diger kente gidisleri sirasinda gittikleri 
yerlerde sikintisiz ve masrafsiz bir bigimde agirlanmalan, guvenlik endisesi tasimamalan toplumsal 
yapinin guglenmesine saglayan medenilesme surecinin gostergesidir. Misafirin agirlanmasi He ilgili 
gelenegin Turk topluluklannin ozgun bir kulturu oldugu soylememize ve agmamiza bile gerek yoktur. 

Ahilik'in getirdigi bir diger ozellik ise her ne kadar yonetimin kontrolu bulunsa da esnafin kendi ig 
denetimini yapmasi, malin kalitesinden, hammaddenin getirilmesine, dagitilmasina ve uretilmesine 
yonelik sistemin yine kendi iglerinde duzenlenmesi gok onemlidir. Gunumuzde uretim, kalite ve 
eleman standardi adina yapilan titiz gahsmalann daha 12. yuzyilda Anadolu'da kent hayati iginde 
yapilmasi, ustahk belgelerinin olgusunun belirlenmesi gegmise ait yuksek medeniyet unsurlan 
arasinda yer almaktadir. 

Ahilik'in dikkat edilmesi gereken diger yonleri ise kent hayatina ait disiplinlerin kontrol 
edilmesine yoneliktir. Ahi Futuvvetnamelerinde sokakta yuruyusten, eve goturulen gida maddesinin 
tasinmasina, kadar birgok konuda bir ig denetim getirilmektedir. Boylece kent hayati igindeki 
paylasma bilinci olusturularak kentlerin yasanihr halde tutulmasina katkida bulunulmaktadir. Aynca 
kente ait ortak alanlann bakimi, temizligi, yol, gesme ve koprulerin yapimi gibi hizmetlere katkida 
bulunmak uzere Ahi sandiklannda ozel butgeler olusturulmaktadir. Butun bunlann gunumuz igin 
tasidigi degerin aydinlanmiz tarafindan dikkatle degerlendirilmesi ve yapilan yorumlann buna gore 
yapilmasi gerekmektedir. 

Kentin gece guvenliginin saglanmasinda kolluk guglerine yardimci olarak Ahi kalfalarmin nobet 
tutmalan da Ahilik'in islevi, kaynagina ait tartismalara isik tutacak bilgiler vermektedir. 

B.2. Vakif Kurumu 

Amacimiz vakfi tanimlamak, kaynaklanni ilmi olarak ortaya koyarak tartismak degildir. Sosyal 
yardimlasma duygusunun Turk tarihi iginde yeri ve onemi bakimindan degerlendirmektir. Ancak bunu 
yaparken zaman zaman tammlan ve kaynaklan da kisaca degerlendirmek gerekmektedir. 

Bir gayrimenkulun ahm ve satiminin yasaklanan gelirlerinin mal sahibinin gosterdigi yerlerde 
harcanmasi sistemine verilen addir. Kaynaklan konusunda yine birgok iddia bulunmaktadir. islam 
kaynakh oldugu guglu birtakim delillerle ortaya konulur.25 

Kaynagi ne olursa olsun gayrimenkullerle ilgili olarak Orta Asya'da uretim iliskilerini olusturan 
sistemin halk iginde sosyal yardimlasmaya yonelik gok onemli bir gelismeyi dinamik tuttugunu 
belirtelim. Bazi arazilerin ortak kullaniminin, bazilannin mulkiyetinin yasaklanmasimn adeta Turklerde 
vakif sistemine psikolojik bir yatkinhk olusturdugunu soyleyebiliriz. Butun islam dunyasi iginde 
yapilacak gozlemlerde vakif sisteminin en yaygin ve etkin bir bigimde Turklerin yasadiklan 
cografyalarda bulunmasi, gunumuz Arap topraklanndaki vakiflann tamamina yakin kisminin Turkler 
tarafindan vakfedilmesi de bu sosyal yardimlasmaya gostermesi bakimindan onemlidir. 

198 



Tipki Ahilik gibi gokus ve yoksullasma sureci iginde bozulmasina ve istismar edilmesine 
ragmen26 vakif toplum iginde sosyal uzlasma ve dayamsmayi en yuksek duzeylere getiren bir ruh 
disiplini ve kisinin olgunlasma sureci olarak algilanmahdir. Cunku goz nuru ve aim teri ile elde edilen 
mallann, birikimin baskalannin hizmetine verilmesidir. Bencillik duygusunun yenilmesine yonelik ciddi 
bir egitim sonucu ulasilan bu nokta elbette bir ruh disiplini olarak karsimiza gikacaktir. 

Halkin temiz hava teneffusunden, gogmen kuslann tedavisine, egitim, saglik ve ulasima kadar 
insanin temel bes ana ihtiyacina ucuz veya karsihksiz hizmet etmek amaciyla kurulan vakif 
sisteminin, Anadolu ve Balkanlar'daki yayilis ve kullanihs alanlannin incelenmesi gegmise ait 
birikimlerimizi ortaya koyacak onemli ipuglan tasimaktadir. 

Vakif ayni zamanda bir butun halinde toplumun ortak ihtiyaglanna yonelik olarak insanin 
detaylan dusunme bilincidir. Bu bakimdan da egitim ve ogretim yoluyla gelistirilmesi mumkun degildir. 
Ayni zamanda bir gelenek halinde gorulerek ve olgunlastinlarak gelistirilir. Bu yuzden yeniden basa 
donerek binlerce yilhk bir birikimin, bakis agismin, dunya gorusunun toplumun kulturel alt yapisina yer 
etmesi sonucu bu noktaya ulasabilir. Diger toplumlarla ortak medeniyet olusturmamiza ragmen gok 
agik bir bigimde vakif kurumlarimn en gok bizim yasadigimiz ve yonettigimiz yerlerde olmasinin 
sebebi ancak boyle agiklanabilir. 

Gunumuzde sik sik atiflar yaptigimiz toplumumuzla ilgili bazi degerlendirmelerin tutarh ve 
ayaklan yere basar bir mantikta olabilmesi igin de bir koy gesmesi, vakif ve vakfiyesinden, buyuk bir 
kulliye igin hazirlanan vakfiyeye kadar titiz bir bigimde incelemek ve degerlendirmek gerekmektedir. 
Ancak boyle durumlarda tamamen sosyal hayati duzenlemeye yonelik, dis dunya ve sosyal iliskilere 
bagh bir vakif sistemini, gegmisteki bazi Budist manastirlannda uygulanan sistemle ozdeslestirme gibi 
yanhsliklara dusulmesi onlenmis olacaktir.27 

21. yuzyilda kuracagimiz yeni toplum duzeninde toplumumuzun ozunde var olan sosyal 
yardimlasma duygusunu guglendirecek ve gelistirecek her turlu tedbiri almak ve her vasitayi bu 
amagla kullanmak gerekmektedir. Bu durum toplumumuzun kendi dinamiklerini bulmasim ve 
kendisine yakisir ozgun bir demokrasi mantalitesini kendiliginden kurmasini saglayacaktir. 

Gunumuzde hep aydin hareketi olarak gelen yenilesme hareketleri, batidan zaman zaman 
gelen siyasal etkilenmeler ve zorlamalarla yurutulmeye gahsilan demokratiklesme surecinin artik 
halkin iginden, kendi karakterine uygun ve dogal olarak gelismesi gerekmektedir. 

1 Atatov Turkkaya, Toynbee'nin Tarih Tezi ve Turkler, Yon Dergisi, Ankara 1962, S. 46. 

2 Rasony, L. Tarihte Turkluk, TKAE Yayinlan, Ankara 1971; Marko Polo Seyahatnamesi, 
Tercuman 1001 Temel Eser, istanbul 1976, s. 20. 

3 Pumpelly, 1908. 



199 



4 Gabain A. V. Eski Turklerde Bozkir ve Yerlesik Hayat, DTCF Dergisi, Ankara 1944. 

5 Rasony, L, a.g.e., s. 74. 

6 Hassan 0., Berktay H., Odekan A., Turkiye Tarihi, Osmanh Devletine Kadar Turkler, Cem 
Yayinlan, istanbul 1990, s. 299. 

7 Hacip, Yusuf Has, Kutadgu Bilig, Turk Tarih Kurumu Yayinlan, Ankara 1974, s. 21. 

8 Hassan, a.g.e., s. 298. 

9 Caferoglu, Ahmet, Eski Turklerde Sosyal Yardimlasma Muessesesi, Vakiflar Dergisi, 
Ankara, 1942. 

10 Caferoglu, a.g.e. 

11 Radloff, Sibiryadan Segmeler, Cev. Ahmet Temir, MEB Yayinlan, istanbul, 1976, s. 193, 
194, 195. 

12 a.g.e., s. 210. 

13 Vladimirtsov, Mogollann igtimai Teskilati, TTK Yayinlan, Ankara 1944, S. 19, s. 95. 

14 Yalgin, 1974:70. 

15 Yerasimos, Stefanos, Az Gelismislik Surecinde Turkiye, Gozlem Yayinlan, istanbul 1974, 
s. 139. 

16 a.g.e., s. 37. 

17 Hassan, a.g.e., s. 374. 

1 8 Sumer Faruk, Oguzlar, TTK Yay. Ankara 1 964, s. 222223. 

19 Yerasimos, a.g.e., s. 159; Farophi, Suraiya, Osmanli'da Kentler ve Kentliler, Tarih Vakfi 
Yurt Yayinlan, istanbul 1993, s. 276280. 

20 Golpinarh, Abdulbaki: istanbul Universitesi iktisat Fakultesi dergilerinde Ahi 
Futuvvetnamelerinden 1 8'ini yayinlamistir. Aynca ayn dergilerde yazann pes pese yayinlanmis ayni 
konudaki makaleleri onemli bir kaynak ozelligi tasimaktadir. 

21 Mahmut Esat (Seydisehirli), Tarihi Dini islam Darulfunun Nesriyati, istanbul 1327/1329, C. 
3, s. 48. 



200 



22 Kuzgun, Yasar, Islam Kaynaklanna Gore Hz. Ibrahim ve Haniflik, Seda Yayinlan Kayseri 
1985. 

23 Taeschner, Franz Kirsehir Ahi Mutevellisine Ait Bir Berat, Vakiflar Dergisi, 3. Cilt, Ankara 
1956, s. 7. 

24 Hassan, a.g.e., s. 353. 

25 Berki, AN Himmet, Vakiflann Tarihi Mahiyeti, inkisafi ve Tekamulu, Cemiyet ve Fertlere 
Sagladigi Faideler, Vakiflar Dergisi, C. 6, S. 10; Ulken, Hilmi Ziya, Vakif Sistemi ve Turk Sehirciligi, 
Vakiflar Dergisi, C. 9, S. 22; Kunter, Halim Baki, Turk Vakif ve Vakfiyeleri Uzerine Mucmel Bir Etud, 
Vakiflar Dergisi c. 1, S. 103. 

26 Kogi Bey Risalesi, Kulliyati Ebbuzziya, Matbaai Ebuzziya, istanbul 1303, s. 97. 

27 Ruben, W, Budist Vakiflan Hakkinda, Vakiflar Dergisi, C. 2, istanbul 1 942. 
Asik Pasaoglu Tarihinden Segmeler, MEB Yay., istanbul 1970. 

Ataov Turkkaya, Toynbee'nin Tarih Tezi ve Turkler, Yon Dergisi, Ankara 1962, S. 46. 

Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, MEB Yayinlan, istanbul, 1976. 

Berki AN Himmet, Vakiflar ve Vakiflann Maruz Kaldigi Tecavuzlerve ihmaller, C. 7. S. 335. 

Berki, AN Himmet, Vakiflann Tarihi Mahiyeti, inkisafi ve Tekamulu, Cemiyet ve Fertlere 
Sagladigi Faideler, Vakiflar Dergisi C. 6, S. 10. 

Bulug, Saadettin, Turklerine Gore Dunyanin Yaratihsi ve Sonu, Ulku Mecmuasi, S. 102, Ankara 
1941. 

Burslan, Kivameddin, iran ve Selguklular Tarihi, Turk Tarih Kurumu Yayinlan, Ankara 1 956. 

Caferoglu, Ahmet, Eski Turklerde Sosyal Yardimlasma Muessesesi, Vakiflar Dergisi, Ankara, 
1942. 

Cagatay, Neset, Ahilik, Selguk Universitesi Yay., Konya 1981 . 

Eberhard, W, Cin Tarihi, TTK Yay. Ankara, 1947. 

Eberhard, W, Eski Cin Kulturu ve Turkler, DTCF Dergisi, Ankara, 1943. 

Farophi, Suraiya, Osmanli'da Kentlerve Kentliler, Tarih Vakfi Yurt Yayinlan, istanbul, 1993. 

Gabain A. V., Eski Turklerde Bozkir ve Yerlesik Hayat, DTCF Dergisi, Ankara, 1944. 

201 



Hassan, 0., Berktay H., Odekan A., Turkiye Tarihi, Osmanh Devleti'ne Kadar Turkler, Cem 
Yayinlan istanbul 1990. 

ibni Batuta Seyahatnamesi, MEB Yayinlan, ismet Parmaksizoglu, istanbul 1971. 

inan, Abdulkadir, Tarihte ve Bugun Samanizm, TTK Yayinlan, Ankara 1972, sayfa 160 vd. 

Kogi Bey Risalesi, Kulliyati Ebbuzziya, Matbaai Ebuzziya, istanbul, 1303. 

Koprulu, Fuat, Turk Edebiyatinda ilk Mutasavviflar, Diyanet isleri Baskanhgi Yay. Ankara 1966. 

Kopruluzade Mehmed Fuat, Vakif Muessesesinin Mahiyeti ve Tarihi, Vakiflar Dergisi, c. 2. 

Koymen M. Altan, Sultan Alparslan Zamaninda Turkiye, Kultur Bak. Yay. Ankara 1975. 

Kunter, Halim Baki, Turk Vakif ve Vakfiyeleri Uzerine Mucmel Bir Etud, Vakiflar Dergisi, c. 1, S. 
103. 

Kur'ani Kerim ve Turkge Anlami, Diyanet isleri Baskanhgi Yayinlan, Ankara 1985. 

Kuzgun, Saban, islam Kaynaklanna gore Hz. ibrahim ve Haniflik, Seda Yayinlan, Kayseri 1985. 

Lutfullah Ahmet, Hayati Hazreti Muhammed, Simavi Yayinlan, istanbul 1342. 

Mahmut Esat (Seydisehirli), Tarihi Dini islam Darulfunun Nesriyati, istanbul 1327/1329, cilt: 1. 

Naima Tarihi, Zuhuri Damsman Yayinlan, istanbul 1966. 

Nur, Riza, Turk Tarihi, C. 2, Maarif Vekaleti Yayinlan, istanbul 1926. 

Ocak, Ahmet Yasar, Babailer ve Babailik, Dergah Yayinlan, istanbul 1980. 

Oraltay Hasan, Kazak Turkleri, Turk Kulturu Yayinlan, istanbul, 1976. 

Radloff, Sibiryadan Segmeler, Qev. Ahmet Temir, MEB Yayinlan istanbul, 1976. 

Rasony, L, Tarihte Turkluk, TKAE Yayinlan, Ankara 1971. Marko Polo Seyahatnamesi, 
Tercuman 1001 Temel Eser, istanbul, 1976. 

Ruben, W., Budist Vakiflan Hakkinda, Vakiflar Dergisi, C. 2, istanbul 1942. 

Selguklular Tarihi, Selguklu Arastirmalan Enstitusu Yayinlan, Ankara 1970. 

Sumer Faruk, Oguzlar, TTK Yay., Ankara 1964. 



202 



§ehsuvaroglu, Bedi N., Dinlerde ve Tarikatlarda Sembolizm ve Remizler, Muhit Yayinlan, 
istanbul 1973. sayfa 1 1 vd. 

Taeschner, Franz, Kirsehir Ahi Mutevellisine Ait Bir Berat, Vakiflar Dergisi 3. Cilt, Ankara 1956. 

Tarim, Cevat Hakki, Tarihte KirsehirGulsehri, istanbul 1946. 

Turan Osman, Selguklular Zamaninda Turkiye, Selguklu Arastirmalar Enstitusu Yayinlan, 
Ankara 1970. 

Ulken, Hilmi Ziya, Vakif Sistemi ve Turk §ehirciligi, Vakiflar Dergisi, C. 9, S. 22. 

Vladimirtsov, Mogollann igtimai Teskilati, TTK Yayinlan, Ankara 1944, S. 19. 

Yerasimos Stefanos, Az Gelismislik Surecinde Turkiye, Gozlem Yayinlan, istanbul 1974. 

Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, TurkTarih Kurumu Yayinlan, Ankara 1974. 

Ziya Gokalp, Turk Medeniyyeti Tarihi, Kultur Bakanhgi Yay., istanbul, 1976. 

Goruntu Cekim No: 689698, kaset no: A/1820., Cadir/Turkmen Askaabad. 

Goruntu Qekim No: 742775' kaset no: A/3136 Askaabad/Turkmenistan. 

Goruntu Cekim No: '827834' kaset no: A/43/44 Kogdemiryaylasi. 

Goruntu Cekim No: '875' A/50 kaset no: Yesevi Zikri/Turkistan. 

Ahmet Yesevi'den Haci Bektas Veli'ye Anadolu'da Turk Humanizminin Kaynaklan, Belgesel 
Film Dokumanlan, Gazi Universitesi Turk Kulturu ve Haci Bektas Veli Arastirma Merkezi Arsivi, 
Ankara 1999. 



203 



Erken Donem Turklerinde Defin iflemleri / Dr. Ciro Lo Muzio [s.123-128] 

La Sapienza Universitesi Hint ve Orta Asya Sanati Bdlumu / italya 

Bu alanla ilgilenen bilim adamlan arasmda son derece iyi belirlenmis konvensiyonel 
donemlendirmeye gore, Avrasya goger medeniyetinin ilk onemli asamasi olarak "Erken Gogerler" diye 
bilinen doneme atiflar yapilmaktadir. Bahse konu olan bu donem, milattan once (M.O.) 1. binyildan 
itibaren, Step Tung kulturunun (SrubnajaAndronovo) mevsimlik goglerinden, Avrasya steplerinin 
buyuk bolumunde yasanir hale gelen saf gogerlige gegis doneminden baslayarak gok uzun bir zaman 
dilimini kapsamaktadir. "Erken Gogerler" donemi butun bir binyil, hatta milattan sonra (M.S.) birinci 
yuzyilda bile surdu, bu yuzden SakaSibir olarak bilinen kulturun (Bu donem, M.O. 6. yuzyil ile 43. 
yuzyillar arasmda en parlak yillanni yasamisti ve genellikle iranlarm soyundan gelen nufusa 
atfedilmekteydi) butun basarilanm da kapsamaktaydi; aynca Hint alt kitasindan Roma 
imparatorlugu'na kadar uzanan bolgedeki yerlesik medeniyetlerin siyasi ve kulturel tarihleri uzerinde 
uzun suren etkileri olan onemli gog hareketlerinin damgasini vurdugu "HunSarmat D6nemi"nin 
(yaklasik olarak M.O. 3. yuzyil ile M.S. 3. yuzyil arasi) karmasik yuzyillanni da kapsamaktaydi. 

ilk Kaganligin M.O. 552 yihnda kurulmasiyla birlikte, Tujue'nin (Cin kaynaklannda Turkler boyle 
isimlendirilmektedir) ya da Gokturklerin (Turkler yazitlannda kendilerini boyle adlandirmaktaydi) 
yukselisi, Avrasya tarihinde yeni bir devri baslatmaktaydi. Bu, siyasi ve ideolojik alanlann gok 
otesinde, goger medeniyetinde onemli bir degisimi simgelemekteydi ve abartmaksizin gok buyuk 
onemi haizdi: "Onlar (Turkler) arkalannda ilk kez yerli tarihi dokumanlar birakan sadece ilk Altayli halk 
degildi, ayni zamanda arkalannda Altay dilinde yazili belgeler birakan, yani herhangi bir Altay dilinin 
en erken metinsel kanitmi olusturan Turkge ile yazilmis dokumanlar birakan bir halk idiler."1 Aslmda, 
Turkler'den once bu muazzam steplere hakim olan ve buralara yerlesen bir halk hakkinda bilinen 
higbir yerli yazili beige bulunmamaktadir. Ancak hala tartismah bir kayit (M.O. 54. yuzyillarda, Issik'in 
sasali kurganlannda bulunan uzerinde desifre edilmemis yazilar bulunan bir ganak2) bulunmakla 
birlikte, Erken Gogerler'in herhangi bir yazi karakteri kullanmadiklan gorulmektedir. SakaSibir 
kabilelerinin buyuk kisminin iran dilleri ve etnik ailesine mal edilmesi, esas olarak, onomastik 
temellere ve bunlann dinsel ve mitolojik geleneklerinin analizlerine dayandinlmaktadir. 

Gokturkler yeni bir davranis sergilemekteydi. Qunku bunlar baslangigtan beri yazili hatiralann 
oneminin farkindaydilar, ilk once Sogd dilini ve yazisini kullandilar, daha sonra (ikinci Gokturk 
Kaganhgi, M.S. 682745 doneminde) da kendi dillerini ve runik yazi karakterlerini kullandilar. 
Paleografik analiz temelinde, ortak bir orijinleri olmayan Avrasyah ve Asyali olmak uzere iki farkli 
gruba ait 8 alfabe arasindan birisi segilmistir. Aynca, bunlan sadece sert malzemeler uzerine yontarak 
kullanmadiklan da gorulmektedir. Step runik alfabelerinin detayli bir analizi "bunlann higbirinin sadece 
yontulmak uzere dizayn edilmedigini"3, el yazmalan igin de kullamlma ihtimallerinin oldugunu 
gostermektedir. 



204 



Ancak, aynen iranh selefleri gibi, Turkler de hayvancihkla ugrasan gogerlerdi. Yukanda altini 
gizdigimiz gibi siyasi agidan gok onemli bir degisim yasamis olsalar bile, bunlardan geriye kalan 
arkeolojik kalintilar, gegmislerinden koklu bir kopusu gostermemektedir. Alan arastirmalarimn 
nesneleri Erken Gogerlerinkiyle ayni oldugundan, bilim adamlannin gozmek zorunda olduklan 
muamma igin uygulayacaklan yontemler ve stratejiler de ayniydi. Erken Gogerler hakkinda Yunanca, 
Farsga ve Cince yazili kaynaklar bize degerli bilgiler vermektedir. Heredot'un, Kara Deniz'in kuzey 
bolgelerinde yasayan Saka ve diger gogerlere ithaf ettigi tarihgeleri ya da Hun ile ilgili Cince tarihi 
metinler tarafindan saglananlan hatirlatmak yeterli olacaktir. Erken donem Turk kabileleri tarihi 
agismdan, Cince kaynaklann katkisi kadar, islam ve Bizans kaynaklannm katkilan da onemlidir. Yine 
de, bunlar ve diger pek gok goger halk hakkindaki bilgilerimiz, bu kaynaklarda higbir iz 
birakmadiklanndan dolayi, buyuk oranda bu halklarm biraktiklan arkeolojik kalintilann incelenmesine 
dayanmaktadir. Ve, gogerler genelde yerlesik hayata gegmis olmadiklanndan, alan/arazi 
arastirmasinin temel unsurunu bunlardan kalan mezarlar teskil etmektedir. Sik sik meydana gelen 
kavgalarda ittifaklar kuran, nehirlerin ya da gollerin kenarlanna, daglann yamaglanna ya da yuksek 
platolara tam bir duzen olmaksizin yayilan eski gogerlerin turbeleri, Cin sinirmdan Tuna havzasina 
kadar uzanan devasa bolgeyi kaplayan Avrasya step manzaralanndaki ana gorsel unsuru teskil 
etmektedir. Gogerler genellikle, mevsimsel bazda ve belirli bir rota boyunca bir meradan digerine 
surekli gog ettikleri igin, cenazelerinin defni, defnedilen kisinin ait oldugu grubun degerleri ve dinine 
tevdi edilen onemli bir cografik ve sembolik isareti temsil etmekteydi. Kurganlarda, anitsal 
buyukluklere ulasabilen toprak ya da taslardan olusan bir tumsek, mezann toprak ustunde olan 
kismini gosterir. 18. yuzyildan bu yana, arkeologlar igin mezarhklar arkeolojik bilgiler agismdan 
dogrudan birer kaynak olagelmislerdir. Turbelerin, defin adetlerinin ve cenaze sunaklannin 
analizlerinden, sosyal orgutlenme, kulturel gelisim, sanat, din ve yerlesik medeniyetlerle iliskiler gibi 
arastirmanin degisik alanlanna isik tutmasi beklenmistir.4 

Ancak, hala cevaplanmamis sorular vardir. Her ne kadar, bugune kadar buyuk miktarda maddi 
kayitlar toplanmis olsa da, step medeniyetlerini arastiran arkeologlann ve tarihgilerin temel 
amaglanndan biri, yazili kaynaklardan dolayi bilinen halklan arkeolojik kalintilardan (ve boylece de 
cografi konumlanndan) da tespit etmektir, ancak pek gok vakada, ozellikle step kusaginin dogu 
kesiminde olanlann da, hala bu uygulanamamistir. Adlari Ahamen yazitlannda gegen Sakalann (ve 
bunlann alt gruplannin), yasadiklan bolge hakkinda degisik hipotezler ileri surulmesine ragmen, 
bunlardan higbirisi tam olarak ispatlanamamistir.5 Vusun'un6 bulundugu bolge uzerindeki ya da M.O. 
2. yiizyilda, Kushan hanedaninin dogdugu yer olan Kansu ile Baktriya7 arasinda gidip geldikleri 
duzenli rotalan boyunca, Yuegi'nin izleri uzerinde de tartismalar vardir. Bir gergek olarak sorun, biraz 
da, gok hizh bir sekilde asimile olabilen ve gabucak dagilan sosyal ve siyasal yapilanyla bu goger 
kabile topluluklannin tabiatmdan kaynaklanmaktadir. Aynca, Saka, Vusun, Hun ve Yuegi terimleri 
gogunlukla, kulturel oldugu kadar linguistik bakis agismdan da bir homojen resim gizemeyen pek gok 
halk uzerinde otorite kuran hegemon gruplan ifade etmektedir. Butun bu gorusler, pek gok agidan, 
erken donem Turkleri'ne de uygulanmaktadir. 

205 



Baslamadan once, onemli bir zaafi belirtmemiz gerekmektedir: onca arkeolojik zenginligine 
ragmen, erken donem Turklerinin siyasi ve etnik anavatani olan Mogolistan'da, bitisigindeki Guney 
Sibirya'ya (Altay, Tuva ve Transbaykalya) nazaran gok daha az sistematik arastirma yapilmistir. Bu 
agidan, Avrasya'nm eski goger medeniyetleri hakkinda hemen hemen butun bildiklerimizi Sovyet 
arkeolojisine borglu oldugumuzu hatirlatmakta fayda var. Yine de, sunu akhmizda tutmahyiz ki, 
egemenlikleri altina giren bu devasa bolgede Sovyetler de tek tip bir arastirma yapmamislardir ve bu 
yuzden Turk doneminin arkeolojik kalintilanna verilen etnik etiketlere ihtiyatla yaklasmak gerekir.8 
§imdi asil meseleye gegebiliriz. 

Tuva'daki (79. yuzyillar) Turk mezarliklannin gok ileri derecede yapilan arastirmalan bu halkin 
defin torelerinin resmini gok daha iyi bir sekilde olusturmamiza yardim etmis olmasina ragmen, 9 
Altay'daki, Kudirge mezarhgilO (68. yuzyillar), erken Turklere yonelik galismalarda bir donum 
noktasini temsil etmekte ve burasi hala bir paradigmatik deger tasimaktadir. Bu mezarhkta yaklasik 
30 kadar dikdortgen ya da oval mezarhk ortaya gikanlmis ve bunlann herbiri iginde sirt ustu yatinlmis 
sekilde bir kisi defin edilmistir. Defnedilen bu kisilerin herbirine, mezann diger yaninda sahiplerine 
donuk vaziyette yatinlmis bir at eslik etmektedir. Bazi durumlarda, defnedilenin ati yerine onun suslu 
kosum takimlan gomulmustur. Ancak, pek gok mezarda sadece bir at iskeleti bulunmasi, bunlann 
baska yerde gomulu kisiler igin dikilmis anitlar oldugu seklinde yorumlanmasina sebep olmaktadir. 

Bir atin bir adamla birlikte gomulmesi, bu hayvanin gogerlerin hayatinda oynadigi onemli rolu 
gostermekle birlikte, olumunden sonra da ayni rolunu koruyacagina inanildigini simgelemekteydi. Bu 
gok eski bir Avrasya goger gelenegi idi, daha spekulatif olgekte (bir mezara gomulen at sayisi 
agismdan) olmakla birlikte bunu; Syntasta'nin (M.O. 2. asir, bronz gagi mezarlan ve daha sonra da 
Ar'an (Tuva, M.O. 8. asir), Pazink (Altay, M.O. 53. asirlar) ya da Karadeniz steplerinin ertomlik(M.O. 
43. asirlar) muhtesem goger kurganlanyla orneklendirebiliriz. Ancak bu tarz definler sadece goger 
toplumun en ust tabakalanna munhasirdi, bundan dolayi binegiyle birlikte defnedilmek, ileride Turkler 
arasinda goruldugu kadar yaygin bir uygulama degildi. Fakat, Kudirge gomulerindeki birkag vakada 
agagtan yapilann kahntilan ortaya gikanlamamistir. Algak bir kurgan/mezar, 1 metre yuksekliginde ve 
10 cm. genisliginde olmak uzere mezarhk uzerinde yukselmektedir. Defin sunulan ise oldukga 
mutevazidir, bunlar silahlan (kihglar, hangerler, yaylar ve ok uglan), ganaklan ve hafif binek araglarmi 
(eyer, uzengi vesaire) igermekteydi. Bu tarzin ilk orneklerinin bulundugu Tuva mezarliklanndaki 
(MongunTayga ve Kokel) mezarlann tarihi 6. yuzyihn sonlanna dayanmaktadir, ancak bunlann buyuk 
bolumu daha sonraki bir doneme aittir (79. yuzyil). Bunlann Altay definleriyle ortak yonleri goktur, 
fakat cesetlerin basinin yonu farkhdir (Kudige'de kuzeybatiya, Tuva'da kuzeydoguya donuktur), 
aynca mezar gukurlan yassi taslarla (MongunTayga) ya da agag palakalarla (Kokel) kapatilmaktaydi. 
Erken donemlere kadar uzanan ve erkegin ati ile birlikte gomuldugu, agikga Altay prorotipine 
benzeyen bu Turk geleneginin izleri orta Yenisey havzasinda oldugu gibi, gok daha seyrek olmak 
uzere Kazakistan ve Ozbekistan'da (TasTyube, Alamisik, Semerkant, Eski Kojtas) da bulunmustur. 
Ancak, bu bolgede erken donem Turkleri podboy mezan (alt kisimlarimn kenarlannda kuguk hucreler 
olan bir gukur) adi verilen bir gelenegi benimsemislerdir, ve bu gelenek yuzyillar boyunca Orta 

206 



Asya'nin batisinda en favori defin uygulamasi olmustur. Bu tipik Altay defin merasimleri de, Turk 
kabileleri ile birlikte uzak diyarlara yayilmistir. Bu yuzden, benzer sekilde erkeklerin binekleriyle birlikte 
gomuldugu gukurlu mezarlara Kumuklann (712. asirlar) yasadigi yukan ve orta irtis havzasinda 
oldugu kadar, "Srostki Kulturu" adi verilen "Obirtis, (813. asirlar) ve yerel UgorSamoyed kabilelerine 
ait olan mezarhklardaki Turk mezarlannda da rastlayabilmekteyiz. 

Atla birlikte defin gelenegine, aynca, Yedisu ve Tiyansan'm kuzey yansina hakim olan (766940) 
goger Karluklann sik sik ziyaret ettigi yuksek otlaklarda; Kara Deniz'in kuzeyine gog eden Turk 
kabileleri Dinyeper steplerindeki Pegenekler (10. yuzyil ve 11. yuzyil baslannda); 11. asinn ilk 
yansinda Don ve Azak steplerinde gorulen (Kipgaklann soyundan gelen ve Kumanlar olarak da 
bilinen) Polovestler arasinda da rastlanmaktadir. 

Bu kisa ozetlemeden sonra, Cince kaynaklann Gokturklerin defin torenleri ile alakali neler 
soyledigini hatirlatmakta fayda gorulmektedir. Daha erken donemlerde (Mesela, M.S. 6. asirdan 
once), Gokturkler genellikle olulerini, atlan ve diger esyalanyla birlikte yakar ve kullerini bir mezara 
gomerlerdi. Gomuldugu yere (ya da mezarimn yakinlanna) olenin tasvirinin yapildigi ve askeri 
basanlarinin anlatildigi bir mezar aniti dikilirdi. Aynca, hayati boyunca oldurdugu her bir dusmam igin 
genellikle bir tas dikilirdi; cesaretinin seviyesine gore savasginin hatirasi, bu tur yuzlerce ya da 
binlerce tas tarafindan yad edilirdi. Daha sonralan, defin uygulamasim benimsemek uzere atalarmin 
bu gelenegini terkettiler. 

Daha once gordugumuz gibi, en basindan itibaren (yani, 67. yuzyillardan itibaren) Turk 
mezarliklarimn analizi, cesetleri gommenin en yaygin ayin oldugunu gostermektedir. Defin toresinin 
diger ozelliklerinin yam sira, definin kendisi Turk kabilelerinin Asya steplerinin dogu ucundan 
Karadeniz'e kadar uzanan bolgede siyasi ve etnik yayilmasimn asamalanm gostermektedir. 

Eger ki, gok eski donemlere ya da belirli ama gok iyi tespit edilmis bir bolgeye atfen degilse, 
Cinlilerin cesetlerin yakilmasina dair ifadeleri gegeklerle gelismektedir. 

Turk Avrasya'sinin arkeolojik arastirmasi, ozel hususiyetler gosteren ve cenaze torenlerinde 
degisik geleneklerin gozlendigi bolgesel kulturleri bilgilerimize sunmaktadir. 13tas kulturu olarak 
isimlendirilen kultur de boyledir.1 1 

Genellikle, eski Hakaslarla (Kirgiz kabilelerinin atalan) baglantilandinlan bu kultur, 6. ve 9. 
yuzyillar arasinda, daha onceleri Tastik kulturunun sahiplerinin (15. yuzyillar) yasadigi, Minusinsk 
havzasinda (Guney Sibirya) gelismistir. Bu kultur, bir gesit altigen ya da kare anit mezar olan ve tas 
levhalarla insa edilen, 8'den 12'ye kadar menhirle gevrilen 2aatas (Savastasi) cenaze anitimn 
dikilmesinden sonra bu ismi almistir. Sikhkla daha onceki donemlere dayandinlan, Tastik kulturu, 
Yenisey runik yazitlannda bulunan gizimler ya da epigraf yazilardan mutesekkil tamgalan uretmistir. 
Gimillerde (kare ya da dikdortgen) bir kap iginde saklanan kullerin bulunmasi, cesetlerin yakildigmi 



207 



ispatlamaktadir, bu rituel suphesiz ki Tastik geleneginden miras ahnmistir, bu mirasin uzantilan 
cenaze sunulannda da kendisini gostermektedir. 

§imdi dikkatlerimizi, daha onceden gordugumuz gibi, Cin kaynaklannda bahsedilmeden 
gegilmeyen, erken Turkler arasinda en ayirt edici ve en saglam gelenek olan abide komlekslerine (ev 
bark) yonlendirelim. Mogolistan, Tuva ve Altay'da oldugu kadar Kirgizistan ve Kazakistan'da da gok 
sayida olduklan kaydedilen (ama nadiren analiz edilmis olan) bu abideler, sikhkla mezarhklar iginde 
ya da ayri bir yerde gruplar halinde bulunmaktadirlar. Bunlar genellikle bir kare (nadiren de 
dikdortgen) gorunumlu 15'e 20 metrekare bir alani kaplayan tas levhalardan yapilmis bir duvar 
gorunumunde olup, ortasinda kuguk taslardan ya da gakiltaslanndan kuguk birtumsek bulunmaktadir. 
Karenin kenarlan (birkag vakada koseleri) bas noktasina gore yonlendirilmistir. Giris dogu kenanna 
konulmus; ve gogunlukla, ayni kenarda bir sira olusturan gesitli sayilarda anikonik taslarla (balbal) 
birlikte insan bigimli bir kitabe bulunmaktadir. Bu mezar gitlerinin/duvarlannin kronolojisi, gogunlukla 
mezara yakinhgi hesaplanarak gikanlmaktadir (genellikle ve daha kolayca ise tarihi cenaze sunulan 
ve diger unsurlar tarafindan belirlenmektedir). Hayvan kemiklerinin yam sira, bigaklar, ok uglan ve 
diger pargalar igeren rituel ziyafetleri ya da bu kutsal sitelere gidip gelme sikhginin kahntilan faydah 
kronolojik ipuglan saglamaktadir. Merke Nehri'nin ust kesiminden gegen Kirgiz Alatau'nun 
(Kazakistan) bir yuksek platosu (3000 metre) uzerinde son zamanlarda devasa bir mezarhk ve 
tapinma alani kesfedilmistir (ancak hala burasi gergekten arastinlmamistir). 250 km2lik bir alan 
uzerinde 170'den fazla abide (hoyuk, mezar tumsegi, mezar gitleri ve insan seklinde mezar taslan) 
bulunmustur.12 ilk arastirmalar butun anitsal bolgeyi Gokturk donemine aitmis gibi gosterse de, 
ancak daha ileri ve eksiksiz arastirmalar bu essiz kutsal mekanin kronolojik yasini guvenilir bir sekilde 
tespit edebilecektir. Hangi oranda olursa olsun, arkeolojik deliller Turk anitlannm nispeten kisith bir 
doneme (6. yuzyilin ikinci yansi ile 8. yuzyil arasi donem) ait oldugunu gostermektedir. Takip eden 
yuzyillarda Turk Avrasyasi'nin dogu bolgelerinde bu tur abidelere rastlanmamistir, ancak bu donemde 
bazan eski mezarhklar defin yerleri olarak kullanilmistir. 

Ancak, bu tur abidelerde gergek bir yenilik bulunmamaktadir. Mezar alanindaki (muhtemelen 
tapinilan yer) tas duvarlar/gitler erken donem Turklerinin birer sekuler mirasidir. "Taslevha turbeleri 
kulturu" (plito2nye mogily) olarak adlandinlan mezar duvarlannin Transbaykalya'da uzun zamandir 
sabit oldugunu ve M.O. 87. yuzyillardan ayni binyihn son asnna kadar gegen doneme dayandigmi 
hatirlatmak yeterli olacaktir.13 Buyuk tas levhalardan yapilan benzer kare duvarlar ile ayirt edilen bu 
mezarlar genelde uzerinde erkek geyik resmi bulunan (bu yuzden de ortak adlan ya da "geyik 
taslan"dir) muhtesem dekorasyonlanyla insan seklindeki mezar taslanni da igermektedir.14 Bu 
yuzden, Turk anitlannm butun temel unsurlannin burada mevcut oldugu gorulmektedir. 

Tek farkhlik sudur ki, atalara tapinmaya adandigina dair butun ihtimallere ragmen, "Taslevha 
turbeleri kulturu" mezarlan sadece mezardir ve Gokturklerin bu kutsal duvarlan ne defin, ne de olu 
yakmanin izlerini tasimaktadir, agikgasi bu yalnizca daha sonraki gorevi kutsallastirmaktan ibarettir. 



208 



insan sekilli mezar taslan ve balballar da, kesinlikle erken donem Turk kulturunun en simgesel 
boyutlan olarak diJsunulebilir. Uzun zamandir bunlar, bu sanat eserlerinin ikonografik gelisimi ve 
fonksiyonlanni analiz etmeye ve bugune kadar toplanan onemli sayidaki buluntulann ait olduklan 
donemi guvenilir bir sekilde tespit etmeye gayret sarfeden arkeologlann ve sanat tarihgilerinin15 
dikkatini gekmektedir. Turk kahntilarinin gok daha erken donemlerine ait mezar taslanyla mesgul 
olmanin gok da ender bir ugras olmadigi dusunulse de, bu nig de kolay bir gorev degildir. Daha ileri 
bir komplikasyon da, bu buluntulann buyuk bolumunun muzelerde onanlmak uzere orijinal yerlerinden 
ve kendi arkeolojik baglamlanndan uzaklastinlmasindan kaynaklanmaktadir. Bilim adamlannin uzun 
zamandir karsi karsiya kaldigi bir tartismamn yarattigi diger bir sorun da, silahlarim donanmis halde 
bir savasgiyi tasvir eden ve diger sembolik atiflan ya da savasginin en onemli dusmanim resmeden 
bu figuratif mezar taslannin, olen kisiyi temsil edip etmedigidir. Son zamanlarda, ilk hipotez gok daha 
mantikh bulunmaktadir (bu, yukanda almtiladigimiz Qince metinle de daha uyumludur). Figuratif 
mezar taslannin onemi, bu yuzden, olen kisinin oldurdijgu dusmanlarin sembolik temsilinden ibaret 
olan anikonik taslarla, yani balballarla karistirilmamahdir. Balballann uzayip giden sirasi, olenin 
ruhuna eslik ederek cesaretinin somut bir olgusunu sergilemektedir. Tuva'nin mezar komplekslerinde 
3'ten 57'ye kadar olan balballar sayilabilmektedir. Bumin Kagan'in (M.S. 581) Selenga havzasindaki 
turbesi bu tur taslardan 270 adeti ile gevrilidir, ancak inamlmasi gok daha gug olan manzarayi Bilge 
Kagan'in kardesi Kul Tegin'in mezannin bulundugu yer sunmaktadir, Orhun bolgesinde Kul Tegin'in 
cesareti 900 balballa yad edilmektedir. Mezar taslan ashnda uzun birtarihe sahiptir. 

Daha once belirttigimiz gibi, bunlann ilk ornekleri, tarih oncesi gaglardan beri Avrasya'da 
uygulanan ve suregelen bir gelenek olan, Erken Donem Gogerleri'nin "geyik taslan"nda aranabilir. Bu 
tur yapitlann, gogerlerin ideolojik ve sanatsal ortamim arastirmada ne kadar onemli oldugunu bir kez 
daha hatirlatmakta fayda var. Altay, Tuva ve Transbaykalya'da bunlar genellikle bir yastik ya da 
menhir gorunumunde olup, iki genis, iki de dar kenardan olusan bir buyuk yassi tastan yapilmislardir. 
Asm derecede sematik ve figursuz kesilmesine ragmen, bir gizgi ile govdeden aynlan ve kolayca ayirt 
edilen baslanyla (bazan da yuvarlak kupeleriyle) ve savasginin silahlannin (bir kama, bir balta) 
sabitlendigi bel kismiyla, bunlar agikga bir savasgiyi temsil etmektedirler. Birgok ornek uzerinde sasali 
dekorasyonlar muhafaza edilmistir ve bunlar esas olarak degisik otlaklarda bulundugu tasvir edilen 
erkek geyikler igermekte ve vucut boyama ve dovmenin ilk uygulamalarim sergilemektedir, bu yuzden 
de bu dekorasyonlar Avrasya "hayvan sitili"nin ilk asamalanndan biri olarak mulahaza edilmektedir. 16 
Bati Kazakistan'da (Bajte III, M.O. 7. yuzyil) Sarmat kabileleri ile ilgili oldugu bilinen, nispeten gok 
daha gergekci bir sekilde kesilmis olan, (erkek geyik suslemeleri bulunmayan ve silahlarim belinde 
asih oldugu halde gosteren) savasgilann tasvir edildigi mezar taslan bulunmustur. 

Erken Donem Turk mezar taslan daha onceki donemlere ait olan mezar taslanndan gok da 
farkh degildir, ancak kendilerine munhasir bazi ozellikler sergilemektedirler. Turklerin yasadigi dogu 
bolgelerinde, erkek figurlerinin hemen hemen mukemmel sayilabilecek temsillerini bulduk17 (Kadin 
heykelleri de Kazakistan'da bulunmustur, mesela Merke'de). Bu erkeklerin, gogunlukla ayakta durur 
halde porteleri yapilmistir, birkag ornekte ise ayak ayak ustune atmis halde otururken ya da bir 

209 



tabureye oturur halde resmedilmislerdir. Uygun sekilde tasvir edildikleri durumlarda, bunlann 
kiyafetlerinin tipik goger kiyafetleri oldugu gorulmektedir (ceket ve pantolon); bu heykellerin temel 
ozelliklerini, silahlann (kihg ve hanger) asili oldugu bel kemeri ve gogus hizasma kaldinlmis olan sag 
elde tutulan bir kab ya da yay; bazi orneklerde ise bir kus tutar sekilde oluslandir. Bunlar gogunlukla 
biyikh, kupeli ve daha erken donemlere ait orneklerde arkaya birakilmis sag orguleriyle 
resmedilmislerdir. Uzun orguler ve biyiklar erken donem Turk atlilannin ayirt edici ozellikleri olarak 
gorulmektedir. Bu agidan, Sogd hukumdannin sarayinda, Varghoman, Afrasyab'in gizimlerinin 
(Semarkant, M.S. 7. yuzyil) birtanesinde uyelerinin uzun sag orgulerine sahip olmasindan tanimlanan 
bir heyetin Turk oldugunun anlasildigini hatirlatmak ilging olacaktir.18 Son zamanlarda, Orta 
Tiyansan'daki (78. yuzyil) Suttuu Bulak'ta bir mezarda gun isigina gikanlan kemikten yapilmis bir 
plaka uzerine oyularak resmedilmis bir savas meydanindaki okgular da uzun sag orguleri ve 
biyiklanyla gorulmektedir.19 

Netice olarak sunu soyleyebiliriz ki, turbe ve bunlarla baglantih bir sekilde insana benzeyen 
mezar taslannin dikilmesi gelenegi, ozellikle Polovestler (Kumanlar) da dahil olmak uzere, Bati 
Turklerinin yasadiklan bolgelerde daha sonraki donemlerde de devam etmistir. 13. yuzyihn 
ortalannda bu topraklara gelen Rubrucklu William'a inanmamiz gerekirse, dini ve cenaze torenlerine 
dair kesin inanislar/abideler onemli degisimlere ugramamistir: "Kumanlar olen kisinin uzerine buyuk 
bir tumsek yaparlar ve ona yuzu doguya gelecek sekilde ve gobeginin hizasindaki elinde bir yay tutar 
halde bir heykel dikerlerdi. Taslarla gevrilmis gok genis alanlar halinde yuzu doguya donuk baska 
mezarlar da gordum, bazilan daire seklindeydi, digerleri ise dikdortgen, ve dunyanm dort kosesine 
dort uzun tas dikilmekteydi."20 18. yuzyila kadar, Ukrayna steplerinde eski kavsak noktalan ya da 
nehirlerin kesistigi yerlerde, tepelerde ya da eski Turk kurganlannin uzerinde binlerce Kumran mezar 
anitlan hala dimdik ayaktaydi. 

Bunlann buyuk gogunlugu kayboldu, ancak kuguk bir bolumu muzelerde korunmaktadir. Butun 
kenarlan rahatga gahsilmis bu anitlann kesimleri dogudaki prototiplerinden gok daha gergekcidir. 
Bunlarda daha ilging olan, geleneksel kiyafetleri iginde, gogu zaman gift olarak, hem erkek hem de 
kadin figurlerinin resmedilmis olmasidir. Ortak nitelikleri ise hem erkegin hem de kadinin goguslerinin 
hizasinda bir fincan/kadeh tutmalandir. Daha karekteristik olani ise, gogunlukla gogusleri agik sekilde 
gosterilen kadinlann yuksek bir bashk giymesidir. 

Bu heykellerin, mantikli olarak, atalara tapinma ya da Turklerin Tannsal gifti Tengri (Goksel 
Tann) ve Umay (Yer Tannsi) olduklanna inanmaya meyledilebilse bile bu, erken ve orta donem 
Turklerinin medeniyetleri hakkinda daha fazla arastinlmasi gereken ve gun isigina gikanlmasi 
beklenen boyutlardan sadece birini teskil etmektedir. 

1 Sinor 1996: 327. 

2 Aki{ev 1978: 5360. 



210 



3 Kyzlasov 1994: 623. 

4 Arkeolojik arastirmalann sonuglan uzerine genel referans kitaplan olarak bakiniz Mo{kova 
(ed.) 1992 (Erken Donem Gogerleri igin) ve Pletneva (ed.) 1981 (Turkler ve alakali kabileler). 

5 Mo{kova(ed.) 1992: 24 ff. 

6 Mo{kova(ed.) 1992: 26 ff. 

7 Staviskij 1986: 120 ff. 

8 Tamamen incelenmemis, diger bir verimli arastirma alanini da, Cin, islam ve diger yazili 
kaynaklann, arkeolojik kayitlann isiginda Turk cenaze toreleri agisindan analizi olusturmaktadir 
(bakiniz Roux 1990: 293 ff). 

9 Gra2 1980; Kenk 1982b. 

1 Gavrilova 1 965; Kenk 1 982. 

11 Pletneva (ed.) 1981:4652. 

12 Dosymbaeva 2000. 

13 N. L. 1 lenova, in Mo{kova (ed.) 1 992: 247254. 

14 Savinov1994. 

15 yer 1 966; Jisl 1 970; Kubarev 1 984; Vinnik 1 995. 

1 6 Grjaznov 1 984; Jettmar 1 994. 

17 Figuratif ve figursuz mezar taslan arasinda en agik ayrim E. Esin (1982) tarafindan 
yapilmistir. Birincisini, bir kemerin varhgiyla kahramanlann resmedildigini higbir muglakliga mahal 
birakmaksizm tanimlayabilir ve dogrudan "geyik tasalan"yla iliskilendirebiliriz; bunlann ikonografik 
ozellikleri ise Gokturklerin erken goger kulturlerle paylastigi dini ve ahirete dair inanglannm isiginda 
agiklanabilir. 

1 8 Silvi Antonini 1 990: figs. 1 3. 

1 9 Chudjakov, Tabaldiev, Soltobaev 1 997. 

20 JacksonMorgan (eds.) 1 990: p. 221 . 

Aki{ev, K. A. (1978), Kurgan Issyk. Iskusstvo Sakov Kazakhstana, Moskva, pp. 5360. 



211 



Chudjakov, Ju. Tabaldiev, K. y. Soltobaev, O. S. (2000), Novye nachodki predmetov 
izobrazitel'nogo iskusstva drevnich Tjurok naTjanyane, Rossijskaja Archeologija, 1, pp. 140147. 

Clark, L. V. (1978), Two Stone Sculptures of the "Old Turkic" Type from Sinkiang. UralAltaische 
Jahrbucher, 50, pp. 4248. 

Dosymbaeva, A. M. (2000), L'area sacra turca del Merke. In: Ligabue Arbore Popescu (ed.), 
pp. 274277. 

Erdelyi I. (1977), Recently Found Relics of Turkic Stone Sculpture from the Territory from the 
Territory of the Mongolian People's Republic. In: P. Denwood (ed.), Arts of the Eurasian Steppelands, 
London. 

Esin E. (1982), BenguTas (The Rock of Immortality), an Essay on Turkish Memorial Steles with 
Stag Depiction. Studia Turcologica memoriae Alexii Bombaci dicata, Napoli, pp. 141 164. 

Gavrilova, A. A. (1965), Mogil'nik Kudyrge kak isto2nik po istorii altajskich piemen, 
MoskvaLeningrad. 

Gra2, A. D. (1961), Kamennye izvajanija Tuvy, Moskva. 

Gra2, A. D. (1980), Drevnie ko2evniki v centre Azii, Moskva. 

Grjaznov, M. P. (1984), O Monumental'nom iskusstve na Zare Skifosibirskich Kul'tur v Stepnoj 
Azii. Archeologi2eskij sbornik, 25, pp. 7682. 

Jackson, P. Morgan, D. (eds.), (1990), The Mission of Friar William of Rubruck. His Journey to 
the Court of the Great Khan Mongke 12531255, London. 

Jettmar, K. (1994), Bodypainting and the Roots of the ScythoSiberian Animal Style. In: B. 
Genito (ed.), The Archaeology of the Steppes. Methods and Strategies, Napoli, pp. 315. 

Jisl L. (1970), Balbals, Steinbabas und andere Steinfiguren als Aufterungen der religiosen 
Vorstellung derOstTurken (Dissertationes Orientales, vol. 26), Prag. 

Kenk R. (1982a), Fruhund hochmittelalterliche Graber von Kudyrge im Altai. Nach der Arbeit 
von A. A. Gavrilova (Materialien zur Allgemeinen und Vergleichenden Archaologie, Bd. 3), Munchen 
1982. 

Kenk R. (1982b), Fruhmittelalterliche Graber aus WestTuva. Nach dem Forschungsbericht von 
A. D. Gra2 und S. I. Vajn{tejn (Materialien zur Allgemeinen und Vergleichenden Archaologie, Bd. 4), 
Munchen. 

Kubarev, V. D. (1984), Drevnetjurkskie izvajanija Altaja, Novosibirsk. 

212 



Kubarev, V. D. D. Zevendorzh (1997), Steinstelen aus der Westmongolei. Eurasia Antiqua, 3, 
pp.571580. 

Kyzlasov, I. L. (1994), Sphere of Applications of the 8th 10th Centuries SteppeRunic Alphabets. 
In: B. Genito (ed.), The Archaeology of the Steppes. Methods and Strategies, Napoli, pp. 619631 . 

Ligabue, G. G. Arbore Popescu (ed.), (2000), I cavalieri delle steppe. Memoria delle terre del 
Kazakhstan, Milano. 

Lo Muzio, C. (2000), L'eroe, il suo mausoleo e i riti funerari dei nomadi. In: Ligabue Arbore 
Popescu (ed.), pp. 260273. 

Mortari Vergara Caffarelli, P. Alexandre, E. (1993), Notes sur I 'architecture des necropoles et 
des monuments funeraires des Tu Jue (empires des Turk du Vie au Vllle siecles AD). Rivista degli 
Studi Orientali, LXVII, 12, pp. 107139. 

Mojkova, M. G. (ed.), (1992), Stepnaja polosa Aziatskoj 2asti SSSR v skifosarmatskoe vremja, 
Moskva. 

Ohrig B. (1988), Bestattungsriten altturkischer Aristokratie im Lichte der Inschriften (Munchner 
ethnologische Abhandlungen, Bd. 8), Munchen. 

Pletneva, S. A. (1974), Poloveckie kamennye izvajanija, Moskva. 

Pletneva, S. A. (ed.) (1981), Stepy Evrazii v epochu srednevekov'ja, Moskva. 

Roux, J. P. (1963), La mort chez les peuples altaiques anciens et medievaux, Paris. 

Roux, J. P. (1975), Quelques objets numineux des Turcs et des Mongols, I: le bonnet et la 
ceinture. Turcica, VII, pp. 5064. 

Roux, J. P. (1990), La religione dei Turchi e dei Mongoli, Genova (1st ed. Paris 1984). 

Savinov, D. G. (1994), Olennye kamni v kul'ture ko2evnikov Evrazii, Sankt Peterburg. 

Scharlipp W. E. (1992), Die fruhen Turken in Zentralasien. Eine Einfuhrung in ihre Geschichte 
und Kultur, Darmstadt. 

yer Ja. A. (1966), Kamennye izvajanija Semire2'ja, MoskvaLeningrad. 

Sinor D. (1996), The Turk Empire. In: B. A. Litvinskij (ed.), History of civilizations of Central Asia, 
III. The crossroads of civilizations: A. D. 250 to 750, Paris, pp. 327347. 

Silvi Antonini, Ch. (1990), The Paintings in the Palace of Afrasiab (Samarkand). Rivista degli 
Studi Orientali, LXIII, 13 (1989), pp. 109144. 

213 



Staviskij, B. (1986), La Bactriane sous les Kushans. Problemes d'histoire et de culture, Paris. 

Tryjarski E. (1971), On the Archaeological Traces of Old Turks in Mongolia. East and West, 21, 
12, pp. 121135. 

Vinnik, D. F. (1995), Istorija izugenija kamennych izvajanij Kirgizstana. In: Iz istorii i archeologii 
drevnego Tjan'{anja, Bi{kek, pp. 160175. 



214 



Ordug (Ba§langigtan Selcuklulara Kadar Turk Hakan §ehri) / Prof. Dr. 
Emel Esin [s.129-149] 

Miladi 750 civannda kitabesini tasa vuran Moyuncur Kagan,1 Ordubalik'tan bahsederken, "il 
orgunu" (il tahti) ile "il ebi" (il evi) tabirlerini kullanmakta idi. GokTurk ve Uygur metinlerinin2 "ordug" 
kelimesine uygun olarak, Kasgari3 de "ordu" sozunun baslica manasim soyle anlatir! 

"Ordu: melik kasabasidir... yani imamet (devlet idaresi) beldesi". Kasaba kelimesi de, bugun 
kullandigimiz anlamda kuguk sehir demek ise de, ayni zamanda melik kasnna ve sehrine verilen ad 
olmaktan oturu, memleketin baskentine isaret ederdi.4 Aslen "ordug" veya "ordu", hukumdarin 
gadinnin veya koskunun bulundugu mustahkem bir kaleden ibaret idi ve kapladigi mesaha pek buyuk 
olamazdi. Fakat bazen "ordu" baska bir "bahg"5in, yani mustahkem sehrin iginde bina ediliyor veya 
"ordu"nun etrafina yeni bir "balik" kuruluyordu. Bu takdirde, "Ordubahk"6 ve "Ordukent'7 tabirleri, 
iginde "ordu"nun teskil ettigi, ikinci bir ig kale bulunan sehir demek oluyordu. 

Gerek gadirlardan mutesekkil, perde ile gevrili bir ordugah olsun, gerek surlar ile gevrelenmis 
bulunsun, sekil bakimindan oldugu kadar, ifade ettigi kozmik timsaller yonunden de, "Ordu" mefhumu, 
evvel emirde, protoTurk milletlerden Chou8 lann (M.O. 1050249) gelenegine baglanmaktadir. 

I. Gadirlardan Mutesekkil Ordu 

Gog ve sefer esnasinda9 dort cihete nazir, sehir gibi duvarlan ve kapilan (tahta?, kumas?) olan 
birordugahta Chou beylerinin gadirlan, mensup bulunduklan illerin cografi durumuna gore, dort cihete 
dizilirdi. Hukumdar gadiri muhtemelen ortada veya simal tarafinda ve kapisi cenuba dogru 
bulunmakta idi. Hukumdar yuzunu gunesin evci sayilan cenuba gevirirdi. 

Tarihler,10 nice gogebe veya seferde bulunan Turk hukumdarlannin Chou'lannkine mumasil 
gadirlardan mutesekkil ordugahlanni tasvir eder. M. VIXI. yuzyillar arasinda, hemen su sahneler 
hatira gelir: M. 568'de Kuga yanindaki Yulduz vadisinde, Aktag ustundeki ordugahinda, istemi 
Kaganin Bizans elgisi Menandrosu kabulu; M. 608'de Qin Fagfuru Yangti'nin, Shansi ilinde, "Geyik 
gegidi" otesinde, "Ejder Ordusunda", Dogu Turk hukumdan "K'imin" Kagani ziyareti: M. 630 etrafinda, 
Talasm 150 li (75 km kadar) dogusundaki "Bingyul" korusunda, boynunda gingirakli ahular arasinda 
yazi gegiren Fars ve Gandh#ra fatihi, Bati Turk kagani T'ung Yabgu; Cin saraylanndan kagip, ilteris 
Kagan (681692) ile beraber, Karakum'da, gadir altinda GokTurk devletini yeniden kurup, Turklerin 
gogebe kalmasinda bu milletin bekasinin sartini goren Tonyukuk; M. 922'de, itil kiyilanndaki 
gadinnda islamiyeti kabul eden "Sakl#p" Yaltavan; en nihayet, M. XI. yuzyilda, "Kurvi guvag" (hakan 
otagi) kurup, tuglan dikip, davullan vurdurarak, sefere gikan Hakanhlar. 

II. Cuhou (M.O. 1050349) Devrinde Hukumdar §ehri 

Cin tarihleri,11 protoTurk saydigimiz Chou'lann, mustahkem hukumdar sehirlerini nasil 
kurduklanni anlatir. Hukumdar sehri, yeryuzunun modelinde bir mikrokozm olarak tasavvur edilmekte 

215 



idi: Yeryuzune ve imparatorlugun sathina atfedilen tam dortkose planda12 olurdu. Dort cihete nazirdi. 
Temsili olarak, bas cihet sayilan cenup tarafi, ayni zamanda, gunesin evcine, yaz tahavvulune, ogle 
saatine, parlakhga, kirmizi renge, Kus burcuna (Turklerde Kizil Sagizgan),13 imparatora ve erkeklik 
ile tek sayilar timsali yang mefhumunun evine isaret ederdi. §imal tarafi ise aym evcine, kis 
tahavvulune, gece yansma, kara renge, karanhga, yilanin sanldigi Kaplumbaga burcuna (Turklerde 
Kara Yilan burcu), imparatorigeye ve kadinlik ile gift sayilar timsali yin mefhumuna tekabul ederdi. 
Dogu ciheti gunesin dogusunu, bahar itidalini, sabahi, gok rengini, Ejder burcunu (Turklerde KokLuu) 
temsil ederdi. Bati tarafi gunesin batisina, guz itidaline, aksama, ak rengine, Kaplan Burcuna 
(Turklerde Akbars) tesmTI edilirdi. Boylece, sehrin plant hem yeryuzunu hem de Chou takvimini 
aksettiriyordu. Chou takvTmi, GokTurk takvimi gibi, kis tahavvulunde baslardi.14 

Chou baskentinin mevkii hakkinda bir kayit daha vardir: sehrin simalinde bir dag ve cenubunda 
bir nehir bulunuyordu (ordu simalinde dag Turk metinlerinde de vardir). 15 

Chou sehrinin mesahasi, kapilann sayisi, sehri bina edenin mertebesi ile mutenasip idi. Mesela 
imparator sehri 12 kapih; 1. derece bey sehri 9 kapih; 23. derece bey sehri 7 kapih; 45. derece bey 
sehri 5 kapih idi. 

§ehrin dokuz sokagi, surlara muvazT ve birbirlerine 90° derece amud olarak dizilir ve merkezde, 
mihverler boyunca bir hag teskil ederdi (Turkge metinlerde tort beltir yol).16 Surlann ig kisminda, 
sehrin dort gevresini saran bir de devriye sokagi vardi. Erkekler, yang mefhumuna mensup olduklan 
igin, sokagin cenup veya dogu tarafinda yururlerdi. Kadinlar, yin mefhumunu temsil etmekte 
bulunduklanndan, sokagin simal veya bati tarafinda giderlerdi. Sokagin ortasi, arabalara mahsus idi. 

Sehrin tam ortasinda, gogun kutbunu teskil eden ve eski Turkge metinlerin17 "Temur Kazug" ve 
"Yitiken" adini verip dini mahiyet atfettikleri Kutup Yildizi ve Ayi Burcunun altinda, hukumdar kosku 
yer alirdi. Hukumdar kosku dunyanin merkezinde tasavvur edilen kozmik dagi temsil ederdi. Efsaneye 
gore, imparatorlar, dunyanin merkezindeki daglar uzerine kosk insa etmislerdi. Chou'lann hukumdar 
sehri, boylece, goge, yere, daglara, gunes ve aya, yildizlara ve bilhassa hukumdann ecdadina 
adanmis, mukaddes birsehir mahiyetinde bulunuyordu. 18 

§ehrin koselerinde, hudutlar tayin edildigi zaman dikilen direklerin yerine, ince kuleler insa 
edilirdi. 19 Kose kuleleri, ilin dort bucagindaki "muhafiz" daglara tesmil edilirdi. 20 Gunese benzetilen 
hukumdar, gunesin burglar boyunca seyrine mumasil tarzda cevelan ederek, dort mevsim sirasi ile 
dort, bucaktaki daglan ziyaret ederdi. 21 Biri Shensi (Ch'angngan) digeri Honanda (Loyang) olmak 
uzere, Chou'lann iki baskenti vardi.22 Yine Chou neslinden Wu krali Holu'nun (M.O. 514496) sehri 
pek meshurdu. Bu sehrin cenup kapisinda ejder ve yilan tasviri vardi.23 

III. OguzlannEcdadinm Kurganlan 

Tolstov24 suna dikkati geker: M.O. IV.II. yuzyillarda, Harezm'de, yerli yapi gelenegine uymayan 
mustahkem sehir ve "kurgan"25 (kalenin Turkgesi) sekilleri gozuktu. Bu yapilarm hususiyetleri Chou 

216 



hukumdar sehirlerini hatirlatiyordu: dortkoseye ortasi hag seklinde plan; yapi bakimindan higbir 
faidesi bulunmayan, ancak ananevi ve temsili anlami olabilecek ince kose kuleleri; toprak malzeme. 
Bu munasebet ile Tolstov26 Turk dilinde sehir manasina gelen bahk kelimesinin balgik ile muteradif 
olup Turk sehrinin toprak malzemeden yapildigina da dikkati geker. Tolstov'a27 gore Harezm'de M.O 
Ml, yuzyillarda ilk gorulen yeni yapi gelenegini, antropolojik kalintilardan yanMongoloid olduklan 
tespit edilen Hun veya Turk olan gogmenler muhtemelen dogudan getirmisti. Tolstov'a nazaran bu 
boylar Harezm'de yerli bulunan Skitlerden Aougassie, Apasiaka, Dukeres (Tohar) boylan ile kansarak 
Oguz ve Pegenek Turklerinin ceddi oldular. Aougassie; Apasiaka, Dukeres gibi kadim boy adlan 
Oguz, Pegenek, Duker isimlerinde yasamaga devam etti. M.O. II. yuzyilda Cinlilerin Kenghi adini 
verdigi Semerkant ve Taskent ili adlan Kangh'nin erken bir seklidir. Tolstov, Oguz Han destanina bu 
devre ve Hunlara baglar. 

IV. Milad Etrafinda Hun Ordulan 

Ivolga ve Selenga nehirleri uzerinde Ulanude'de28 kahntilan bulunan 72x380 m sathindaki 
sehirden anlasildigina gore, Hun sehirleri dogulmus kerpigten balgik surlar ve hendekler ile 
gevrelenmisti. Ulanude etrafinda dort sira sur ve hendek vardi. Ulanude'nin bir ordu sehri olmasi 
imkani, iginde bulunan kuguk meskenler yaninda, iki de buyukyapmin mevcudiyetinden istihrac edilir. 
Bunlardan 9 x 8 m. sathinda ve duvarlan 1 m eninde bulunan kerpig yapi bir bey meskeni olabilirdi. 
Bu yapinin koselerinde ve ortasinda tahta sutunlar vardi. Bir kulhandan gelen sicak hava, meskenin 
altindan gegen borular vasitasi ile meskeni isitiyordu. Aynca, ocak da vardi. 

M.O. 4336 yih etrafinda, Hun Shanyu'su Tsitki'nin (de Groot transkripsyonu. Franke: Tschitschi) 
Kirgiz ve Tingling gibi Turk boylannin yasadigi Talas'ta bir ordusu vardi. 29 Cinlilerin tarifine gore bu 
ordu balgiktan, dortkose planda ve her tarafinda bir kapisi ve kuleleri olan bir kurgan idi. Balgik 
kurganin etrafinda tahta perdeden mutesekkil ikinci bir sira sur bulunuyordu. Kurganin ustunde 
Shanyu'nun bes renkli bayragi dalgalanirdi. Qinliler M.O. 36'da bu sehri kusatmisti. Davullar 
galdirarak muharebeye baslayan Shanyu ve askerleri, Shanyu'nun hanimi ve diger kadinlar da birlikte 
olarak, hepsi dusup olunceye kadar kuleden Cin askerine ok atarak orduyu mudafaa etmislerdi. 

Cenup Hunlannin ordu ve mukaddes bir merkez mahiyetinde bina ettikleri Kutsang30 sehri 
bugunku Kansu'nun Liangchou mintikasinda bulunuyordu. Bir dortgen seklindeki bu sehrin dogubati 
mihveri simalcenup mihverinden daha uzundu. Kutsang'da, yer ma'budu sayilan ejdere ibadet edilirdi, 
Hunlann ve Turklerin yer ve gok ma'budu sifati ile ejder ibadeti hem Kutsang'da hem de Orkun31 
mintikasindaki ordu'da, mevsimlerin degistigi devirlerde, bilhassa yaz tahavvulunde yer ahrdi. 
Shanyu'ye tabi beyler bu ayinler munasebeti ile orduda toplanirlardi. 

M. 412439 arasmda, GokTurklerin kagan soyu Ashina'lann da tabi bulundugu Tsuk'u Hunlan 
tarafindan ahnan Kutsang, ordu ittihaz edildi.32 M. 439'da Tsuk'u Hunlan ve Ashina'lar Cinliler 
tarafindan maglup edilerek buradan tard oldu. Gobi sahrasini zahmetle gegerek kagtilar. Turfanda bir 



217 



devlet kurabildiler. Fakat, M. 460'ta Turfandan da surulerek, Altay daglanna kagtilar.33 GokTurkler, 
Altay'dan gikarak, Ashina'lann idaresinde, M. VI. yuzyildaki buyuk Turk imparatorlugunu kuracaklardi. 

V. Erken Turk Devrinde Ordu 

1. Turk OrduSehirlerine Umumi Bir Bakis 

Turklerde "ordu" mefhumunun Chou ve Hunlar gibi ecdat milletlerin gizdigi gergevede gelistigi 
muhakkaktir. Bunun yaninda daha yeni ecnebi tesTrlerde kaydolundu. Bilinen en eski Turk 
ordukurgani Kirgiz illerinde M.O. 1. yuzyilda, Han devri Qin tesTrleri altinda vucuda gelmistir. 

M. VI. yuzyildan beri Gok ve Bati Turklerinin ve bilhassa Uygurlann Burkan dinini kabul 
etmeleri bazi Turk ordulanna (mesela Kaganstupa) mukaddes Buddhist sehri gorunusunu verdi.34 
Manihailik ise Parthe ve Sogd tesirlerini getirdi. Moyuncur Kagan, bina ettirdigi dort "bahk" grubundan, 
"BayBahgin" Qinli ve Sogdaklar35 tarafindan yapildigini soyler. Kasgan'nm "Argu" adini verdigi Qu ve 
Talas nehirleri vadileri bolgesinde de, Bati Turk devrinde kurulan sehirciligin Sogdak muhacirlann yol 
gostermesi neticesinde dogduguna Bernstam da isaret eder.36 Turk sehri'nin "ordu", "bahk" ve 
"kiy"dan ibaret yani iranT sehirler gibi, "kuhandiz" (igkale: Farsga bir kelimenin Arapga sekli), madinah 
veya sahristan (ig sehir) ve rabaz (dis mahalle) den mutesekkil olduguna muhtelif muellifler dikkati 
geker. 

Ancak Lavrov37 su noktayi tebaruz ettirir: Turk §ehirciliginde Cinli ve Sogdak tesirleri ancak 
ticari merkezler ve halk mahalleleri igin soz konusudur. Yoksa Turk ordusu mumasili Iran kuhandiz'ine 
benzememektedir. Kuhandiz gelisi guzel buyumus ve muayyen sekli olmayan bir kale iken, Turk 
ordusunun degismeyen bir sekli vardir: dag veya sed iizerine bina edilmis, dortkose planda, 
koselerinde kuleler bulunan kurgan. Lavrov'un bu mulahazasindan, Turk ordusunun Chou hukumdar 
sehri gelenegini muhafaza etmis bulundugu istihrac edilir. 

Chou devrinden beri Orta Asya'da vaki gelismeler arasinda, ancak Buddhism, kendine has bir 
kral sehri mefhumuna sahip bulunuyordu. Orta Asya ve Qin'de Buddhismin kral sehri mefhumu yerli, 
muhtemelen gogu Chou'lar dan da kalan gelenekler ile kansmis ve yeni bir kozmoloji gikmisti; Cin 
Buddhist yazilan bunu soyle ifade eder:38 

"SuMeru (Altin Dag), denizlerin ortasinda (dunyamn merkezinde), altin bir halka uzerine 
oturtulmustur. Gunes ve ay bu dagin etrafinda donerler. (Bu dagda) mabutlar oturur." Mabutlar krali 
hdra'nin sehri, bu dagin tepesindedir. Indra ise dunya krallannin hamisi sayilmakta idi ve krallar 
Indraya tesbih edilirdi. Sumeru etrafinda yedi sira dag ve yedi halka deniz vardir. Dort cihette 
dunyamn dort buyuk imparatorlugu bulunmaktadir. Dort imparatorluga hakim olan krala dunya krali 
(cakravartin) denmektedir. Boyle krallar gok nadir olur. TabiT sekilde, dort cihetin ayn krali bulunur. 

Cenup ciheti kralina "filler beyi"' denir (Hindistan). Bati ciheti kralina, Bati denizlerine ve 
onlardan gikan incilere hakim oldugu igin "hazineler beyi" denir (Cine nazaran Bati illeri Orta Asya'dir 

218 



ve Bati Denizi Hazer denizi sayihrdi). Dogu kralina, memleketinde hakimler gok bulundugu igin 
"insanlar beyi" adi verilir (Qin). Simal kralina, o illerde gok at yetistiginden, "atli bey" denmektedir 
(Turk hukumdarlan, Qinliler ve Araplara gore, "atli bey"dir). 

Buddhist kozmolojinin krallar hakkindaki mefhumlannin Turklerce benimsendigi "tengriler 
ordusu", "Sumir" (Sumeru) ve "Intri" (Indra) mefhum ve adlannin ve "cakravart" (cakravartin) tabirinin 
Buddhist Turk metinlerinde anilmasindan anlasilmaktadir. Sanat eserlerinde de bu mefhumlann 
tasviri tekerrur eder. Bir Uygur duvar resminde, Sumir Dagi, kozmik denizler ve dag silsileleri 
ortasindan yukselmektedir. Dagin tepesinde, "tengriler ordusu" veya Chou geleneginde kral kosku 
durmaktadir. 

Boylece, Turklerde, hukumdar ordusunun eksen sehrin simalinde bir dag uzerinde olmasi veya 
daga mumasil bir sed uzerinde bina edilmesi, Chon ve Buddhist tasavvurlan ile de belki ilgili olarak, 
ordu geleneginin bir degismez unsuru daha olarak tebellur etmektedir. Turk tarihinde ordu ile ilgili dag 
adi gok geger.39 GokTurklerin besigi, tulga seklinde ormanh Altin Dag, Altin Yis (Altay); GokTurk ve 
Uygur ordu merkezlerinin bulundugu ormanh dag Yis Otuken; Ordubalik yaninda Kut Dagi 
(Karakurum); Qu nehrinin 40 li (20 km kadar) simalinde olup Bati Turk kaganlannin intihap edildigi bir 
diger rivayete gore beylere mertebe verildigi "Kietan" Dagi (Minorsky'ye gore, Cu ve 111 vadileri 
aragindaki silsilede, 3000 m. kadar yuksek Kastek gegidi); Bati Turk hukumdarlarmin Kuga simalinde, 
Yulduz vadisindeki ordusunun bulundugu Aktag; Besbalik yanindaki Kinling (Altin Dag, Kasgari buna 
Altun Han adini verir). Efsaneler de ordunun dag veya daga mumasil sed uzerinde bina edilmesinin 
ananevi mahiyetini aydmlatir: M. VII. yuzyil Bizans tarihgisi Theophilaktos Simokatta'ya gore, en 
buyuk Turk hukumdan Altin Dag uzerinde ikamet etmektedir. Altun Yaruk'ta, Tamu hakimi "Erklig 
Kan"in ordusu "bahk"in simalindeki dagdadir. Erken Turk ve Cin metinlerinde Kogmen Dagi (Sayan) 
ve eponim Turk hakkinda efsaneler vardir. Eponim Turk Sayan dagmda ilk atesi yakmisti. Barthold'un 
Turkistan tarihine kaynak olarak nesrettigi yazmalardan M. 1126 tarihli Mucmil altavarih (Bibl. Nat. 
ancien persan 62) de varak 64'te soyle der: 

"IssikKol kenannda bir dag vardi. Turk (Yafesin oglu) orayi makam edinmisti... bir gece o dagin 
tepesinde ates gordu. o daga Anduk Art adini verdi. . . onun tepesine otagini kurdu". 

Dort cihete nazir, dortkose Chou kral sehrinin yeryuzunu temsil ettigini yukanda kaydetmistik. 
Orta Asya'da gelisen Buddhist Mahayana mezhebi tasavvurlarmdaki mandala40 da (Turkgesi 
mandal) cakravartin'in sehri olarak makrokozmun bir modelini teskil ediyordu. Tunhuang'da 
bulunmus, kimisi Uygur devletinden mandallar makrokozmun modeli bulunan kral ve Burkan sehrinin 
planinin, Chou devri dortkose hukumdar sehri planina yakin oldugunu gosterir. Ancak mandahn dort 
cihetteki giris kapilan gikinti teskil etmektedir. Burkan sakyamuninin babasi olan kralin sehri 
Kapilavastu Buddhist sanatmin muhtelif kollannda gok kerre temsil edilir. M.ll. yuzyildan bir Tunhuang 
resminde, Kansunun Turkler re Tibetliler isgalinde oldugu devirde41 yapilmis bir Kapilavastu tasviri 
mumasillerinden gok baskadir ve muhtemelen mahalli saraylardan mulhemdir. Tunhuang'da yapilan 
Kapilavastu tasviri. Uygur avlulu ordu resimlerine epey benzer. Ancak, tarihi kayitlardan, arkeolojik42 

219 



kahntilardan ogrendigimiz ve bazi Uygur resimlerinin belki teyyid ettigi gibi, Turk ordusunda hukumdar 
otagi veya "kalik" (yuksekte kosk) ya ordunun bir sed teskil eden surlannin tepesinde bulunuyordu, 
yahut da iki kath bir "kalik" seklini aliyordu. Halbuki Tunhuang'da yapilmis Kapilavastu resminde, 
merkezde bulunan hukumdar kosku hafif bir sed uzerine yukselmistir. Boylece, Uygur sanatinda, lev 
Xlc gibi resimlerin, Burkasi sehri modelinde vihara'yi temsil ettigini ve kaligin surlar tepesinde 
bulundugu veya iki katli oldugu resimlerin ise, hukumdar meskeni olabilecegi neticesine vanlabilir. 

Kapilavastu resminde kuleler uzerinde de koskler gorulur. Kuleler uzerinde veya surlarm 
kenarlannda kosklerin bulunmasi da Turk kale resimlerinde ve geleneginde tekerrur eder. 

Gerek Chou hukumdar sehrinde, gerek mandala da gorulen ve dort cihete hakimiyeti temsil 
ettigini anlattigimiz merkezdeki hagvarT "tort beltir yol" Turk ordusunda da vardi ve Turk Kagani da 
kendini dort cihete emreden bir cakravartin olarak tasavvur ediyordu. Turk Bilge Kagan (716734) 
soyle diyordu: 

"Tengriteg, tengride bolmis Turk Bilge Kagan bodke olurtum. ilgeru kun togusika, birgeru kun 
ortusmaru, kurigaru kun batisinka, yirgaru tun ortasinaru, anda igreki budun kop mana korur" (Orkun, 
c. II, s. 22). [Ben] goge mumasil, gokde olmus Turk Bilge Kagan, o anda [tahta] oturdum. ileri gun 
dogusunda, yanda gun ortasinda [cenup], arkada gun batismda, yukanda tun ortasinda (simal), bu 
sahalar igindeki butun milletler bana bakar). 

Tunhuang'da bulunmus, GokTurk harfleri ile yazih ve M. VIIIIX. yuzyillardan sanilan Irkbitig'in 
XXVIII. irki da orduyu dort cihete nazir olarak tarif eder: 

"Kan olurupan ordu yapmis ili turmus, tort buluntaki edgusu, uyun tirilipen, menileyur, 
bedizleyur" (Orkun, c. II, s. 78). 

(Han oturup [tahta] ordu kurmus. ili durur. Dort kosedeki iyiler, akilhlari toplayarak, hosnut olur 
[dunyayi] susler). 

Chou'larda sekizkose de yeryuzunu temsil ederdi,43 dunyayi sekiz koseli bir mahal olarak 
tasavvur etmek gelenegi, Orta Asya'da Turkge kuzedguci" (lokapala) denen ve dort cihet ile dort 
koseyi muhafaza ettikleri sanilan alp mabutlar mefhumu ile birlikte gelisti.44 "Saking" (murakabe) 
halinde, dunyayi gozu onunde canlandiran "arsivci" (sihirbaz rahib) soyle diyordu: 

"Tort yingak, tort bulung, sekiz yingak bolur" BangGabain, TT V, satir 62). 

(Dort cihet (ve) dort kose sekiz cihet eder). 

Sekiz koseye asagi ve yukan cihetler de Nave edilirse, on cihet mefhumu meydana geliyordu 
(ontun singarki Burkanlar: on cihetteki Burkanlar, TT, V, satir 78). Mumasil sekilde, dort cihete yukan 
ve asagi cihetler de Nave edilince, alti cihet mefhumu ve ondan dogan altikoseli sekil ideogrami vucut 

220 



buluyordu. Hun shanyu'sunun birinci derecedeki dort beyine "dortkose" ve bundan sonrakilerine 
"altikose" denmekte idi.45 Uygurlarda da "alti orun" mefhumu vardi. 

§ehir sekli bakimindan, Bati Turkistanda, efsanevi Turk hukumdan Afrasiab'in (AlpErTunga) 
kurdugu kadim Merv46 ve eski Semarkant'te oldugu gibi, Oguz sehirleri arasinda da sekizkoseli 
olanlar mevcuttu. Fakat gerek Parthe devri Merv'de, gerek Oguz ig kale dortkose ordu gelenegine 
sadik bulunmakda idi. Sekiz veya alti koseli dunya mefhumunun ordu sekline de tesir etmesi 
safhasinin ancak Uygur, Hakanli ve Selguklu devrinde yer aldigi anlasilmaktadir.47 

iginde "ordu", yani igkale bulunan mustahkem sehir ise, Turklerde iki sekilde vucut bulmus 
gozukmektedir. Ya ispicap'ta oldugu gibi, Turk hukumdan fethettigi eski bir sehri ordu sehri ittihaz 
ediyor, yahut da Ordubalik'ta goruldugu uzere, kaganin ordusu etrafina sehir tesekkul ediyordu.48 
Sinif farki bulunmayan islamT muhitlerde, Yusuf Has Hacib'in "kara" (beyt 6065) adini verdigi halk ile 
hukumdar ordusu arasinda kaynasma daha da gabuk oluyor ve "rabaz" (Arapga dis mahalle) tesekkul 
ederek, bunun da etrafina yeni bir sira sur bina ediliyordu. islamiyetin neticesi olarak sehrin gelismesi 
itil kiyilanndaki Bulgar'da49 musahede edilir. ibn Fazlan M. 922'de Yaltavar'i gadirlardan50 
mutesekkil bir ordugah iginde bulmustu. Bundan sonra, Hun usulunde, tahta surlar ile mustahkem bir 
sehir, daha da sonra buyuk bir ticari merkez olan tugla ve tastan sehir bina edildi. 

Ordubalik, Besbahk ve Kogo gibi Musluman olmayan bazi Turk sehirlerinde ya "kay" (sokak, dis 
mahalle) ve yemislik (baglar) ig surlar disinda oluyor, yahut da sehir dahilinde, hukumdar ordusu ve 
mabet kalintilanndan baska higbir mesken izine rastlanmiyordu. Besbahk ve Kogoda da, 51 hukumdar 
sehrinde, ordu ve mabetlerden baska yapi yoktu. Ordubalik'ta52 sahis meskenleri, sehir surlannin 
disinda uzaniyor ve koyler teskil ediyordu. Bu keyfiyetin izahi, Hanbahk veya Hatunbahk gibi adlar 
tasiyan Hazer sehirleri hakkinda Ibn Havkal'in53 bir kaydindan belki anlasihr. ibn Havkal itil'i soyle 
anlatir: itil ortasindan nehir gegen bir sehir idi. Hakan ordusu, Itil'in bati kiyisinda, sehrin en yuksek 
tepesi uzerine bina edilmisti. Dort kapili, bir kapisi nehir tarafina agilan, mustahkem bir kale idi ve 
tugladan yapilmisti. 

Tugla yapi ancak Hakana mahsus bir imtiyaz idi. Digerleri, kamis veya degnekten orulmus, 
ustuvane seklinde ve kubbeli olup, ustu kegeler ile ortulu Turk gadirlannda veya yine Turk gadin 
seklinde, balgiktan (itil sehrinde) veya tahtadan (Semender sehrinde) evlerde otururlardi. Demek ki 
GokTurk ve Uygur metinlerinde sehir anlamina gelen ve Kasgari'nin de balgik mefhumu ile 
birlestirerek, sehir ve kale olarak anlattigi "bahk"54 ilk devirde, ordu kurgani ve mabetlerin etrafindaki 
igige surlardan mutesekkil, ordunun biraz daha gelismis bir sekli idi. Asagida tarif edilecek "bahk"larm 
iginde sanatkarlara mahsus yerler oldugunu da musahede edecegiz. 

Turk "ordukent" veya "ordubahg" da ekseri gorulen igige surlu sehir bir Buddhist efsanesinin 
Uygur edebiyatmdaki seklinde, "Luu kanlari" (ejder hanlannin) baskenti, ananevT Turk tarzinda,55 bir 
Altin Dagdaki "Erdenilig Bahg"i (incili sehir) munasebetile anlatilmaktadir.56 



221 



"Altin Taga tegersiz... yeti kat karam iginte... iggeru baligka kirgeysiz... Bahg iginge kirdi. 

Ongtun kapagka tegdi Otru taki iggeru kirdi. Ordu kapagka tegdi." (Altin Daga vanrsiniz... Yedi kat 

hendek iginde... igeri sehire girersiniz... §ehir igine girdi. ig kapiya vardi.... Daha igeriye girdi, ordu 
kapisina vardi). 

Demek ki, dis surlardan igeri girince, ig kapinin bulundugu orta surlar yukseliyordu. Yahut dis 
sur enli oldugu igin igige iki kapisi vardi. Dis surlann da otesinde Ordu Kapisina yani ordunun 
surlanna vanliyordu. 

Yine Chou'larda oldugu gibi, Turk hukumdarlannin da birden fazla ordulan vardi ve bu keyfiyetin 
muhtelif boylara hakimiyet manasina geldigi anlasilmaktadir.57Cin kaynaklan, Gok ve Bati Turk 
Kaganlannin simal ve cenup ordulanndan bahsederken, "buyuk ordu" ve "kuguk ordu" tabirlerini de 
kullanir. Her halde, "buyuk ordu" Moyuncur Kaganin "il orgunu" (il tahti) adini verdigi baskent idi. 

Hukumdann ordular arasinda, mevsimlere gore seyretmesini, yalniz her tarafini gezmegi 
saglayan bir tedbir degil, ayni zamanda, Chou'larda oldugu gibi, Turklerde de bir tore sayildigini bir 
Uygur metni tasrih eder: 

"Bu erur ilhan toresi... Bir balikga uzati ermez, turmaz" (Le Coq, "Manichaica III", s. 20). (Budur 
ilhan toresi... Bir sehirde uzun kalmaz, durmaz). 

TarihT kaynaklardan ve Kasgari'nin58 tekrar ettigi "Beg kendde kisladi" ibaresinden kislagin 
ekseri sehirde ve yaylagin belki gadir altinda oldugu dusunulebilir. 

2. M.O. I. Yuzyilda Kirgiz Ordusu 

Abakan'da59 bulunmus ve Qinin Han (M. 0. 206220) devri tarzmdaki dam kiremitleri vasitasi ile 
tarihlendirebilen bir kerpig yapi, M.O. 99 yih etrafinda Kirgiz hukumdan olan Qinli Liling'e 
atfedilmektedir. Hunlara karsi maglup olan Cin generali Liling vatanina donup olume mahkum 
edilmekten ise, Hun Shanyu'sune iltica etmis ve onun kizi ile evlenmisti. Kirgizlan M.O. II. yuzyilda 
ilhak eden Hunlar60 bir Tang devri rivayetine gore, Liling'i61 Kirgizlara hukumdar yapmislardi. Hatta, 
ayni rivayete nazaran sari sagli, mavi gozlu olan Kirgizlar, bu devirden sonra, Cinlilerle kansip 
Mongoloid olmaga baslamislar. Han devri Qin tarzinda dam kiremitlerinin bulundugu Abakan 
yapisinin Liling'in ordusu sayilmasi birtahminden ileriye gitmese bile, Abakan yapismin Han devri Cin 
tesirlerine agik bir devrede bir Turk beyinin ordusu oldugu anlasilmaktadir. Buna delil olarak Kisilev62 
su keyfiyete isaret eder: Qin usulundeki ustuvari kiremitlerin arasindaki duz kiremit satihlannda, Orkun 
harflerinin erken sekilleri olabilecek tamgalar vardir. 

Abakan'daki ordu, dort cihete nazir, dogubati mihveri daha uzun bir dortgen seklinde, dogulmus 
kerpigten bir yapi idi. Ortada, 12x12 m. sahasinda, bir cihannuma gibi muhtemelen iki kat uzerine 
yukselen bir kosk bulunmakda idi. Koskun Han devri Qin usulunde kiremitlerle kaph dami oldugu, kimi 
buyuk kimi dar ve ustuvanT kiremitlerin kahntilarinin bulunmasindan anlasilmis. Boylece, koskun, 

222 



muhtemelen, Han saraylannin kalintilanndan ve PortArthur'da bulunmus Han devri kuguk ev 
modelleri seklinde oldugu neticesine vanlmis. PortArthur'da bulunmus kuguk ev kalintilannda oldugu 
gibi Abakan koskunun de igi dar ve disi genisleyen pencereleri ve tahta kafesleri oldugu sanihyor. 

Turk bakimindan, su nokta da dikkati geker. GokTurk yazisindaki "eb" isareti birfonogramdir ve 
bir Cin uslubunda kosk piktogrami teskil eder.63 GokTurk sulalesi mensuplannin da boyle kosklerde 
oturdugunu ileride kaydedecegiz.64 Uygur duvar resimlerinde de, ordu tasviri sanilan kadim Kirgiz 
ordusuna benzemektedir: Yuksek bir sed teskil eden kurganin daminda bir "kalik" yukselir. Demek ki, 
otag ve otag seklinde, kubbeli;65 kale igindeki odalar, en erken Turk ordulannda, Cin usulunde 
koskler de mevcut idi. 

Kadim Kirgiz ordusundaki merkezi koskun dort etrafinda, mustemilat teskil eden meskenler de 
siralanmisti. §imal ve cenupta tek sira, dogu ve batida ise gift sira mustemilat vardi. Bu meskenlerin 
hepsinin kapilan merkeze dogru agilmakta idi. 

Abakandaki yapinm yeri kerpigdendi. Yerde ocaklar vardi. Aynca, Hun usulunde, yer altinda 
sicak hava tertibati ile de isitihyordu. 

3. AlpErTunga ve Ogullarmin Ordulan 

M. VI. XI. yuzyillar arasinda tarihT kayitlara bakihrsa, pek gok Turk beyi sehirlerde ordu 
kurmustu. M. 1068'de Kasgari'nin kaydettigi Turk gelenegine gore efsanevi kahraman AlpErTunga'nin 
Turkistan'da muhtelif merkezleri vardi, fakat bunlan bashcasi olan "Ordu Kend", havasi guzel olan 
Kasgarda idi. 66 Kasgar'da islamiyetten evvelki devirlere ait ve Hakanhlara da kullanilmis ordu 
kalintilanna rastlanir:67 Hakaning sehri", Hakanuy (Hakan evi), Eskisehir. 

Yine Kasgari'ye gore, AlpErTunga'nin oglu Bars Hanin kendi adini tasiyan ordusu IssikKol 
kiyilannda idi. 68 Barshan'i Berstam aramis ve bu vasfi haiz olabilecek muhtelif kurganlar buldu. 
Kurganlann kiminde, Shiratori69 nin Turk saydigi Wusun boyu (M. 0. 11.M. II) devrinden, fakat 
hepsinde BatiTurk ve Karluk devri ganakgomlek kahntilan gikti.70 Bernstam'in ordu olarak tavsif ettigi 
kurganlann hususiyeti, yuksek dag gegitlerinde olup, Chou sehri gibi dortkose planda ve koselerinde 
kuleler ile insa edilmis bulunmalandir. 

4. Argit 

Hun shanyu'sunun orduda bulunan ve M.O. II. yuzyilda eski Turk boylanndan Tingling ve Kirgiz 
ili bulunan Talas ile Kasgari'ye gore Zulkarneyn devri (M. 0. IV. yuzyil) Turk hakani §u'nun kalesinin 
bulundugu Balasagun gevreleri, yani Kasgari'nin Argu71 adini verdigi iller, gerek Cin kaynaklannda 
gerekTurk Hakanmin sehrinden bahseden Arap muelliflerince, Turk ordu merkezleri idi. Merhum Prof. 
Z. V Togan'a72 gore Cinlilerin Soeiche (Chavannes transkr.) dedigi Suyab'in (Tokmak yaninda) adi 
§uyab idi ve burasi §u'nun ordusu idi. Filhakika, Bernstam Argu sehirlerinin hepsinin Bati Turk 
devrinde insa edildigini kazilan ile tespit etti Bati Turklerinden beri (581658), Turgis (658766), Karluk 

223 



devrinde (766M. X. yuzyilda islamiyete kadar) ve Hakanh devrinde (8501250) hep Turk hakanlan ve 
yabgulan Argu ilinde, Suyab ve Talas mintikasinda ordu kurmuslardi.73 Talas vadisinde en buyuk 
sehir harabesi olup, M. VMM. yuzyihn ordu kurgani ile temayuz eden Aktepe,74 Turk kaganlannin 
ordusu ve "Ulug Talas" denen Turk merkezi olabilir. Tokmak yaninda, Akbesim sehri igindeki kurgan 
ve ordu vasflanni haiz, dort kose planda, koselerinde kuleler bulunan erken Turk devrinden baska 
mustahkem sehirler de Turk kagan veya yabgulannin ordusu olabilirdi, Merhum Prof. Togan, 
sonradan bir islam beldesine tahavvul ederek Burana (Minare) adini alan sehrin ortasindaki muazzam 
seddin de bir ordu kurgan temeli oldugunu sanirdi ve Kojemyako da bu fikre istirak etmekte idi.75 

5. Cayardi (Kasgari: Maveraunnehir) 

Erken Musluman tarihgilerine gore, M. VI. yuzyil ortalanna "Turk Hakaninm oglu Yel Tigin" 
Baykent'te ordu kurmustu ve efsanevi Turk kahramani Afrasiab'in (Alp Er Tunga) taci ve hazinelerine 
sahib idi.76 "Buyuk Bayagu" "Kara Curin Turk" Buhara'yi ogluna hediye etmisti ve bu Turk hukumdan 
Buhara surlanni insa etmisti. 77 Bir GokTurk yazisinin bulundugu sanat merkezi Varahsa sarayi ise, 
Chou sehrinde hukumdar meskenini temsil eden Yitiken (Buyuk Ayi) yildiz grubu seklinde idi.78 

M. 60561 6'da Taskent79 ve Kugada80 iki yardimci kaganhk kuruldu. Barthold Taskent'in 
bundan evvel de Che adi ile anildigina ve Che'nin Cince tas demek olduguna dikkati gekti. Kasgari 
Taskent ve Terken adlanni verir. ilk Turk devrinde Taskent'i bir Tigin idare etmisti. Taskent bundan 
sonra Turk "Tudun"lan merkezi olarak taninmaktadir. Burada da VIVIII. yuzyillardan "ordu" harabeleri 
vardir. Cin kaynaklanna dayanan Pugagenkova ve L. Rempel' Turk devrindeki Taskent'i soyle 
anlatirlar: 

"Baslica ordunun gevresi, 5 km kadar uzunlukta idi. Cenupdogu kosesinde bir mabet vardi ve 
burada yilda iki kerre merasim yapihrdi. Gegmis hukumdarlarin kullerinin bulundugu mahfazalar bir 
altin taht uzerine konur ve merasim bu tahtin onunde cereyan ederdi" (PugagenkovaRempel, 1958, s. 
145). 

Bu merasim, Turklerden evvelki hukumdarlarin geleneginden kalmis olabilecegi gibi Turk 
devrinde de tasavvur edilebilir. ibn Hurzazbah ve Tamim b. Bahr'in rivayetine gore, Argu ve 
Cayardindaki Turkler Sogd dinlerine intibak etmislerdi. Pugagenkova ve Rempel, Taskent'teki 
ordunun kalintilannin, halen "Ming Uruk" denen hoyuk altinda bulundugunu sanmaktadirlar ve 
haritada bu sehri merkezde dortkose bir kale olarak gostermisler. Daha sonraki sehir ise, 
gaynmuntazam, gok koseli (sekizkose?) bir plan arz ediyordu. 

Erken Turk devrinde (M. VIVIII. yuzyillar) Taskent disinda da, ordu vasfmi haiz olan kurganlar 
bulunuyordu. Taskent'in simaldogusundaki Aktepe harabelerinde, gig tugla ve balgiktan yapilmis, 
koselerinde kuleler ve etrafinda su hendegi bulunan bir kurgan vardir. Bunun "kalik" kismi ug kath idi. 



224 



M. 751 etrafinda Taskent Tudunlan beynelmillel mahiyetde olaylara sebep oldular. Qinlilerin 
Bagatur Tudunu oldurmesi uzerine, maktulun oglu butun Turkistan devletlerini ve bu arada 
Muslumanlan da imdada gagirdi ve Qinlilere karsi Talas muharebesinde muttehit 

bir cephe kurulmasini temin etti. Talas'ta maglup olan Qinliler Turkistan'dan gekilmek 
mecburiyetinde kaldilar. Taskent aynca, islamiyeti ilk kabul eden Turk beldesi diye tarihlerde anihr. M. 
806 tarihli bir Arap kaynaginda "Sahib alSas (Sas: Taskent'in Arapgasi)" ile "onun Turklerinden" 
bahsedilir. Samaniler Taskent'i Hilafet topraklanna ancak M. 819'da ilhak ettiler. Bu devirde Sas ilinin 
baskenti olan Binkath'in de bugunku Taskent'in yerinde oldugunu Barthold ileri surer. M. X. yuzyilda 
hilafetin bu Turk sehrini ibn Havkal anlatmisti. Hukumet binasinin bulundugu ve eski orduya tekabul 
edebilecek kale sehre mucavir bulunuyordu fakat ayni dis surlar iginde idi. Sehir ig ige iki rabaz surlan 
ile muhat idi. Demek ki X. yuzyildaki ordukurgan, VIVIII. yuzyillarda oldugu gibi sehrin ortasinda 
degildi. 

M. 642'de Taskent ilinde "Hatun sehri"81 ile Argu ile Oguz ili hududunda olup, ig kalesi doguda 
bulunmak ile beraber, kendisi ordu seklinde bir yapi arz eden ispicap'ta (Kasgan, Saryam ve Beyza 
adlanni verir) "Toulou" Kagan ordu kurmustu. "Toulou" Kaganin askeri davullar ve borular galarak 
ispicap surlanndan gikardi.82 

Bati Turklerinin VI. yuzyil sonunda aldigi Sogd'da belki Yuehchi aslmdan fakat M. VIX. 
yuzyillarda Turk sayilan Ihsidler83 hakimdi ve bunlann sarayi Afr#si#b'da bulunuyordu. Halag 
Turklerinden bir sulale de sa'nat sehri Penckent'te ordu84 kurmustu. 

Turk bey soylan da 626'dan evvel Fergana'nin85 bir kismmi ve daha sonra butunune hakim 
olmustu ve merkezleri Kasan sehri idi, Bernstam Kasan veya bugunku adi ile Mug Dagi sehrinin 
harabelerinin reconstitution'unu yaparak sehri anlatir. Sehir batida ve doguda iki ayn kisimdan 
ibarettir ve batidaki sehir M. MM. yuzyillardan ve buyuk boyda gig tugladan insa edilmistir. Dogudaki 
sehir ise balgiktan ve daha kuguk tugladandir ve M. VIVIII. yuzyillarda yani Turk devrinde yapilmistir. 
Nitekim batidaki sehirden hem Kusan ve Wusun devri cilali cinsten hem de GokTurk devri potassium 
sirh ganak kahntilan gikmis. Fakat batidaki sehirde ancak Turk ganaklan bulunmus. Batidaki sehrin 
de kale kismi, bilhassa metin duvarlan sebebinden, belki ikametgah olarak Turk hukumdarlan 
tarafindan kullanilmis olsa gerek; gunki kale duvarlannda, Turk devrinden ilaveler vardir. 

Bati sehrinin plani muntazam olmayan bir dortkose teskil eder ve tami tamma cihetlere nazir 
degildir. Dogu ve simaldeki gift duvarlar girisleri takviye ediyordu. Cenupbati kosede bulunan igkale 
de, ayni sekilde, muntazam olmayan dortkose teskil eder (8590 x 2030). Kasan nehrinin yatagi 
bulunan uguruma nazirdir ve bu ugurumdan yukanya dogru 30 m. yuksekliktedir. ig kalenin 
duvarlanndaki kemerler Turk devrindendir. ig kulenin ortasinda 90x70 m. sathinda bir meydan ve 
iginde odalar bulunan metin kuleler durmaktadir. Daha asagi seviyede iki sira muvazi duvar iginde 
digeralanlar vardir. 



225 



Turk devrinden (M. VIVIII. yuzyil) kalan dogudaki ordukurgan ise, Fergana'ya hakim stratejik bir 
mevkide idi. Bernstam bu kaleyi Tienshan'daki Turk ordukurganlanna benzetir. En tepede bulunan 
hukumdar ordusu seddinin yapisi agir bina gekmege musait degildir ve buradaki kulelerde oda yoktu. 
En tepedeki bu meydana muhtemelen hukumdar otagi dikilmekte idi. Bac getirmege gelen beyler, 
surlann alt kapisindan girer, iki muvazT surlar ve kuleler arasindan, bunlann ustundeki nobetgilerin 
gozu onunde, yokus yukan yuksekteki orduya dogru gikardi. 

M. IX. yuzyila kadar Muslumanlar ile Turkler arasindaki uzun muharebeler esnasinda bu sehir 
harap oldu. Fakat M. X. yuzyilda dahi Abu alFida Kasan'i dunyanin en guzel eserlerinden sayar. 
islamiyetin X. yuzyilda galebesi uzerine Ahsiketh'teki islam kalesi, Fergana'nin baskenti oldu. M. 
XIXII. de ise Uzken'deki Hakanh ordukurganlan yukseldi. islami devirde "Ihsid" adi ile taninan 
Fergana'nin Turk beylerinin Rivdad'da da bir ordusu vardi ve Rivdad harabeleri bugunku TaluBarzu 
mevkiindedir.86 

Bati Turkleri M. 632 etrafinda Hoteni aldigindan beri Turk beyleri bu ilde de ordular kurmustu.87 

Bati Turk imparatorlugu M. 581 de kurulan, Karasehir daima bir Turk kagan ordu sehri olarak 
tarihlerde anihr.88 Bu sahadaki zincirleme sekilde dizilen kaleleri Aurel Stein Cin yapisi sanmakta ise 
de, dortkose planli ve duvarlan meyyal bulunan Qin kaleleri Turklere de model olmustu. 

"Tch'ouyoue" (Chavannes transkripsyonu) Turklerinin ilindeki Gugen yaninda bulunan ve Han 
devrinden beri Cin kayitlannda hukumdar sehri olarak adi gegen "Kinman"in, M. 630 etrafinda ismi 
Kaganstupa idi. 89 M. VII. yuzyil basindan beri muhtelif GokTurk ve Bati Turklerin kagan ve beylerinin 
ve M. IX yuzyilda Uygur kaganlannin ordusu oldu. Besbahk adini da tasiyan bu ordudan Uygur 
sehirleri ile birlikte bahsedilecektir. 

6. AmuDerya Cenupu 

BatiTurk ve Turgis muhitinden aynlmadan evvel, Amuderya cenubuna dogru Turklerin ilerleyisi 
neticesinde kurulan ordulan da kaydetmek gerekir. M. 630'dan evvel Bati Turk kagani 
T'ungYabgu'nun oglunun ahfadi olan Toharistan Yabgulan sulalesinin90 Kunduz ve Belh'de iki 
ordusu, vardi. Diger bir GokTurk beyinin ordusu "Folishesatangna"da (Chavannes transkr.: bugunku 
Kabul) idi. 91 M. 726'dan sonra Kabul vadisi merkezleri ile Sind nehri ustunde ve Gazne ile Seistan'da 
hep Turk beyleri hakimdi ve muhtelif sehirlerde yazhk ve kishk ordu kurmuslardi.92 Bu illerde 
GokTurkler, Halaglar, Oguzlar yerlesmisti.93 ibn Havkal X. yuzyilda bu illerdeki yeni Musluman olan 
Halaglardan bahsederken AIDavar'da bir sehrin onlann adini tasigini da kaydeder.94 

7. Otuken ve Kern illeri 

Tsuk'u Hunlann95 ile yasayan, Ashina'lann ahfadi olarak yerlesik medeniyet gelenegine belki 
evvelden de agah bulunan GokTurkler, M. VI. yuzytldan beri, muhtemelen Muhan (553572) ile, T'apo 
(572580) Burkan96 mabetleri bina ettirmege baslamalan ile, mabetlerin bulundugu Kurganlar iginde 

226 



ordu kurmuslardi. Qinlilerin galebeleri sonunda GokTurk devleti yikihnca, ilteris Kaganin (681692) 
yeniden GokTurk devletini kurmak igin gabasi esnasinda, ustun kuvvetlerin onunde kolayca 
kagabilmek imkanim veren gadir ordugahin tercih edilmis olmasi ve KaraKum'daki GokTurk 
ordusunun bu mahiyette bulundugu Tonyukuk'un abidesindeki ifadeden anlasihyor. Nitekim 
Tonyukuk, Qinlilerin hucumundan, gogebe Turkleri Karakumdan97 kagirmis ve "Turk budung.... 
Otuken yerig konmus" idi98 Fakat daha sonra Turk Bilge "Mokilien" Kagan (716734) gogebelikten 
bikip kurgan duvarlan iginde yasamak ve Burkan ile Laotse mabetleri kurmak istedi.99 M. 626'dan 
evvel Buddhist olan T'ung Yabgu'nun veya baska Bati Turk kaganlannin ordusu olan 
Kaganstupa'yalOO hakim olmak igin Turk Bilge Kaganin sarf ettigi gayretler de bundan olsa gerek. 
Kaganin kislak ordusunun Magi Kurga101 olmasi da kurganordu sekline meylinin tezahurudur (eger 
sanildigi gibi Magi ash Maha [Sanskrit: buyuk] ise MahaKurgan Buddhist kulturunun tesirlenini 
aksettiren, Kaganstupa gibi dini mahiyette bir kale olarak hile tasavvur edilebilir. Magikurganin bir 
"ordug" oldugu Turk Bilge kaganin ifadesinden asikardir: "Magi Kurgan'da kislap.... Oguz yagi 
(dusman) ordug basdi. Kul Tigin ordug birmedi (vermedi) " (Orkun, c. I, s. 50). 

MagiKurgan igindeki hukumdar meskeninin otag olabilecegi hatira gelirse de, Cin ve Uygur 
uslubunda "kahk" olmus olmasi daha muhtemeldir. GokTurk sulalesi Ashina'lar Qin kulturune intibak 
etmisti. Ch'angngan'da, Lung'cheou'daki "gamlikdarda" gomulen Ashina soyu mensuplanndan ikisinin 
mezar taslanndaki102 ifadeden bunlann hayatta iken Cin usulu kosklerde oturduklan anlasihyor. Soz 
konusu GokTurk hatunlanndan biri Turk Bilge Kagan ile evlenmek uzere iken M. 723'te, henuz 24 
yasinda, "kasimpati ile sahleb gigegi ve ay gibi" guzel iken "perdeli gerdeginden ve koskunden" 
aynlarak olmustu. Chavannes bu mezar tasini Kul Tiginin yazdirdigini sanmaktadir. igi mesken 
seklinde duzulmus olan ve olen kahramanin hatununun ve yakinlannm heykellerinin oturdugu Kul 
Tigin mabeti de Cin usulunde damh bir kosktu.103 Boylece, MagiKurgan, Kirgiz hukumdar ordusu 
veya Uygur resimlerindeki tasvirlerde oldugu gibi, bir kalenin surlan ustunde bir "kahk" olarak 
dusunulebilir. 

Uygur kagani Moyuncur104 M. 750 civannda muhtelif "balik'lar bina etmisti. Bunlardan biri 
Otuken'de, digeri Kern (Yenisey kollanndan biri) kiyisinda bulunuyordu; bir digeri Qinliler ile 
Sogdaklann yaptirdigi "Baybahk" idi (Zenginsehir) ve bashcasi da Orkun ile Bahkhg nehirlerinin 
birlestigi yerde yukselen "il orgunu" (il tahti) Ordubahk idi. Kaganin "ebimi Ersegunde Yula Kolde 
kodum" (Orkun, s. 1, e. 176) ifadesi de bu ordular disinda, sefer esnasinda, gogebe hayatm devam 
ettigine isaret eder. 

Kronolojik sira ile bu ordular hakkinda bildikleriniz hulasa edilirse, ilk insa edilen Kem'deki baligi 
Moyuncur Kagan kitabesinde soyle anlatmisti: 

"Bars yilka (M. 750) ... ikinti ay tort yegirmike, Kemde tokidim. Ol yil... basinda aksirak ordu, 
orgin, anda ititdim, git anda tokutdim. Yay anda yayladim. Yaka anda yakaladim. Belgumin, bitigimin 
anda yaratitdim." (Orkun, c. 1, s. 170). 

227 



(Bars yihnda (M. 750) .... ikinci ayin ondordunde, Kemde, savasdim. O yil... basinda 
mukemmel ordu (ve) taht, orada yapdirttim. Duvar orada ordurtdum. Siniri orada sinirladim. 
Alametimi, kitabemi orada yaptirdim." 

Kizlasov105 Tuva bolgesindeki Uygur devrinden kalan ve nehir kollanndaki sehirlerden 15 
kadannin bilindigini ve bunlann Moyuncur Kaganin dedigi gibi "aksirak" (mukemmel) ve kuvvetli 
sekilde bina edildigini soyler. Hepsi dortkose ve mustahkemdir. Yapi ya balgik, yahut gig tugladandir. 
Bazilannin koselerinde ve kapinin iki yaninda kuleler bulunur, §ehirlerin etrafinda su hendegi vardir. 
§ehirlerin mesahasi 6000 ila 50000 m2'dir der. Bu sehirlerin askeri mahiyette olup zincirleme sekilde 
dizilerek "yaka yakaladigi" (siniri gizdigi) ve muhafaza ettigi anlasiliyor. Kalelerde kisin olabilecek 
uzun ve gatih bina kahntilan vardir. Demircilik ve ziraat faaliyetlerine de isaret eden esya kazilarda 
gikmistir. Etrafta, gadir altinda yasayan gogebeler harp devrinde kalelere siginirdi. 

Kizlasov'a gore, §agonarcik ve Ulug §em dereleri bolgesinde, §agonar III adi verilen ve iginde 
bir ig kurgan bulunan sehir muhtemelen Moyuncur Kaganin Kern kiyilanndaki ordusu idi. Daha 
sonrada bu bolgenin "tutuk'u (valisi) burada oturmus olsa gerek. ig kalenin yapisi digerlerinden daha 
itinah idi ve duvarlann ust kismi muzeyyen, yivli tuglalar ile kaph idi. Aynca bu ig kurganda yapilan 
kazilarda pahah ganaklar ve fagfur kinklan bulunmus. Kaganin ve "tutuk'un meskeni hakkinda bilgi 
verilmemistir. Fakat Uygur askerinin bile kislasi olduguna gore Kagan ve "tutuk"da kuleler iginde 
odalarda veya avlu ortasinda ve kuleler ustunde "kalik'larda yasamis olsa gerek. 

Turklerin mukaddes dagi Otuken'de de Moyuncur Kagan ordu kurmustu. Bu merkezi orduda 
sinir smirlamak igin kaleler kurmak soz konusu degildir. Bu ordunun bazen kislak bazen yayla olarak 
kullanildigi yazitin dogu yuzundeki satirlardan anlasihr. 

"Otuken irin (yerde) kisladim" (Orkun, c. 1, s. 170) 

"Tabisgan Yil (751) bising ayka teg... Otuken Yis basi anda... Iniz basi anda, Iduk Bas kidinte, 
Yabas (ve) Tukus beltirinte, yayladim. Orgin anda yaratidim. Qit anda tokitdim, bin yilhk, tumen kunlik 
bitigimin, belgumin anda yasi taska yaratdim", (Orkun, Yazitlar, c. 1 , s. 172). 

(Tavsan Yih (M. 751) besinci ayda... Otuken ormanimn basinda, orada... iniz basinda, orada... 
Iduk Bas batisinda, Yabas ve Tukusun birlestigi yerde yayladim. Taht orada kurdum. Duvar orada 
ordurttum. Bin yilhk, onbin gunluk kitabemi, alametimi orada yassi tasa vurdum). 

"il orgunu" (il tahti) veya "il ebi" (il evi) ise Orkun ve Bahkhgin birlestigi yerde idi. "Orkun Bahkhg 
beltirinte il orginin anda "orpipen ititdim... ilebin..." (Orkun, Yazitlar, s. 178) 

(Orkun (ve) Bahkhg (nehirlerinin) birlestigi yerde il tahtini orada kurup yaptirttim.... ilevi). 



228 



"ilorgununun" adinin Ordubahk106 oldugu baska kaynaklardan bilinir. 840'ta Ordubahk Kirgizlar 
tarafindan ahnmadan Toguzguz (Uygur) baskentini Tamim b. Bahr ziyaret etmisti. Arap tarihlerinde bu 
ziyaret soyle nakledilir: 

"En nihayet (T'amim) Melik'in sehrine geldi. Bu muazzam bir mustahkem sehirdi. Etrafinda 
gelismis rustak'lar (ziraT mahiyette veya gadirlardan mutesekkil topluluklar) yanyana koyler 
uzaniyordu. §ehrin on iki tane azametli kapisi vardi. §ehir kalabahkti ve garsilannda muhtelif sanat ve 
ticaretler ile istigal edilmekte idi. 

"Hakan sehrine varmadan, (Tamim), bes fersah (32 km) oteden, dokuzbin kisinin durabilecegi 
bir kars sum uzerinde, Melik "hayme"sini gordu" (Minorsky, "Tamim", s. 279). AIMakdisi107 bu altm 
"hayme"nin firm seklinde oldugunu soyler. Minorsky hakan timsali bu 'hayme"yi kazanmak icin 
Kirgizlann Ordubaligi almak istedigini birCin kaynagma dayanarak nakleder: 

"Aje (Kirgiz hukumdan) bagirdi: Senin kaderin belli oldu. Altm otagini ele gegirecegim ve onun 
onunde atlanmi kosturarak bayraklanmi dikecegim". (Minorsky, "Tamim", s. 295). 

Heikel,108 1890'da Ordubahk harabelerini gezmis ve surlann iginde Uygur Kaganlannin 
abideleri, ejder ve arslan heykelleri bulmustu. Radloff Ordubaligi soyle anlatir: "7,25 km2 mesahasi 
olan uzunca dortkose bir sehir. ig kale simaldedir ve temelleri 450 x 200 m kadar vardir, Kapi adedi 
ondan fazla idi." Kisilev'in109 kazilan neticesinde ig kalenin, yani ordunun da Uygur devrinden oldugu 
meydana gikti, Ordukurgan'da gok kath yapilar ve bir kale ile mabet vardi. Tung kahntilan Ordubalikta 
da maden isgiligiyapildigina isaret eder. 

Kirgizlann M. 840 civannda Ordubaligi almasini muteakip, Uygurlar cenupa dogru, evvelden de 
yayilmis olduklan Turkistan ve Kansu bolgelerine gog ettiler. 

Han devrinden beri (M.O. 209M. 220) Turfan simaldogusundaki Hami110 Uygurlann mensup 
oldugu Tolos Turklerinin ili idi. Julien Hami'nin Cinceadi "Igu' lafzinm Uygur kelimesinin Cince 
telaffuzundan ibaret oldugunu sanir ve M. 650'de Hamide bir Uygur devleti olduguna dikkati geker. 
Hsuantsang Hamiyi ziyaret etmis ve hukumdann meskeninde misafir kalmisti. 

T'ang devrinde (M. 618907) Uygurlara ait oldugu anlasilan Karahoto, veya Dr T. Baykara'nin 
meydana gikardigi Turkge adi ile Hatunsim111 harabelerini Wangyente, 981 'de ziyaret etmisti. 

"Holo'da, Tang devrinde, bir Uygar hatununun sehri vardi. §ehrin temelleri hala durur. Kit'an'lar 
Uygurlara tabi iken orada Uygurlann davanni otlatirlardi", Wangyente, kendi devrindeki Kansu 
Uygurlannin Holo'dan geldigini soyler. Demek ki Uygurlann M. 840'tan sonraki cenupa ilerlemesi iki 
koldan olmus ve bir kol Etsinkol ustunden Kansu'ya inerken digeri Hami'den Turfan'a varmisti. 

8. Turfan ve Kansu'da Uygur Beldeleri 



229 



Uygurlann Ordubaliktan Turfan'a ilerleyisinde ilk merhalenin Besbahk oldugu CuveynT'den 
ogrenilir: 

"Uygurlar atlann kisnemesinde, develerin bagirmasinda, kopeklerin ve yabani hayvanlann 
ulumasmda, davann ve koyunlann melemesinde, kuslann civiltisinda ve kuguk gocuklann 
aglamasinda hep ayni sesi duyuyorlardi: kog, kog (gog) ... Her konakta ayni ses yine duyuluyordu.... 
En sonunda Bes baligin bulundugu ovaya geldiler ve orada Besbahgi bina ettiler... bes kisimdan 
ibaretti ve Besbahk adini verdiler. Zamanla tek ve genis bir mekan oldu. O devirden beri beylerine 
idikut denir ve bu menhus ailenin agacinin tasviri duvarlann uzerinde durur." (Boyle, s. 61 ). 

Besbahginl 12 hakikatte Uygurlann gog ettigi M. 840 yihnda daha gok eski bir sehir oldugunu ve 
M. VII. yuzyilda Kaganstupa adi altinda muhtelif Turk hukumdarlannin ordusu bulundugunu 
kaydetmistik. Ancak Cuveyni'nin naklettigi efsaneden Besbahgin Uygur devrinde gok degisiklik 
gordijgunu anlamaktayiz. Besbahk Uygur kaganlarmin simal ve yazlik ordusu idi. M. 982'de 
Besbahkta yaylaginda bulunan Arslan Kagana gelen Cin elgisi WangYente' ziyareti Cin tarihlerinde 
gok canh olarak anlatihr. 

"Altin daga gikti bir gun sonra §imal Ordu'suna geldi Kagan bir koyun ve bir at pisirterek 

buyuk bir ziyafet verdi. Bu ilde gok at vardi. Kagan, Hatun ve Tiginin atlannin otlagi 100 li'dir (50 km.) 

.... atlan renklerinden fark ederler. Besbahk birkag bin li genisliginde uzun bir vadi igindedir 

Merasim yedi gun sonra oldu. Kagan ogullan ve hizmetkarlan, doguya donerek onu selamladilar. 
Kaganin yanmda bir musikisinas sesli tasa (khing) vurarak selam vermek sirasini tayin ediyordu... 
ziyaretten sonra tiyatro oynandi. ertesi gun kayik ile golde gezildi. Golun etrafinda musiki galiniyordu." 
M. 637'de (Bati Turk devrinde) yapilan iki Burkan mabetini gezen Wang Yente sunu da ilave eder: 

"§ehirde pek gok "kahk"lar, kuleler ve bahgeler vardi... Uygurlar gok mahirdir. Altin, gumus, 
demir kaplar yaparlar. Yesim tasini da oymalar ile suslerler... erkekler ata biner ve ok atar. Kadinlarm 
basinda cilali hotozlar vardir.... Pipa (kopuz?) ve 25 telli Kongheou galarlar... Gezerken ellerinde 
musiki aleti tasirlar". (Julien, "Les Oi'gours", s. 57, 6264). 

Bin yil sonra Besbahk harabelerini gezen Dolbejev113 de sehrin harabelerini, kurumaga yuz 
tutup batakhk halini alan gol ve derenin batisinda buldu. §ehir 370 x 800 m. kadar gayri muntazam bir 
uzun dortkose teskil ediyordu ve balgik ve kismen gig tugla surlar ile mustahkemdi, Dogu, bati ve 
cenupta ug kapi olup cenup kapisi: mustahkem idi. Muhtemelen Wang Yente'nin ziyaret ettigi iki 637 
tarihli Buddhist mabetin kalintilan sehrin simalinde ve cenuphati kosesinde bulunuyordu. §imaldeki 
mabetde sira ile "toyin" "pryan"lan (rahib hucreleri) dizilmisti. Ordukurgani sehrin yan mesahasini 
isgal etmekde ve doguda, nehir kenannda bulunmakta idi. Ordukurganin nehir kiyisindaki duvannda 
yuksek bir kule goze garpiyordu (Kaganstupa adi acaba bu kulede bulunabilen bir stupa'dan mi 
gelmisti?) 



230 



Uygurlann bilahire Tanmda kurduklan Kaganhklar sunlardir.114 Besbahk ve Yarhoto'nun da 
dahil oldugu Kogo Kaganhgi (M. 8501250) ve M.856'dan evvel kurulan Kuga Kaganhgi. Baska Uygur 
gruplan, muhtemelen Etsingol'den inerek, eskiden beri protoTurk ve Turklerin ordu kurdugu bir diger 
bolge olan Kansu'da,115 Kanchou, Ts'inchou, Liangchou, Shachou'da (Tunhuang) kaganhk 
merkezleri vucuda getirdi. 

M. 60 yilinda Cinlilerin yikdigi Kiuche (Chavannes transkr.) devletinin iki baskentinden birinin 
Kinman (Besbahgin eski adi) oldugunu soylemistik. Digeri de Yarhoto (Kiaho) idi. Yarhoto116 
boylece, T'ang devrinde, Kogodan evvel Turfan bolgesinin baskenti bulunuyordu. Besbahktan cenupa 
inen yolcu 160 li (80 km) otede bir sogut ormanindan ve AltinDagdan gegerek, 210 li daha cenupta 
Yarhotoya varirdi. Turfanda M. 840 civannda tesekkul eden Uygur devletinin de belki ilk ordulan 
Besbahk ve Yarhoto'da kuruldu. Yarhoto (30 m derinde) ugurum iginde akan dere vadilerine nazir, 
ada gibi, bir "yar"in (tabii sed) kenannda bulunuyordu. Sehrin kismen Turkge (Yar) kismen Mogolca 
hoto: sehir) adi vardir. Buyuk bir mesaha uzerine yayilan mabet ve stupa harabelerinde gok Uygur 
yazmalan bulunmustur. Hukumdar kalesi "yar"in, yani ugurum ustundeki tabii seddin kenannda idi. 
Aurel Stein bu yapinin resmini almis fakat planini yapamamisti. Ancak su noktalara dikkati geker: 
Balgik duvarlar gok kalm idi ve hala 7 m. kadar yuksektir. Bu saray birkag katdan mute§ekkildi. Alt 
katda pencere yoktu ve demek ki alt kat kurganin sed kismini teskil ediyordu. Ust katda pencereler 
've duvarlarda (Burkan heykelleri koymaga?) sira sira hucreler dizilmisti. Aurel Stein'in tahminine 
gore, yazin alt katta, golgelikte, kisin ise ust katda guneste oturuluyordu. Halbuki, Uygur 
metinlerinden, "kahk"lann yuksekte ve dort cihet ruzgarlanna agik serin koskler oldugu bilinir. 

Yarhoto'dan 20 li (10 km) doguda, Turfan bolgesinin unlu baskentlerinden Kogo117 (Kaoch'ang) 
yukseliyordu. Kogo M. 60'dan evvel bina edilmis bir sehirdi. M. 439460 arasinda Kogo GokTurklerin 
ecdadmdan Tsuk'u Hunlarmin kurdugu birdevletin merkezi olmustu. Bu sirada Turk kagan sulalesinin 
mensup bulundugu boy olan Ashina'lann da Turfanda bulundugu anlasilmaktadir. Kogo'da, Tsuk'u 
devrinden, sehrin merkezinde Mabet M ve bir Qince kitabe bulundu. Mabet M yaninda ve sehrin 
ortasindaki "Hantura" denen ordu kurgani (Grunwedel, harabe E) de belki bu devirden idi. Kogo'da 
Hantura'dan baska mesken yoktu. Kogo bir dini sehirdi ve sehirde hukumdar sarayindan baska ancak 
mabetler bulunuyordu. 

Hantura, yikik vaziyette bile onbes metre kadar yukselen duvarlar iginde, mustahkem bir kurgan 
idi. Simal tarafinda surlar gift sirali idi. Hala ayakta duran ve duvarlann ustunden daha on metre kadar 
yukselen bir giftkule bilhassa dikkati geker. Bu giftkulenin simal ve batismda, kaleyi ihata eden surlar 
bir nevi sed teskil ediyordu. Bu sedde nazir olarak, bir kubbe alti divanhane ve sira ile odalar bina 
edilmisti. Kubbeli veya gatili olan odalar itinali sekilde bina edilmis ve suslenmisti. Duvarlarda sanat 
eserleri ve hukumdar ile hizmetkarlarim tasvir eden resimler mevcuttu. Bu odalann ustunde belki bir 
kat daha vardi. Mahiyeti anlasilmayan, kuleye benzer bir de "obelisk" Hantura kulliyesine dahildi 
(Grunwedel, yapi D). Hantura kulliyesinin her tarafinda mabetler mevcuttu. 



231 



Hanturanin etrafindaki dort kose Kogo sehrinin her dil'i 1365 m. kadardi. Hagvari duzulmus "tort 
beltir yol" sehri dorde ayinyordu. Surlar gig tugladan bina edilmis ve kismen sivh gok rengi tuglalar ile 
suslu idi. Surlann yetmisten fazla kuleleri vardi. Kubbeli olan kose kuleleri birer "idiz eb" (pagoda) 
mahiyetinde idi ve buralarda dini yazilar saklattiyordu. Surlann her dil'inin ortasinda birer kapi 
bulunuyordu. Kapilann ustunde boyali ve yaldizli tahtadan 'kalik"lar bulundugu, kalintilanndan 
anlasilmisti. Uygur resimlerinde, sehir kapilan ve bunlann ustunde "kalik" tasvirleri gorulur. 

Kanchou Uygur Kaganinin "semavi Hatunu" ve Buddhist "toyin" lar ile birlikte oturdugu ordu da 
bir kag kath bir bina idi. 118 Bu hususu kaydeden E. Pinks, 119 bir diger noktaya da dikkati geker: 
Uygur duvar resimlerinde, hukumdar kaligi olmasi mumkun bulunan bir kag kath kosk resimleri vardir. 
Bu Pinks'in bahs ettigi resim disinda, Leningrad Ermitaj Muzesinde, Uygur eserlerinin bulundugu 359 
numarah odada, Manjusri'yi temsil eden M. IX. yuzyildan Kogo'da bulunmus bir Uygur eserinin arka 
planinda, mimari abideleri ve bu arada iki kath birkag "kalik" gozukur. 

M. IX.XII. yuzyillarda, tamamen bir Uygur merkezi olan Bezeklik'te yapilan duvar resimlerinde, 
Yarhoto ve Kogo ordulanni hatirlatan ve ayni zamanda Tunhuang'da kral sehri resimlerine120 
benzeyen yapilar gorulur. Uygur resimlerinde, ordu vasfinda olabilecek, iki cins yapi tasvir edilmistir. 
Bunlardan biri, Moyuncur Kaganin Kern kiyilanndaki ordusu ve Tunhuang'daki kral sehri resmi gibi, igi 
agik bir avlu teskil eden mustahkem bir kurgandir. Diger grup resimlerde ise Yarhoto ordusunda 
goruldugij uzere, kurganin teskil ettigi avlunun ust kismi kapahdir ve dami, ust katdaki yapilara sed 
teskil eder. Kurganin daminin ustunde, tarn ortada bir "kalik" vardir. Bazen, kurganin daminin teskil 
ettigi seddin kenannda veya kurganin gin's kapisinin ustunde kuguk bir "kalik" daha mevcuttur: 
Kurganin dis duvarlan sivahdir ve ustunde bindal resimleri gozukur. Kurganin ekseri kirmiziya boyali 
olan metin kapisi vardir. Kaliklar ise ekseri asi veya mavi renkte boyali hafif yapilardir. "Kahk"lann 
damlan Cin tarzmda, munhanT sekilde agag kutuklerinden vucuda gelip, ustu gini tugla ile kaphdir. 
Tahta isleri boyali ve yaldizhdir. Pencereler hasirlar ve perdeler ile ortuludur. 

9. Oguz Sehirleri 

Oguz sehirleri hakkinda arastirmada bulunan Tolstov121 idrisi'nin (M. 10991165) batida Aral 
denizi, doguda Taskent ve simalbatida "Murgar Daglan" (bugunku adi: Murgajartav) arasindaki Oguz 
bolgesi hakkinda su kaydini nakleder: 

"Oguz sehirleri goktur. (Bu sehirler) simalde ve doguda karsi karsiya siralanir. (Oguzlann) 
erisilmez daglan ve (bu daglarda) mustahkem kurganlan vardir ve beyleri buralarda saklanir, esyalan 
ile yiyeceklerini muhafaza ederler (Bu beyler) bu ilin koruyucusudur." 

idrisi pek gok Oguz sehri adi da vermektedir. Oguz sehirlerinde sanat erbabi galistigini da ilave 
eder. 

Tolstov Kasgari'nin haritasinda Oguz ilinin ve bazi sehirlerinin Karaguk (KaraTav) daglannin 
cenup batisinda SirDerya vadisinde bulunduguna isaret eder. Sehirlerin ekseriyeti Oguz ve diger Turk 

232 



beylerinin merkezi olmus ise de, bunlann arasinda ordu olarak iki tanesi bilhassa temayuz etmektedir: 
asgari M. X. yuzyildan beri Oguz yabgusunun kislagi olan Karyat alhadisah (Farsga Dihi Nav, Turkge 
adi Yengikend122 ile, yine M. X. yuzyilda bahsi gegip Selgugun ordusu olan Cend123 Barthold.124 X. 
yuzyil eserlerinde Yengikend'in Arapga ve Farsga adi gegdigi igin ve bu sehirde Muslumanlann gok 
oldugu kaydina dayanarak, onlar tarafindan kuruldugunu sanmisti Yengikend'in bulundugu Sirderya 
munsabi bolgesinde arastirma yapan Tolstov125 bu fikrin yanlis oldugunu gosterdi. Tolstov'a gore, 
Yengikend bolgesindeki sehirlerde (Cankend, KokKale, Kokkesen Kale) Afrig devri adini verdigi, M. 
II.VII. yuzyillara ait yapilann gelenegi devam eden: ig kalelerde dortkose (35x35 cm) gig tuglalar 
kullanilmis; ganakgomlek kronolojisin kadim devirden baslar, M. VVI. yuzyillar numuneleri gosterir ve 
XXI. yuzyil Harezm kalmtilan gogunluktadir. Boylece bu Oguz sehirleri pek eski degilse bile, eski 
mahalli sehircilik gelenegine dayanir. Oguzlann ecdadi126 sayilan muhtelif boylann, yerli Sakalar ile 
M.O. IVV ve M. VVI. yuzyillarda buralarda yasayan Hun, ProtoTurk ve Heftalitlerin ahfadi ve mahalli 
sehircilik geleneginin varisi olan yerlesik bir Oguz grubu tarafindan yapilmisti. 

Tolstov'un Yengikend sandigi bugun Cankend adini tasiyan sehir kahntisi, Sir Deryanin Aral 
Golune munsabinin cenupundaki batakliklardadir. KokKale ve Kokkesen Kale de Yengikend 
bolgesindedir. Can kendin Yengikend oldugu kabul ediliyorsa da, komsu diger iki sehrin surlari iginde 
de, ordu olabilecek birer ig kale mevcuttur. 

Cankend muntazam olmayan 375x825 (dogu duvar 300 m) mesahasinda ve uzun dortkose 
seklindedir. Sehrin muhkem duvarlan, muvazi sokaklan ve ortada bir meydani vardi. Meydanda 
buyuk bina kalmtilan gorulur. Sehir duvarlan 40x40x9 cm boyunda Qig tugladan ve alt kismi kamis 
ustune balgik siva ile ortuludur. Halen surlann yuksekligi 8 m. kadardir. Surlar boyunca, birbirinden 30 
m. kadar ayn, kaleler dizilidir. Bunlann sur duvanndan disanya gikintisi 3,54 m ve enleri 3 m kadardir. 
§ehrin girisi dogu duvannin ortasinda idi ve 15 m kadar ugkoseli gikinti teskil ediyordu. Kapi bir gift 
kule arasinda bulunuyordu. 

Sehrin simalbati kosesinde, 78 m. kadar yuksek bir sed ustunde, 100x100 m. boyunda dortkose 
bir ordukurgan yukselmekte idi. 

Bu bolgenin en buyuk mustahkem sehri ve SirDeryanm eski munsabi uzerindeki KokKesen 
Kale, 560x700 m kadar mesahasi olan, gayrimuntazam, kismen mudevver, kismen gok koseli 
plandadir. Ortadaki ig kale 3 m. yukseklikte bir sed uzerinedir ve 210x210 tarn bir dortkose teskil eder. 
Bu ig kalenin gig tuglalan Afrig devri (islamiyetten evvel) boylanna yakindir (35x35 cm). Bu sehirde 
gok mikdarda davar kemikleri bulundu. 

Muhtelif daha kuguk kaleler arasinda bulunan mustahkem sehir KokKale 145x290 m kadar 
mesahasi olan gayri muntazam bir uzun dortkose teskil eder. Sehrin etrafinda hendek vardir. Sehrin 
simal tarafinda, 45 m. yukseklikte bir sed uzerinde toparlak temelli bir igkale bulunmakta idi. 

Cend harabelerindeki127 kosklerve bagge, Orlov'a gore, belki Mogol devrindendir. 

233 



10. Hakanli Devri 

Orta Asya arkeologlan su noktada hemfikirdir: sehircilik bakimindan Turkistanin en hizh gelisme 
safhasi Hakanli devrinde oldu.128 Bu gelisme iki vecbeli idi. Bir taraftan islamiyetin sinif farklanni 
kaldirmasi neticesinde hukumdar ve beyler ile "Kara" (halk) arasindaki aynlik yok oluyordu, Sanatkar 
ve esnaf mahalleleri te§ekkul ederek, eski ordukurganlar artik rabaz ile muhat oluyordu. Ordunun 
etrafina dikilen Turk "kereku"leri129 (gadir) esnaf dukkan ve evlerine munkalip olarak "kend' (sehir) ve 
"ulus' (kasaba) gogahyordu: 

"Telim (gok) artti ilde yangi (yeni) kend, ulus" (Yusuf Has Hacib, beyt 1043). 

Diger tarafdan hukumdann meskenleri de keyfiyet ve kemiyet bakimindan genislemekte idi: 

"Nege karsi, ordu, nege berk tura 

Nege kend, ulus, bag gigekliklerig" (Yusuf Has Hacib, beyt 64334) 

(Nice saray, ordu, metin kale 

Nice sehir, kasaba, bagge gigeklikler). 

Hakanli devrinde de kullanilmaga devam eden "ordu" tabirinin bir mustahkem kale olarak 
tezahur ettigi arkeolojik kahntilardan bellidir. Kurganin avlusuna "bir sed uzerine, veya surlann 
tepesine" kurvi guvag130 (hukumdar otagi) kuruluyor, veya koskler bina ediliyordu. Yahut da, Kasan 
kalesinin eski kisminda oldugu gibi veya Kogo'da Hantura'da goruldugu sekilde bir merkezT kule, 
Hakanli devri tabiri ile bir "tura", hukumdar meskeni olarak hizmet goruyordu. Fakat Hakanli devrinde 
Uygur Turkgesi'nde de mevcut olan "karsi"131 tabiri gok tekerrur eder. Barthold,132 K#sgari ve 
Kutadgubilig'de133 "karsi" kelimesinin tarif edildigine ve kasr (kosk'un Arapgasi) ile "begler evi" 
anlamma geldigine dikkat etmeyerek, kelimenin ancak Mogol devrinden oldugunu sanmisti. Halbuki 
yine kendisi, Buhara ile Belh arasindaki Nasaf sehrinin isminin karsi olduguna ve Yakut'un134 
Istahriye (61. M. 912) atfen rivayetinde, bu sehrin kuhandiz135 ve d#r alam#rat'inin meshur olduguna 
isaret eder. 

Karsi gibi kasr ve kosk mefhumuna tekabul eden bir yazhk k#h olan §emsabad, yuksek duvarlar 
arkasinda, baggeler anklar, havuzlar ve gesmeler arasinda T'ung Yabgu'nun "Bingyul" deki 
ordusunun muhitini hatirlatan bir "goruk" (koru) iginde idi. Narsahi, §ems alMulk Nasr b. ibr#him 
Tamgac Hanin (10681080) yaptirdigi §emsabad'i soyle anlatir: 

"Melih §ems alMulk Buhara'nin ibrahim kapisinda gok giftlikler satin aldi ve pek guzel baggeler 
duzdu. Bu imaretler igin gok mal ve hazine sarf etti ve buranin adini §emsabad koydu. Binek atlan 
igin §emsabad'a bitisik bir gayir yaptirdi ve ona Goruk (Koru) adi verdi. Onun (Goruk'un) etrafina bir 
mil (1/3 farsah: 2000 m. kadar) metin duvar gektirdi ve onun (duvar) iginde kah (yazhk kosk) ve 
guvercinlik yaptirdi. Goruk iginde geyik, ahu, tilki ve domuz gibi yabani hayvanlar koydurdu. Bunlar 

234 



hepsi ehli oldu ve yuksek duvarlar kagmamalan igindi" (Narsahi, s. 2627). Boylece, surlar dahilinde 
bulunmakla beraber, tabiat iginde baggeler de, gadir ordugalu hissini veren kosklerden mutesekkil 
ordu sekli de vardi. 

Efsanevi Turk hakani AfrasTab'dan (AlpErTunga) indikleri rivayet edilen ve hakikatte 
muhtemelen GokTurk kaganlannin efradi olan Hakanli "Turk" sulalesi,1 36 muhtelif kadim merkezlerde 
ordu kurdu. Bunlardan birkagini sayabiliriz. AfrasTab'in baskenti sayilan ve Ordukent137 adi ile anilan 
Kasgar; Arguda Su Hakanin kalesi olarak anilan ve Bati Turk, Turgi§, Karluk merkezlerinden olup 
Hakanli devrinde Balasagun veya Kuzordu (simal ordusu) adini alan Tokmak ve yine Bati Turk, 
Turgis, Karluk merkezlerinden Taraz;138 Fergana'da,139 Turk ihsidlerinin kalelerine yakin bir 
hasmette yukselen Uzkend (Ozkend) ve Alay gibi kurganlar; Semerkant'ta bugun AfrasTab denilen 
sehir simalindeki "sultan Kuhandiz"i.140 Meliksah Turkistan'i feth edince, bu ordulann bazilanni 
kendine veya mumesillerine ikametgah ittihaz etmis ve boylece Hakanli gelenegine de intibak etmisti. 

1 1 . Selguklu Devri 

Selguklu tarihgisi YazdT, soyle demekte idi: 

«Biz, kihg hamleleri ile, Rum'u, Turklerin ve Araplann da diyanni ve butun dunyayi aldik" (YazdT, 
s. 56). 

Selguklular yalniz Turk bakanlarmin degil, Parthe ve Sasani kisralannin ve Kayser'in de varisi 
olmuslardi. Boylece, Selguklu devrinde Turk "ordu" gelenegine yeni tesirler nufuz etti. Yine de en gok 
gorulen Selguklu ordu sekilleri kadim, dort kose Turk ordusu veya Uygur ile hakanli devri 
mintikalannda mevcut sekiz koseli ordu planindadir. 

M. 1037'de Tugrul Begin ordu kurdugu mustahkem Nisapur141 sehrinin, rivayete gore, hanisT 
§apur idi. Her dil'i bir fersah (6400 m) boyunda bir dortkose teskil eden bu sehrin bir ucunda kalesi 
vardi ve 'Amr ibn alLais'in eseri oldugu sanihrdi. M. 1153'te Oguzlar Nisapur'u yikinca, Selguklu 
Sultani Sancar'm "melik"lerinden AIMu'ayyad (Prof. Koymen admin Ayaba oldugunu tesbit etti)142 
§adyah'da yeni bir dar elamarat bina etmis, fakat bu kale de M. 1221 'de Mogollar tarafindan tahrip 
edilmisti. 

M. 1037 civannda, Turk Hakani Afr#sT#b'in kurdugu rivayet edilen Merv143 sehrini Selguklu 
Qagn Beg fethederek, ig kaleye girmis ve atinin ortusunu yere koyup "taht gibi" ustune oturmustu.144 
Bu devirde sehirde iki ig kale vardi. Parthe'lann Mervin ortasinda kurduklan dortkose planda "Erk" 
(hukumdar kalesi) harap vaziyetde idi. Bunun batisinda bulunan ve bugun Sultan Kale denen ig kale 
Selguklulardan evvel mevcut olmak ile beraber, M. XI. yuzyil sonunda, Berkyanuk ve Arslan Argun 
arasindaki savaslan muteakip yikildi ve yeniden insa edildi. Boylece, simdiki Sultan Kale Selguklu 
eseridir. Sultan Kale beyzi bir sekil arz etmektedir ve 200 kadar toparlak kulesi olan mustahkem 
duvarlar ile muhatti (halen 176 kale mevcut imis). Merv'in muteselsil toparlak kuleli duvan, 

235 



Turkistan'da gok gorulen bir yapi seklidir. Mervin kadim anki Macan, Sultan Kalenin ortasindan 
gegmekte idi. M. VIM, yuzyilda kurulan Cami Mescit ve Sultan Sancar Turbesi Sultan Kale igindedir. 

Sultan Kale'nin simaldogu cihetinde, §ehriyarErk denen ordu, gayrimuntazam bir dortkose teskil 
eden, yuksek duvarli ve halen 48 toparlak kulesi daha mevcut bulunan bir dortkose kurgandir. Ayrica, 
koselerde ve kapilann iki yaninda kuleler vardir. Surlar balgik ile gig tugladandir ve ust kisimlan 
pismis tugla ile muzeyyendir. SahriyarEnk'in ortasinda, hukumdar meskeni kahntilan gozukur. 
Mustemilat ve divanhanelerin harabeleri de durmaktadir. SehriyarErk, en parlak gunlerini Sultan 
Sancar (M. 11181157) devrinde yasamisti. 

M. 1042'de Selguklular kadim Rages'i (Rey)145 alinca, bu sehir birkag yil evvel, M. 1035'te 
Oguzlar tarafmdan tahrip edilmis bulunuyordu. Arap muverrihleri Rey'in ig sehrini (Almadinah) Tugrul 
Begin yaptirmis oldugunu ve bu yapinin M. 1066'da bitmis bulundugunu kayd ederler. Boylece, Rey'in 
ig kalesi Selguklulann hukumdar sehri mefhumunu belki temsil eder. 

Rey'in Medinisi, muntazam, sekiz koseli bir kale idi ve Daralamarat, mescit ile beraber, simalde 
bulunuyordu. Simalbatida da bir kale vardi. Belki Tugrul Begin meskeni bu kale idi. Hukumdar ordusu 
olabilecek kale, dortkose planda gosterilmistir. 

Alauddin Keykubad'in M. 1221'de insa ettirdigi Konya ig kalesi ise, sekil bakimindan, dortkose 
ve sekiz kose planda Turk ordu geleneginden aynlir. ig kale, yani ordu kismi da, altikoseli bir plan arz 
eder146 Filhakika, ig kale, Turk ordu geleneginde,147 bir suni tepe uzerine bina edilmisti. Bu tepenin 
ananevi anlamda kozmik dagi temsil ettigi ibn Bibi'nin su tabirinden anlasihr: «Konya ki.... zamanenin 
Kaf Dagidir." (varak 215)148 Alti koseli sehrin de, Buddhist Uygur edebiyat ve sanatinda oldugu 
gibi149 bir kozmik ideogram'a tekabul ettigi, Sivasli "Heykeli" (buyu resimleri yapan) Nasiruddin'm 
Rum Sultani Giyaseddin Keyhusrev lll'e (M. 12661283)'te ithaf edilen yazmasindaki resimlerin 
birinden anlasihr. Uygur eserindeki Meru Dagi ve hukumdar kosku tasvirine mumasil olan Sivasli 
Nasuruddin resmi «asmani dunya",150 uzerinde agaglar ola o Kaf Dagi ve Cinian (Cinler) sehrini 
gosterir. Ay ve gunesin arasinda bir kapidan feleklere dogru dokuz yol aynlmaktadir. Bu semavi 
kapinin altinda «Kuhi Kaf" ve gorulur. "Sehri cinian", Kaf Daginin eteginde ve "bahnmuhit" kenannda 
alti koseli bir penbe151 sehirdir. §ehrin tepesinde ortada bir ig kale vardir ve burada Konya 'Al#uddin 
Camii kulliyesini hatirlatan sivri kunbetli biryapi ve bir minare tasvir edilmis. 

Turk ordu gelenegi, boylece, Konya'ya kadar devam etmisti: dunyanin merkezi ve zirvesini teskil 
eden, kozmosun tasviri ve dunya hukumdarligmin timsali, Ordubahk152 gibi heraldik ejder ve arslan 
heykelleri ile suslu kurgan. 

Selguklulardan sonra da, Mogollar, Hint ve Misir Memlukleri, Osmanhlar, Ozbek ve Timurlulann 
merkezlerinde, ordu153 gelenegi yasadi. istanbul Fatihinin Bayezid Sarayi ve Konstantiniye'nin 
zeytinlik tepesine kurdugu Topkapi, Tekfur Sarayindan ziyade, Hakanh §ems alMulk'un "Goruk"154 
una benziyordu ve onun gibi, surlar iginde, baggeler ortasinda, kosklerden mutesekkildi. Osmanhlar, 

236 



Versailles taklidi Besiktas sarayi gibi binalar yapincaya kadar, Turk ordu gelenegi olmemis ve boylece 
iki bin yilhk bir tarihe sahip olmustu. 

1 Orkun, Yazitlar, c. I, s. 178. 

2 Orkun, Yazitlar, c. I, s. 50, 170. 

3 Kasgari, varak 75. 

4 "Kasaba koske denir, kasr ma'n#sina. ve sehre denir, medine ma'nasina ki bir vilayetin 
sehri olacakdir. 'Al# kavl sehri azim, ya'ni bir ulkenin yahut bir vilayetin cumleden a'zam olan sehrine 
denir. Mai'det'ulmulk ve tahtgah ta'bir olunur. Ve kasaba karyeye denir. Hala beynimizde sehri Sagire 
itlaki zahiren karye manasindan ma'huzdur": (Kamus). 

5 Bahk: bk. not 54. 

6 Ordubahk: bk. not 106. 

7 Ordukent K#sgar'in adidir. bk. not 3. 

8 Chou'lar protoTurk idi: Eberhard, Cin, s. 33. 

9 Granet, s. 177 (n) (Chou'larda gadirlardan mutesekkil ordu). Hukumdar gadin, belki 
hukumdar sarayina mumasil olarak (bk. not 11) ortada idi. T'ang devrinde, elgiler kabul olurken saray 
avlusuna gadirlardan mutesekkil ordu dizilirdi. Hukumdar gadin saraym simali duvanna dayanik ve 
cenuba kapisi olarak dikilirdi. Elgi gadin batida durur ve kapisi doguya agihrdi. iki elgi olursa, doguya 
ve batiya iki gadir dikilirdi: Liu MauTsai, OstTurken, s. 422. 

10 Franke, Geshicte, cild II, s. 421 de T'ungtien, kisim 198, varak 21 'den naklen soyle denir. 
"M. 698'de Turk hakani Cin imparatoru ile evlenme baglan kurmak istedi. (imparator= Wuhou bir 
nedimi olan Wu YenSiu'yi Hakanin "Karakum'daki ordusuna yolladi (Turkge ad. Bu yer her halde 
Uteris Kagan devrinde "CugayKuz'da KaraKum" da ordu kuruldugunu soyler: Orkun Yazitlar, c. I. s. 
102. Karakum adi Moyuncur Kagan yazitinda geger: "Keyre basinda. irtim. Karakum asmis, Kugurde, 
KomurTagda, Yar Oguzde, ugTurktuglu budun. " (Orkun, Yazitlar, c. I, s. 166): Kalkasandi, cild IV, s. 
429, 480, Karakum'dan bahsederek, bunun Mogol baskenti Karakurum'un yerinde oldugunu soyler ve 
Karakum'u Hit# ilinde en dogudaki Turk sehri olarak tavsif eder. Hit# ili ise ayni muellife gore Besbahk 
ve Almalik ve Karakum arasindadir (Almahk Kulca tarafindadir): Chavannes, Documents, index. 
KalkasandT'ye gore Karakurum ismi yanhstir. Karakum adi dogrudur. KalkasandT bu adm Turkge 
ma'nasim izah eder ve Takvim albuld#n'i kaynak olarak verir. Karakurum ise Orkun vadisinde, Uygur 
sehri Ordubahk yanindaki "Kut Dagi idi bk. not 38. Chavannes, Documents, s. 237, 194195 (istemi ve 
"Tung" Yabgu ordulan); Bingyul; P. Pelliot, T'oungpao XVII (1930); Liu MauTsai, cild I, s. 64 ("K'imin" 
Kagan ordusu; Togan, 

237 



Ibn Fadhn, s. 41 ("Saklab" ordusu). "Kurvu guvag: kagan gunlugu (bk. Kasgari, index). 

11 Biot, N/554556. 

12 Biot 1/431, N/2. Dunya dortkose bir plan ve gok onun ustune konmus toparlak bir kubbe 
sanilirdi. Yine bk. Granet, 231234; Franke, Geschihte, C. I, s. 114116, 141, 240; c. II, s. 437, 448449, 
502; c. Ill, s. 60, 7981. 

13 Dort buyuk Cin burcunun Uygur metninde adlan: Pritsak, "Qara", s. 249. 

14 Chou takvTmi: Eberhard, "Lokalkulturen" s. 28. Turk takvimi: Pritsak, Die Bulgarische 
Furstenlinie, s. 2829. 

15 Franke, Geschichte, c. Ill, s. 7981. Turkge metin; Cagatay varak 12. 

16 Biot, cild II, s. 556. Turkgesi: MullerGabain satir 3. 

17 Kasgari'nin ve diger Turk metinlerinin Kutup yildizi ve Buyuk Ayi burcuna verdigi adlar. 
Yitiken sutra: Rachmati, yazma 2. 

18 Bk. not 12. (dm? mahiyet). Granet, s. 486, 518 (n. 1), 519, 524, 541, (kozmik dagda 
hukumdar kosku. 

19 Biot, cild II, s. 564. 

20 ibid. s. 263277. 

21 Granet, s. 250251. 

22 Franhke, Geschichte, c. I, s. 116. 

23 Ho'lu'nun sehri: Chavannes, "Le cylcle turc", s. 283. Bu sehir Kiangsi'de idi ve Holu Chou 
neslinden idi: Franke, Geschichte, c. I, s. 175, 140. 

24 Tolstov, "Les Scythes", re. 5. 

25 Orkun, Yazitlar, cild I, s. 50. 

26 Bk. not. 54. 

27 Tolstov, "Les Scythes"; id. Po drevnim deltam. s. 275; id. Goroda Guzov. 

28 Okladnikov, s. 50. 

29 de Groot, Hunnen, s. 225235. 

238 



30 Eberhard, Simal, s. 7677. Id. "Lokalkulturen", 3/1 1 . Shiratori, s. 2628. 

31 Franke, Geshichte, 111/184, buyuk Hun ordusu olan " (HofLager) " Lungcheng'in Ongin 
nehri uzerinde oldugunu ifade eder. Orkun mintikasinda Hun ve GokTurk ordulan ve ejder ibadeti: Liu 
MauTsai, OstTurken, s. 10, note 60 ve 61. 

32 Franke, Inschrift, s. 12 ve Liu MauTsai, Kutscha, s. 165166 ve notlar. 

33 Franke, Geshichte, ve Tempelinschift index "MaoK'ien" (M. 439'da Cinlilere maglup olan 
Kansu T'suk'u beyi); ibid. Nganchou (M. 460'ta Turfanda devlet kuran Tsu'ku'ler ile beraber M. 439'da 
Kansu'dan kagdigim kaydeden bir Cin Kaynagi verir. Klyastorniy ise, hayatta kalan Turk neslinden 
son gocugun efsanevT Boh tarafindan Turfanda bir dag magarasina tasindigi hakkinda rivayetten 
Tsuk'u'lerin Turfanda devlet kurdugu zaman, Ashina'lann da beraber oldugunu istihrac eder. 

34 GokTurk kaganlan "Muhan" (553572) ve "T'apo" (572580) Buddhist olmus, sutra'lan 
Turkgeye tercume ettirmis ve abideler yaptirmislardi: Liu MauTsai, OstTurken, s. 3638, 4244. Bati 
Turk kagani "Tung" Yabgu M. 626'dan evvel Buddhist olmustu: Chavannes, Documents, s. 193. 
Kaganstupa: bk. not 89. 

35 Orkun, Yazitlar, c. I, s. 171, 172, 178, 181. 

36 Bernstam, MIA 14, s. 365, 374375. Kuhandiz tarifi: bk. Y#k#t, kiy (Kay): Slovar, "qij". 

37 Lavrov, s. 77. 

38 Dowson, Meru. Beal, c. I, s. 8285. Turk hakani (Tokuzguz: Uygur) Malik albail'dir: Mas'udi, 
c. I, s. 143, 160. Bk. Esin, "Cakravartin", s. 9495. Alti orun, Sumir, tengriler ordususu, Intri: Radloff, 
Suvarnaprabh#sa, s. 1 14, 24, 72, 104, 22123. 

39 Orkun, Yazitlar, c. II, s. 81 (Altay); ibid, ad indeksi (Otuken); Bretschneider, s. 247, 257, 
259 (Kut Dagi); Chavannes, Documents, s. 10 (Aktag), ibid. s. 248 (Altin Dag), ibid. s. 237 (Kietan); 
Kietan Kastek gegididir. Hud#d, s. 290. Mucmil altav#rih va alkisas: Barthold, Turkestan, s. 26 ve id. 
Turkestan vepohi Mongol'skogo nasestviya, c. I (Teksti) (Petrograd 1890), s. 19. Eponim Turk, Sayan 
daglan, Kogmen (Sayan): Liu, OstTurken, s. 6 ve Orkun, Yazitlar, ad indeksi. 

40 Mandala'nm anlami: Tucci, s. 62. Mandala'da Meru, veya SuMeru Dagi; Stein Serindia, 
Mandala Ch. 00L83. Mandal: Caferoglu ve Muller, "Uigurica" II, s. 47 (tortkil mandal) "Mandal" tabiri 
Anadolu Selguklu devri resimli yazmasi muellifi N#siruddin Sivasi'nin eserinde (bk. Esin, "Selguk), 
varak 86'da vardir. Buddhist kral sehri: Stein, Serindia, s. 88387 ve 1400 (M. Petrucci'nin ilavesi). 

41 Bkz. not 115. 

42 Bkz. not 106 ve 118. Kalik: Slovar', "qaliq" Bu bilgiyi Prof. S. Tekin'e medyunum. 

239 



43 Chou'larda yeryuzu dort kose (bk. yukanda not 12) veya sekizkoseli sanihrdi: Biot, C. I, s. 
434 (n): "Le Tsong a huit pans figure la terre". 

44 Dunyanin dort ciheti ve koselerinde gozetici alp mabutlar hakkindaki tasavvur Buddhismin 
Mahayana mezhebine aittir ve Orta Asya'da geliserek ancak T'ang devrinde Cine vardi: Stein, 
Serindia, s. 870. 

45 Hunlarda "dort kose" ve "alti kose" teskil eden beyler: de Groot, Hunnen, s. 156. "Alti orun: 
bk. not 38. 

46 Merv'i Turk kagani AlpErTunga bina etti: Kasgari, c. Ill, s. 149. Parthe devrinde Merv: bk. 
not 142. 

47 Anadolu'da Giyaseddin Keyhusrev III devrinde (M. 12661283) kozmolojik bir eser yapan, 
bu hiikumdara ithaf eden ve muhtemelen resimlerini de vucuda getiren "Heykell" (buyu resimleri 
yapan), varak 86'da Uygur lehgesinde "mandal" (bk. not 39) tabTrini kullanan ve Cine gittigini soyleyen 
Sivasli Nasiruddin'in (bk. Bibl. Nationale persan 174 ve Esin, "Selguk") iki resminde, "Sehri Cani can" 
(varak 67) ve Sehri cinian" (varak. 107) alti koselidir. Mevlana CelaluddTn RumT, dunyanin 6 cihetine 
(dort cihet, asagi yukan) sesini duyurmak igin "alti koseli" rebap yaptirmisti: Aflaki, Manakib al'arifin, 
T. Yazici baskisi (Ankara 1959), s. 88. "Alti yuzlu cihan sehri": B. Sehsuvaroglu, Esref b. 
Muhammedin Turkge Haziln als'aadah, adh H. 846 tarihli eseri, varak I. 

48 ispicap: not 79. Ordubalik: not 1 06. 

49 Togan, Ibn Fadlan ve Smirnov. 

50 Hun devri Talasin tahta surlan: bk. not 29. 

51 Bk. Dolbejev, s. 92 ve Grunwedel, idikut, s. 17. 

52 Ordubalik: not 106. 

53 Ibn Havkal, s. 380384. 

54 GokTurk (bk. Orkun, index) ve Uygur (bk. Caferoglu) Turkgesinde sehir anlamma gelen 
balik veya balig sozunu Kasgari (c. I, s. 248) balgik ile birlestirir ve soyle tarif eder (varak 9091):. 

"Turklerin en derin cahiliyet devrinde (islamiyetten gok evvel) kale ve sehire balik denirdi. 
Uygur dilinde Besbahk (seklini) duydum. Ve bu Uygur sehirlerinin toplandigi yerdir. Ve manasi 
bessehir demektir. Ve yine ayni tarzda, onlann baska bir sehrine Yengibahk, yanT Yenisehir denir. " 
Kasgari "balik" kelimesininin eskiligine ve kendi devrinde ancak Uygurlarca kullanildigina isaret eder. 
Filhakika Kasgari'nin 6z vatani ve ordu merkezi Kasgara, eski Uygur geleneginde Ordubalik (bk. not 
103) degil, Sogdca kent kelimesi kullanarak, "Ordukent" deniyordu. Kasgari, varak 75. Kent 

240 



Sogdcadir: bk. Slovar. "Bahk" sozu uzerine arastirmada bulunan Tolstov, bu kelimeyi "bal" aslina 
baglayarak, Slavca "bla", "bal", Rusga "boloto", Bulgarca "bara" (balgikli islak yer), kadTm HintAvrupa 
dillerinde par, pur (sehir), Bati Hun dilinde (Turkge ile akraba: bk. Maenchen) "var" (dere), Ak Hun 
dilinde "var" (sehir: Varvaliz'de oldugu gibi) kelimelerine baglanmaktadir. Netice olarak "bahk", balgik 
duvarlar ile mustahkem, etrafinda bu hendegi bulunan bir sehir olarak tecessum eder. Kelimenin 
balikgihk ile ilgili bugunku anlami da, bahklann Turklerce balgikli sulak yerlerde yakalanmasindan 
oturu imis. Tolstov'un vardigi neticeler, hem Turk sehrinin balgikdan yapisi ve hendekli bulunmasi 
bakimindan hem de baska yonlerden ilgi gekicidir: asgari M. 629'dan beri, Qinliler Turklere 
hukumdarlik veya rutbe alameti olarak bahk seklinde altin "gifte muhur" veya bahk seklinde altinh "mor 
kese" verirdi. Inscriptions, s. XXII (M. 629'da Uygur Kaganina); Chavannes, Notes additionelles, s. 30 
(M. 715'te bir Karluk tarkanina). Bahk, Qin'de bolluk ve ugura, ayni zamanda ikinci derece ve tabi 
beylere isaret ederdi. Silahh hucuma karsi koruyucu tilsim bahk seklinde idi; Granet, s. 531. (Williams, 
"Fish") Orkun, cild IV, s. 209. Uygurlann Sanskritge Mina adi ile andigi H#. burcuna (Rachmati, yazma 
2/26) Turkge "Bahk" dendigi Kutadgubilik de (beyt 66, 143) kayedilmistir. Dunyanin bir bahk ustunde 
durdugu hakkindaki tasavvurlar, Selguklu devrinden beri ifade edilmektedir. Ibn Bibi ve Yazicizade'ye 
(s. 231) gore, bir kale insa edilirken derin temeller kazildigini ifade igin "Mahii haziz"e (en dipteki bahk) 
kadar kazildigi soylenirdi. Konya kalesinin taribini veren kTtabedeki bahk tasviri (Onder, "Konya" res. 
11) her halde yukanda sayilan timsallerden biri ilye ilgili olsa gerek. 

55 Bk. not 39. 

56 Orkun, Kalyanamkara, varak XXXVIIXLIV. 

57 Bk. not 21 ve 22. "Ug ordu begi", "ug ordu ham", Yusuf Has Hacib, beyt 1594, 5569. 
Chavannes, Documents, s. 29 (M. VII. yuzyilda "Toulon" Kaganin simal ordusu: ibid. s. 45 (Karasehir 
simalinde Bati Turklerin cenup ordusu ve daha simalde simal ordusu): ibid. s. 7 (Turgis kaganinin Cu 
nehri vadisinde, SuyabTokmak'ta buyuk ordusu ve ili nehrinde "Kongyue" sehrinde "kuguk ordu"su). 
Chavannes, "Epitaphes", s. 30 bir GokTurk hatununa "ug boya hakim kaganin kizi" demektedir. 

58 Kasgari, c. I, s. 22. 

59 Kisilev, Istoriya Sibiri, s. 268272; Liling: de Groot, Hunnen, indeks. Rekonstitusyon: 
Evtyuhova. 

60 de Groot, Hunnen, s. 6162. 

61 Franke, Geschichte, si, s. 350; c. II, s. 493; c. Ill, s. 1 84, 361 . 

62 Kiselev, s. 270, lev. XLV/1 , 2, 4, 5. 

63 Orkun, Yazitlar, c. II, s. 221. Kutadgubilik'de eb, ev sozu odaya tekabul eder: Yusuf Has 
Hacib, beyt 6339. 

241 



64 Bk. not 102, 103. 

65 Esin, "Qubbah" ve asagida not 114 (Kogo, Hantura'da kubbeli odalar). 

66 Kasgari, c. I, s. 303 Kasgara (Ordukent) demektir. Burasi Asagi Qin'dir (Bati Qin: c. I, s. 
343). BatiTurk Devleti baslangicindan beri (M. 581) Kasgari almisti ve Kasgar'in yerli beyi bir Bati 
Turk hatunu ile evlenmisti: Chavannes, Documents, s. 20, 121, M. 646'da "SheKuei" Kagan Kasgara 
sahip idi: Franke, Geschicte, c. II, s. 363. M. 638'de Cinliler Kasgari aldi ve 659'da Tuman Tigin geri 
aldi, fakat tutamadi: Chavannes, Documents, s. 122. M. 708, 735. M. 739'da Turgisler Kasgan aldi. 
ibid. s. 189, 84, 78. Muteveffa Mile M. Hallade Kasgan yaninda Duldulokur Buddhist manastinnda 
bulunmus, Turgislerin de kullandigi Sogdca yazi ile Turkge resimli bir yazmanin Pelliot tarafindan 
bulundugunu ve L. Hambis'in Toumchouq ciltlerinde nesr olunacagini soylemisti. Kasgar'da Uygur 
tarzina benziyen Uygurlardan daha evvelki Buddhist duvar resimleri: Le Coq, Buddh, Spaetantike, c. 
V. s. 131, M. VIII nci yuzyilda Kasgar Karluk ili oldu ve Hakanli sulalesi orahdir: O Pritsak, "Von den 
Karluk yabhu zu den Karachaniden"ZDMG (1951). Kasgar yakininda dagda Barkan kalesi Kasgar'a 
adini verdi: Kasgari, c. I, s. 436. Kasgar yaninda hakan ordusu mahiyetinde harabeler: Hambis, 
Toumchouq, c. II, s. 18, 21 . 

67 Hambis, Toumchouq, c I, 1 1 (bu abidelerin tarifi c. II dedir. ). 

68 Barshan, Barsgan: Kasgari, c. II, s. 49; c. Ill, s. 417418, 369 (Barman). 

69 Shiratori, s. 27. 

70 GokTurk devri ganakgomleginin hususiyeti elde yapilmis ve yapistinlmis pargalan bulunup 
gizgili ve kismen kirmizi ve siyah sirh olmasidir: Bernstam, MIA 26, s. 88, 9798, res. 51/14. Sehirler: 
IssikGol kenannda Carlegan (WuSun devrinden az, GokTurk devri ganak gomlegi gok; Karluk devri 
sirsiz desti ve Timurlu devri beyaz sirh ganaklar da var); Cumgal deresi boyunda sehir (Karluk devri 
ganak kahntisi); Narin kenannda Caldivar (Karluk devri olsa gerek); Tokuz Tarav'da, Kildi ve Narin 
birlestigi yerde, 30 kuleli sehir (GokTurk devri). Bernstam bilhassa Atbas sandigi KosKurgani 
GokTurk kagan ordusu sanmaktadir. §irdakbek'teki sehir de Karluk devri bir ordudur ve Kogungar 
basi olsa gerek: ibid. s. 104, 116. Odalan oldugu igin Caldivar, Bernstam'a gore ordu degil handir: 
(ibid. res. 56, s. 107114). Fakat kurganin ortasindaki kademeli, dort ve sekiz koseli 4, 5 m 
yuksekligindeki kaide (ibid. s. 112) sed veya orgun (taht) olabilir. Uygur tahtlan sekiz koseli birer 
sedden ibaret idi: Andrews, Shrines, lev. 30. 

71 Talas mintikasi eski bir Kurk merkezidir. M. 0. II. yuzyilda, Semerkant'in ve Taskent'in 
simalbatisi Kirgizlar ve Qinlilerin "TingLing" dedigi Turk boylannin ili idi: de Groot, Hunnen, s. 6162. 
Hun Shanyu'sun Talas'ta bir ordusu vardi: bk. not 28. Su Hakan ve Balasagun: Togan, "Balasagun". 
T'ung yabgu Talas'i ve Tokmak ilini M. 605/61 7'de aldi. Bu devir igin T'angshu (Chavannes, 
Documents, s. 10) dogudan batiya su sehirleri sayar. "Dag gegidinden gikarak "Soeiche" vadisine 
gelinir (Suyab=Qu vadisi). Buradan 40 li otede Soeiche sehri vardir (Suyab Chavannes'e gore 

242 



Tokmak yerindedir). Nehrin 40 li simalinde KieTan daginda 10 boy kagani (Bati Turk kagani) intihap 
edilir. "Soeiche (Suyab) "in batisinda gok sehirler vardir ve hepsi Turkle tabidir. 140 li otede 
"Achepoulai" (Aspara: bugunku Qaldivar: bk. not 67), 70 li daha otede Kulan sehri... 60 li daha otede 
Talose (Talas) sehri gelir". M. 658'de Talas ve Tokmak'taki Bati Turk ordulan Turgi§lerin eline gegti; 
Turki§ kaganin "buyuk ordu"su Qu vadisindeki Tokmak'ta ve "Kuguk ordu" ili nehrinde "Kongyue" 
sehrinde idi: ibid. s. 7. Turgisler iki gruba aynlmis ve Tokmagin dogu ve batisinda yerlesmis idi: ibid, 
s. 28. Karluk ordusu Qu ve Talas vadilerinde idi: ibid. s. 85. Talas vadisi ve Tiraz veya Taraz sehrinde 
Turk merkezleri: ibid. s. 10 304. Ibn Hurzazbah ve Kudah, de Goeje baskb s. 29. 206 Turk ve Turgis 
hakanlannin sehrinin veya kasabasinin (madinah ve tariah tabTrleri kullanihr) Qul'dan 11 ve Sangdan 
7 fersahta oldugunu soyler. Tomashek'e gore (Chavannes, Documents, s. 304) Turk ordulan 
muhakkak Suyab'da ve bugunku Tokmak harabeleri yerindedir. Tokmak ve Talas'in BatiTurk, Turgis 
ve Karluk hukumdarlannin ordulan oldugu butun tarihi kayalardan anlasihr: Chavannes, Documents, s 
8, 16, 13, 57, 79, 83, 84, 85, 86 (n. 1), 123 (n) s. 286, 264, 273. Talas vadisinin sag kolunda, 
Canbul'un 75 km otesinde bulunan ve Talas vadisinin en buyuk harabesi olan Aktepe sehrinin (bk. 
Kojemyako "Osedliye poseleniye" ve Bibnova) ilk nuvesini teskil eden ve sehrin en yuksek tepesine 
kurulmus ordukurgan da M. VIVIII yuzyildan yani Bati Turk, Turgis, Karluk devirlerindendir: 
Kojemyako, "Osedlie poseleniya" s. 171. Bati Turk ordusunu Talas vadisinde olmasina belki bir diger 
isaret de bir Qigil "alkis'mda "Turk Ulug Argu Talas" adi gegmesidir (Le Coq, "Manichaica I, " s. 21: 
Burada adi gegen diger sehirler: Kasu, Yengikent, OrduKent, Qigil Balik, Kasgari'ye gore (c. 1, s. 30, 
98, 127, 366, 392, 430 c. Ill, s. 235) Tiraz (Talas) ile Balasagun arasina Argu denir ve iki dag arasi 
demektir. Kasgari Argu sehirleri olarak sunlan sayar: Tiraz (Talas), Balasagun, Ispicap, Ithk, Kipgak 
sininnda Kengek Senge. Cigillerin bir kismi da Kasgariye gore Tiraz'dadir (talas). iki Tiraz sehri 
(Talas) vardir. biri Ulug Tiraz'dir (Talas) ve bunun Argu ilindeki Talas oldugu anlasihyor (digeri, Kumi 
veya Kigik Talas, Uygur sininndadir). Esasen, Narsahi'ye gore (bk. not 74). Buharahlar "Buyuk Turk 
padisahi Kara Qurin"in sehri Tiraza iltica etmistiler. Akbesim harabelerindeki VIVII. yuzyildan ordu: 
Kizlasov "Ostatki zamka". 

72 Togan "Balasagun" ve Kojemyako, Rannesrednevekovie goroda, res. 32. 

73 Bk. not 71. 

74 Ibid. 

75 Bk. not 72. 

76 Chavannes, Documents, s. 198, 24243 (dinavariden naklen). YelTigin'a atf edilen VI. 
yuzyil sikkesi: Gobi, cild II, s. 151. YelTigin ve "Hatun" Gandhara ve Kesmir'de de abideler birakmisti: 
LeviChavannes. Marquart'a gore (Eransahr, s. 93) Madinat alsafariyyah, Baykent (Paykent) ve 
Dizruin'dir. Kasgari de "Sari sehir" veya "Bakirsehir" olarak Dizruin'in admi Turkge olarak verir. Atalay 
Yengkent okumustu. Acaba Baykent mi okumah idi?. 



243 



77 Buhari evvelce bir kuguk kasaba idi ve insafsiz bir beyin idaresinde bulunuyordu. Buhara 
esrafi "Buyuk Turk Bayagu'su Kara Qurin Turk" yanina iltica edip Tiraz'a kagtilar. Turk "Bagagu"su 
Buhara ilini alarak oglu Siri Kisvar'e (Arslan?) hediye etti. (bu olay V. yuzyilda Sogdlulann Yetisu'ya 
gogmesi ve Bati Turklerinin Sogdu almasi ile ilgili olsa gerek: Bernstam, MIA 14, s. 365, 37475). 
Farahsi (Varansah) sarayi da ilk Turk hukumdanndan sonra gelen hukumdar tarafindan bina edildi ve 
Yitiken yildiz grubu seklinde idi (Bk. Rachmati ms 2. Turklerde Yitiken ibadeti ve yuk. not 17 (Temur 
Kazuk. Yitiken Chou sehrinin ortasinda hukumdar koskunun ustunde sayihrdi). Yuechih esasli olan 
Buharhudatlar (Chavannes, Documents, s. 164) M. X. yuzyilda Turk bilinirdi: Istahri, s. 161 ve Ibn 
Hawkal, s. 451. Varahsah sarayinda GokTurk yazilan: Bernstam "Drevnieturskiy dokument", s. 75. 

78 Bk. not 78. 

79 Taskent ve Kug'ta (bk. not 77) Kagan yardimcisi merkezi: Chavannes, Documents, s. 14, 
141. Taskent Turk Tudunu BagaturM. 742745 arasi Cinliler tarafindan olduruldu. Tudunun oglu butun 
Orta Asyahlan ve Muslumanlan da imdada gagirark M. 751 'de Talas muharebesinde Qinlilerin maglup 
olup Turkistandan bin yil boyunca gekilmelerine sebebiyet verdi. Bu muharebelede gayrimuslim 
Karluklar da Musluman tarafma gegti: Ibdi. s. 142. Turk Taskent Tudun'lannin sikkeleri: Smirnova, 
sikke 742767. Taskent'te Turk Tudun saraylan: PugagenkovaRempel, (1958) s. 145146 "Che", Sahib 
alSas ve Turkleri", M. 819'da Samaniler Taskenti aldi: W. Barthold, "Tashkent", Eneyol. Of Islam 
(Leyden 1928). Taskent ilinde Hatun sehrinde "Toulou" kaganin ordusu: Chavannes, Documents, s. 
5859, 195. Binkath: Ibn Havkal, s. 48687. x. 

80 Kasgari haritasinda Kuca (Kuca) Kogo'dan (Koco) baskadir. Metinde de Kuca Uygur 
sininnda bir sehirdir. Kusen de denir (Minorsky, Hudud, Kusan sanir) ve Yulduz K6I yanindadir. Yani 
Kuga'dir. Bati Turkleri tarafindan devlet kurulunca (M. 581) Kuga fethedilmisti. 

Hatta M. 568'de Istemi ve Tardu Kaganlann ordulan Kuga simalinde AkTag'da idi: Chavannes 
Documents, s. 20, 237. M. 605 etrafinda Taskent (bk. not 76) ve Kuga'da iki yardimci kagan ordusu 
kuruldu: ibid. s. 14, 141. Uygurlar M. 611'de Kuga'yi aldi: ibid. s. 89 (n. 3). M. 646'da Kuga "SheKuci" 
Kagana Tabi idi ve 647'de Qin emrinde, fakat Turk beylerinin idare ettigi ve Turklerden mutesekkil 
askerler Kuga'yi aldi: Franke, Geschichte, c. II, s. 364, 393, 481. M. 679'da Tibetliler Kuga'yi aldi: 
Chavannes, Documents, s. 119, M. 704'de Turgisler Kuga'ya hucum etti.: ibid. s. 78. Cinliler, Tibetliler 
ve Uygurlar Kuga igin harp ederken M. 751 'de Ci n Turkistan'dan tard oldu (bk. not 76): Franke, 
Geschichte, c. II, s. 443. M. 821 'de Kuga yanida Kumtura'da (sanat merkezi) 3 tane Gok Turk harfleri 
de Tiirkge Buddhist kitabe: ikisi Le Coq, Buddh. Spatantike, cilt III, s. 13'de kayd edilir ve bunlardan 
biri II. Grup mabetlerde digeri, abidelerin girisindedir (Schlucht mit Inschrift). Uguncu kitabeyi Pelliot 
buldu: L. Hambis, Sculptures et peintures inedites d'Asie Centrale de la Mission Pelliot (Paris 1931) s. 
5. 

M. 821 'de Uygurlann Kuga'da askeri vardi: Franke, Geschichte, s. II, s. 491. Kuga'da M. 
856'da bir Uygur kaganhgi kuruldu ve M. 1001'de mevcuttu: Pinks, s. 61, 31. M. I. X yuzyilda Kuga 

244 



Uygur hakani: Bretschnicder, c. I, s. 245 Kumtura'da Uygur devri sanat eserleri: Le Coq, Buddh. 
Spaetantike, cild III, s. 231 ve Grunwedel, Kultstaetten, s. 16, 28. 

81 Bk. not 79. 

82 Chavannes, Documents, s. 5859, 195. M. X. yuzyilda ispicab ig kalintilan mevcutdu: 
Barthold, Turkestan, s. 175. 

83 Ihsid'ler Yuchchih aslindan idi: Chavannes, Documents s. 164 (n). M. IX. Yuzyil Arap 
muellifleri Samarkand Ihsidlerini Turk bilirdi: Istahri, s. 161; Ibn Havkal, s. 451. T'ung Yabgu M. 
580610 arasi Sogdu feth etti ve kizi Ihsid ile evlendi: Chavannes, Documents, s. 57, 133. Ihsidlere atf 
edilen Afrasiab sanyinm VIVIII. yuzyildan kalma bir gelin alayi resmi vardir. a.g.Pugagenkova, 
SemerkentBuhara, (Moskova 1928) s. 20 de nesr edilen ve henuz nesr edilmeyen bir de Turklerden 
mutesekkil elgiler resmi de bulundu. Belki bu sahne T'ung Yabgunun kizinin Ihsidle evlenmesini 
gosterebilir. 

84 Smirnova, s. 33 1617 Tabari'den naklen Penc beyi Divastic'in Halag oldugunu hatirlatir ve 
bu beyin Pengkent'te sikkeleri bulunduguna dikkati geker. M. VIIVIII yuzyillarda Penc'e hakim ug bey 
ve iki hatun ayni Halag soyundandir ve bunlar Sir Derya Vadisinde bulunan "Halag Ordu" yazih 
sikkelerdeki Halag tamgasini kullanmakta idiler. 

85 HueiCh'ao'ya gore, M. 726'da "Fergana nehrinin" simali GokTurklerden bir beyin 
idaresinde, cenubi Araplann elinde idi. Huttal hukumdan da, pekgok abide bina eden bir Buddhist 
Turk idi: Fuchs, s. 452. Huttal Turk beylerine Bik sulalesi denirdi: Ibn Hurzazabah, s. 180. Chavannes, 
Documents, s. 7, 148, 188 ve W. Barthold "Farghana" Encyel, of Islam (Leiden 1927). M. 739'da 
Fergana hukumdan Arslan Tarhan idi: ibid. s. 59. Nersahi soyle der: "H. 166 M. 782'de Fergana 
Turklerine karsi savas oldu". Kuva'da Fergana'nin islamiyetten evvelki Turk devrine ait, "balbal" 
tarzinda heykellerin bulundugu Buddhist mabeti: PugagenkovaRempel (1965) s. 244. Fergana 
Ihsitlerinlen bir Turk, Abu Bekir Muhammed b. Abi Muhammed Toguc b. YelTigin b. Furan b. Furi b. 
Hakan M. 935'te Misir'da bir sulale kurdu: Ibn Hallikan, Kasan ve Ahsiketh tarifi: Bernstam, MIA 26, s. 
234, 236, 247. 

86 Rivdad: ibn Havkal, s. 477. Grigoriev, "Talu Barzu". 

87 Bati Turkleri M. 632'de Hoteni aldi ve Hoten beyinin 649'da lakabi yabgu idi: Chavannes, 
Documents, s. 126 M. 641 'den evvel Hoten sehri yaninda "Ts'iomo" da Bati Turklerinin bir valisi ve 
646'da "SheKuei" Kagan Hoten'e sahib idi: ibid. s. 30, 32. M. 658'de Qinliler Hoteni aldi, M. 659'da 
Tuman Tigin geri aldi: ibid. s. 72, 73 (n). M. 670'de Tibetliler Hoteni aldi: Franke, Geschichte, c. II, s. 
397. M. 704'de Kul Qur Hotende K'an sehrini aldi. M. 739 etrafinda Hoten Turgis Kaganlanna tabi idi: 
Chavannes, Documents, s. 185, 178, 123 (n). M. IX. yuzyilda Hoten Turkistan'da sayihrdi ve 
hukumdann adi "Almu'azzam alTurk va alTubbut" (Turklerin ve Tibetlilerin muazzami) idi: W. barthold, 
"Turkistan" ve Khotan", Encyel. of Islam (Leiden 1928). 

245 



88 Chavannes, Documents, s. 237 (n. 2) M. 638'den evvel "Shapolio", Tieliche" Kaganlan, 
"Puli" Shad; M. 642'de "Tuli kagan" ve M. 640'dan evvel Turk valileri ve diger kaganlar burada ordu 
kurdu: ibid. s. 28, 195, 30, 54, 56. Karasehir yakimnda Sorcuk mabetlerinde Bati Turk devri eserleri: 
Le Coq, Buddh. Spaetantike, c. V, lev. 5 ve c. VII, lev. 25. Erken Uygur eserleri: ibid. c. VII, lev. 26, 
26a, 27. Stein'in Qinlilere atf ettigi kaleler: Serindia, s. 1199, 1226 v. d. 

89 Geg Han devrinde Kinman (Besbahk), T'ang devrinde Peiting (Simal ordusu) "Kiuche" (?) 
devletinin ordusu: Chavannes, Documents, s. 11. Kaganstupa: Julien, La vie. s. 32. Bisbahk 
Turklerden "Tch'ouyoue"lerin ili: Chavannes, Documents, s. 1112, 31 (n. 3). M. 618'de Dogu Turk 
Kagani "Tch'oulo" nun oglu Ashina "Choeul" kaganstupa'da vali: ibid. s. 175 M. 629'da Gok Turk 
Kagani "Heili" Besbalikta: ibid. s. 265. M. 630'dan Bati Turk Kagani T'ung Yabgu olunce, 'Yukou' Sad 
Yabgu adh bir beyi Kaganstupa valisi yapti: ibid. s. 109. M. 648'de Bati Turk Kagani "Shekuei"'in 
ordusu Gugen'de (Kaganstupa): Franke, Geschichte, II, s. 362363. M. 658 civannda Qinlilere gegti, 
fakat M. 720755 (veya 742) 'de Ashina She adh GokTurk Kagan soyundan bir hukumdar idaresindeki 
Basm'il devletinin ordusu oldu: Chavannes, Documents, s. 29 (n. 3), 31, 305. M. 735'de Turgisler 
Basmillerden sehri almis (ibid. s. 83) fakat 738'de kayb etmisti. Bu arada Besbahk adi GokTurk 
metinlerinde geger ve Bilge Kagan da Turgislerden Besbahgi "kurtarmisti": Orkun, Yazitlar, c. I, s. 62. 
M. VIM. yuzyil basinda Uygurlar sehri almis, M. 742755 arasi Basmillerden Uygurlar ve Karluklar isgal 
etmis ve M. 791 'de yalniz Karluklar Besbahgi almisti: Chavannes, Documents, s. 86 (n) ve Note 
additionnelles, s. 87. M. 821 'de Uygurlar bir Qinli gelini Besbahk'da karsilarken burada 10000 
askerleri vardi: Franke Geschichte, c. II, s. 491. Bundan sonra Besbahk muhtemelen Uygur kaldi ve 
982'de Kogo Uygur kaganlannin yazhk ordusu idi: Julien, "Les Oigours". Besbahk harabeleri: Stein, 
Innermost Asia, index "Hoputz'u" (Besbahk harabeleri yaninda halen bulunan Qin koyu adi) ve 
bilhassa Dolbejev. 

90 M. 60061 8'de Bati Turk kagani T'ung Yabgu Amuderya cenupunu fethetti. Hsuantsang M. 
630 civannda, Toharistan Yabgusu bulunan Bati Turk kagani T'ung Yabgu'nun oglu Sad ve torunu 
Tigin'i Kunduz ve Belh'teki ordulannda ziyaret etmisti: Julien, La vie, s. 6163. 

Chavannes, Documents, s. 52 (n), 156 (n. 1) 157 ve not 2, 158) n), 200, 206'ya gore M. 
656660'ta Toharistan yabgusunun adi, Bati Turk Kagani "Holu" ninki gibi "Shapolo" seklinde Qince 
yazihrdi: diger adi Ashina idi (Turk Kagan soyunun adi): M. 705'te Ashe (Ashiha) Tigin Pulo, 
Toharistan Yabgusu ve Saganlan hukumdan Tish'nin (Tabari'de Tis AlA'avar, yani Tekgozlu, Tis 
olarak adi geger) kardesi idi; M. 727'de Toharistan Yabgusu babasinin Araplar tarafindan esir 
ahndigindan Qin'e sikayet etti. Tabari ve Ibn alAsir ayni olayi anlatirlar (708709 olaylan): Toharistan 
"Cabguya" si (Yabgu)'nun lakabi §ad idi, oglu Sol. 

Tarkandi. Sad M. 742'de Sam'a esir olarak getirildi. Chavannes, Notes additionnelles de 
(index: Tokharistan kelimesi) Toharistan yabgulan hakkinda daha geg haberler de vardir. Kunduz'da 
Turk devri eserleri: J. Hackin, "Fouilles. 

246 



91 Chavannes, Documents, s. 130 (n), 197. "Folishesatangna" Bala Hisardir: G. 
Cunningham, The ancient geography of India (Varanasi 1963), s. 2829. 

92 M. 726'da HueiCh'ao butun Kabul nehri boyunca, Gandhara'da, (Pesaver), Kapisa ve 
Sind kiyisindaki sehirlere hakim bir Budihist GokTurk kralina rastladi; Bu krahn kardesi de Gazne'de 
hakimdi ve bunlar ile diger Turk beyleri Buddhist abideleri yaptinyorlardi: Fuch's, s. 445449. 
AlBiruni'nin Ma NIHind adh eserinde Kabul vadisindeki Turk sulalesinin adi Turksahi'dir ve bunlar X. 
yuzyila kadar Sind ustundeki sehirlerinde hakim kaldilar. Tabari ve Arap muellifleri Kabul vadisi 
hukumdarlanna Kabulsah ve ayni sulalenin bir kolu oldugu tasrih edilen Gazne, Seistan, AIRuhhac ve 
alDavar hukumdarlanna Rutbil veya Zunbil (Marquart, s. 250252) demekte idiler; Tabari, c. I, s. 2706, 
H. 4160 (M. 661669) olaylannda Rutbil sahib alTurk'un ve maiyetindeki Turklerin kissalan vardir. 

93 Marquart, s. 250252. 

94 Yakut, "Halac" madd, Istahari'ye atfen: "Halaclar eskiden beri, Kabul (nehri) kiyilannda, 
Hindistan ve Seistan'da, Gur otesinde yasayan bir Turk kavmidir". Halac sehri: Ibn Havkal s. 406. 

95 Bk. not 33. 

96 Bk. not 34. 

97 Bk. not 10. 

98 Orkun, Yazitlar, c. I, s. 106. 

99 Franke, Geshicte, c. II, s. 44142. 

100 Bk. not 34 ve 89. 

101 Magi Kurgan: Slovar, Orkun Amga okumustu. T. Baykara adi gegen eserde. A. v. 
Gabain'e atfen ("KokTurklerin tarihine bir bakis", DilTarihCografya Fakultesi Dergisi, N/5, 1944, s. 
685696; VIM/3 1950, s. 373379), M#ha okunmasi imkanini kayd eder. 

102 E. Chavannes, "Epitaphes de deux princesses Turques de I'epoque des Tang", 
Festschrift V. Thomsen (Leipzig 1912), s. 62 v. d. 

103 Bk. Jisl. 

104 Orkun, Yazitlar, c. I, s. 170, (kern), 172 (Otuken), 178 (ilorgunu), 181 (Baybahk). 

105 Kizlasov, Istoriya Tuvi, s. 5664. 

106 Boyle, s. 54, 58, 236. Hamilton s. 45, 141, 142. A. Heikel, "Les monuments pres de 
I'Orkhon", Inscriptions de I'Orkhon (Helsingfors 1982) S. V. Kiselev, "Drevnie gorodo Mongolii", SA 

247 



(Moskova 1957/2). Minorsky, "Tamim", Tamim b. Bahr'in ziyaret ettigi sehrin Ordubahk oldugunu, Cin 
metinlerinden Kirgiz Haninin altin otagi elde etmek istedigi hakkindaki kaydi bularak isbat etti. Daha 
evvel Tamim'in gittigi sehir kaganst#pa ve gordugu "altin hayme" bir stupa samlmisti. Harita: Radloff, 
Atlas. 

107 Makdisi, c. IV, s. 65. 

108 Yuk. not 106. 

109 Baykara, adi gegen eser, Kisilev, "Drevnie goroda Mongolii"den naklen. 

110 Hami Han devrinden beri (M. 0. 206220) Tolos Hi idi ve Uygurlar Tolos boylanndandi; M. 
605'te Hami turfan ve Kuga'da bulunuyorlardi: Chavennes, Documents, s. 169, 89 (n. 3), 1415 (n. 8). 
Julien La vie, s. Xlll'de Hamiye Cinlilerin verdigi "I'gu" admin Uygur'dan geldigini ve I'gu krahnm 
Uygur hukumdari demek oldugunu soyler. 

111 T'ang devrinde (M. 618907) Holoch'uan (Etsingol olabilir) deki Uygur hatun sehrinin 
mevcudiyeti hakkinda Wang Yente'nin M. 981 'deki rivayeti, EtsinGbl'de daha evvel de Uygurlar 
bulunduguna isaret eder: Pinks, s. 74. Wang Yente "soyle der (Julien, "Les Oigours", s. 54): Holo'da 
T'ang devrinde bir Uygur Hatununun ordusu vardi. Sehrin temelleri hala durur. Kitan'lar Uygurlara tabi 
iken orada Uygurlann surulerini otlatirdi. Uygurlar Kanchou'ya gog edince, Kitan ve Tata'lar buralarda 
birbiri ile savasa basladi. "Dr. T. Baykara bu sehrin Kasgari'nin bahs ettigi "Cin ile Tangut sinirmdaki 
Katunsini sehri", yani Karahoto oldugunu soyler. Wang Yente'den anlasildigina gore Uygur Hatun 
§ehri M. 981 'de yikilmisti. Fakat sonradan da Karahoto'da Uygurlar bulundu, Qunki KaraHoto'da 
Kozlov ve Hedin 12991366 tarihli eserler arasinda Uygur yazmalan ele gegirdi: Franke, Geschichte, c. 
IV, s. 156162, 193194. 

112 Bk. not 89. 

113 Dolbejev, s. 8793. Pryan; Slovar prjan. 

114 Tanm'da baslica Uygur kaganhklan. aNot 107'de adi gegen Hami devleti. bM. 850 
civannda kurulan Kogo Uygur devletini Kogo, Yarhoto (Sichou: bks. Pinks) ve Besbahk'ta ordulan 
vardi, M. 1250'ye kadar mustakil kaldi, ondan sonra Mogollara tabi oldu; bk. Gabain, Chotscho ve 
Boyle, chap. WIN. C856'da Cinlilerin tanidigi ve eski Bati Turk merkezlerinden Kuga'da kurulan 
Hakanhk (bk. Kuga: not 77) ve Pinks, s. 61. M. 1001'de Kuga Uygur kagani Cine elgi yollamisti: ibib. 
s. 31. M. XI. yuzyilda Kuga'daki Uygur kagani Arslan ve ordusu:. 

Bretschneider, c. I, s. 245. Kuga ve Sichou (Yarhoto ve Kogo) kaganhklan, Sung devrinde 
(M. 9601280) bazen birlesiyordu. Pinks, s. 62 Kansu Uygur Kaganhklan ile de baglan vardi: ibid. 

115 Yangti'nin tahta M. 604'te gikmasim muteakip Tolos'ler Kansu'nun simalbatisina 
ilerlemege basladilar (esasen bu yerler protoTurk ve Turk milletlerinin eski vatani idi: bk. not. 32): 

248 



Franke, Geschichte, c. II, s. 332. Qin de bu Were vali olarak GokTurk beylerini yolladi (M. 618'den 
evvel sonradan kagan olan "K'iuete" Sad; sonradan "Hingsiwang" Kagan olan "Mishe"): Chavannes, 
Documents, s. 22, 39. M. 632'de Tolos beyi "K'ipi Holi", Kanchou ve Liangchou arasindaki bolgeye 
yerlesti: ibid. s. 88 ve not K. M. 690705'te ug "Huiho" (Uygar) boyu, E'ipi, Hsekie ve Kun, Kanchou ve 
Liangchou arasindaki bolgeye, kendi beyleri "Tukiechi" idaresinde yerlestiler: Liu Mautsai, OstTurken, 
not 1776. M. 715'te Uygurlar Qinlilere Kansu'dan gegen ve Turkistan'a giden kervan yolunu kapattilar: 
Franke, Geschichte, c. II, s. 441. M. 676'da Bati Turkleri ve Tibetliler Liangchou ve Kukenor bolgesini 
aldilar. ibid. s. II, s. 397. M. 705706'da Kul Tigin, Shachou (Tunhuang) yaninda, Cinlilere karsi 
muharebe etti: Chavannes, Documents, s. 180181 (n), 289 (n). Kansu Uygur kaganliklan (Pinks, s. 
60, 61, 65, 73, 79): a) Kanchou Uygur kaganligi, bazen Sichou (Yarhoto ve Kogo kaganligi: bk. not 
110) ile beraber olup M. 8721003 arasinda mevcut idi. b) Ts'inchou Uygur Kaganligi M. 947'de 
kuruldu. c) M. 988'dan evvel Liangchou bir Uygur devleti baskenti oldu. d. ) shachou (TunHung) 
hakanhgi (M. 9881036). M. 840'taki gog esnasinda, Uygurlar Kansuya EtsinKoI'deki sehirlerinden 
gelmislerdi: Julien, "Les Oigours", s. 54. 

116 Yar hoto (Si, Kiaho): Chavannes, Documents, s. 6, 7, 11, 74, (n), 101 (n, 105). Stein, 
Innermost Asia, s. 712, 1048 (Yarhoto'da bulunan Uygur Yazmalar. ). 

117 Tsuk'u Hunlanndan Nganchou M. 439460 arasinda evvelce de Tsuk'u idaresinde bulunan 
Turfan'da devlet kurmustu: Franke, Templeinschrift, s. 5, 1723. GokTurk kagan sulalesi Ashina boyu 
da muhtemelen bereberdi: bk. yukanda not 32. Kogo merkezinde mabet m. Anchou tarafindan M. 
445'de yapilmisti; merkezde ve mabet M yaninda bulunan ordukurgan da o devirden olabilir: 
Grunwedel, Idikut, s. 27, 28 (M. mabeti) ve s. 1719 (hantura). M. 607'de M. 507'den beri Turfani idare 
eden Qinli sulale Bati Turk idaresine gegti ve Turklesti: Chavannes, Documents, s. 109. Bati 
Turklerinden sonra M. 611'de Tolos'ler Turfan simali ne yerlesdi: ibid. s. 89 (n. 3). M. 636'dan evvel 
"Tch'oulo" Kaganin oglu Turfan valisi idi: ibid. s. 175176. M. 639'da Tolos beyi "K'ipi huoli" Qinliler 
adina Kogo'yu aldi: Franke, Geschichte c. II, s. 397, 443. M. 670'te Tibetliler ve M. 670'te Turgisler 
Turfani aldi: ibid. c. II, s. 397, 443. Turfanda Basmil ve Turgislerden murekkep Turkler yasiyordu ve 
Turgis paralan bulundu: Gabain, Chotscho s. 20 ve not 2426. Turfan M. 751 'e kadar Turgisler, 
Uygurlar, Qinliler ve Tibetlilerin eline gegti: Chavannes, Documents, s. 78 n. 3) ve Franke, 
Geschichte, c. II, s. 482 M, 760 civannda Kogo ve etrafi Ordubahk'ta baskenti olan Uygur kaganlanna 
tabi idi. Sehirde Uygur valisi (balik begi) bulunuyordu. Abideler ise Turk bey ve hatunlan tarafindan ve 
istisnasiz olarak Turk olduklan adlanndan bilinen sanatkarlara yaptinhyordu; Muller "Pfablinschrifte". 
Kogo Uygur kaganligi: bk. yukanda not III. Kogo tarihi hakkinda bilgi: Grunwedel Idikut. "Idiz eb"; 
Muller, "Uigurica" II. S. 3738. 

118 Pinks, s. 112. 

119 Ibid, not 677. 



249 



120 Gray, lev. 44 (M. 600 civannda): Burkan S#kyamuni'nin dogdugu sehrin Cin sehri tarzinda 
resmi; ibdi. lev. 56 (M. IX: yuzyol ortasi): Tibet kraligesinin sehri. 

121 Tolstov, "Groda Guzov", s. 56 vd. 

122 Hudud, s. 22, 122, 306, 308, 312, 353, 371. Barthold, Turkestan, s. 178. Sumer, s. 6162. 
Tolstov, "Groda Guzov", s. 5771 Id. Po drevnim deltam. s. 252, 274, vd. Abu alFida, s. 204. Oguz 
yabgusunun "K. r. Maniah" Daginda, "D. r. mu" adh kalesinden de kansik surette bahs eder. Bu dag 
Abu alFida'ya gore "B. r. tas" Turklerinin hududundadir. Ayni muellif K. R. Maniah Dagindaki B. r. tas 
meliginin kalesinden s. 221 'de bahs eder. B. r. tas'i Bulgar okuyanlar vardir. Bk. Hudud, index 
"Burtas". Oguzlann Bulgar daki yaylasi hakkinda da bir rivayet vardir: AIMakrezi, Kitab alsuluk li 
ma'rifat duwwal al muluk (Kahire 1956), s. 30. 

123 Hudud, s. 22. Barthold, Turkestan, s. 153, 178, 179, 257, 298. Sumer, s. 6162. Tolstov, 
Po drevnim deltam. s. 273: Cend simdiki Cankaledir. Bu haberlerde saray ve bagge harabeleri 
Kahntilan: M. A. Orlov, "Pamyatniki sadovoparkovogo isskustva Srednevekevogo Horezma", 
Arheologigeskieetnografigeskie raboti Horezmskoy ekspeditsi 194548, s. 66 v. d. 

124 Barthold, Turkestan, s. 178. 

125 Tolstov, "Groda Guzov", s. 5771. 

126 Bk. not 27. 

127 Bk. not 123. 

128 Mesela PugagenkovaRempel, s. 185187. 

129 Kara: Yusuf Has Hacib, beyt 5065. Diger kelimeler: Slovar. 

130 Bk. Kasgari, index. 

131 Bk. not 133. 

1 32 Barthold, Turkistan, s. 1 34, 1 36. 

133 Uygur Turkgesinde "karsi": Caferoglu, TTV, not 131B'ye atf. Kasgari c. Ill, s. 374: Karsi: 
kasr alMalik". Ibid. c. I, s. 255, 423 (karsi kasr olarak tarif edilir). Kasr kosk demektir. Bk. yukanda not 
4 ve Burhani Kati, "kosk": "Turkide dahi kosk denir. Arabide kasr derler". Yusuf Has Hacib, beyt 4246:. 
"Bu begler evi ati "karsi" turur 

Bu "karsi" igindeki karsi turur" (Bu beyler evinin adi karsidir Karsi igindekiler birbirine karsi 
durur). 



250 



134 Yakut, "Nasaf. 

135 Bk. Yakut, kahandaz veya kuhundiz kelimesinin tarifi. Farsga'dan alindigi igin, kuhandiz 
dedenir. 

136 Pritsak, "Karahanhlar". 

137 Bk. Not 3. 

138 Bk. not 7175. 

1 39 Bernstam, MIA 26, s. 253262. 

140 Yakut, "Samarkand", (sultanin kuhandiz'i). Bunun yeri: Isoriya Samarkanda, s. 154. 

141 Yakut, "Nisabur" ve Ibn Havkal, s. 417. 

142 AIMu'ayyad'in adi: M. Koymen, "Sencer", IA(istanbul 1966). 

143 Kasgari, c. Ill, s. 149. "tungaAlp Er. Men/ sehrini yapandir". Mervin plani: Pugagenkova, 
Turkmenistan, s. 19 (en eski sekil) s. 42 (Parthe devri), s. 191 (Selguklu devrinde Merv). 

144 Tabakat, s. 1 27. 

145 H. Keriman, Reyy Bastan, Teneran H. 1245, s. 199202. 

146 Onder, harita I ve Uzluk, s. 35, III. 

147 Onder. 

148 "Konyah Ki. Kuhi Kafi der vakt est". 

149 Bk. not 38. 

150 Bk. Esin, "Selguk". Yazma Paris'te Bibliotheque Nationale'dedir (Person 174). 

151 "Alti yuzlu cihan sehri": bk. not 47. 

152 Ordubahkda ejder ve arslan heykelleri: not 103. Chou devri sehri: not 22a. 

153 Bk. E. Esin, "Almadinat alfadilah, the early Turkish Islamic city," proceedings of the 
Seminar on the Islamic city, London 1971 (baskida). 

154 Goruk: Narsahi, s. 2627. 

251 



A B A W. Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. 

A P A WAbhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften. 

AgaeevaPatsevigE. I. AgaeevaG. I. Patsevig, "\z istorii osednih poselenii i gorodov yujnogo 
Kazahstana" THANK, V (Almaata 1950/1). 

ANAkademiya Nauk. 

Andrews, ShrinesF. H. Andrews, Wallpaintings from ancient shrines of Central Asia (London 
1948). 

Barthold, TurkestanW. Bartbold, Turkestan down to the Mongol invasion. 

(London 1928). 

BangGabainBk. T. T. 

BangRachmatiW. BangR. Rachmati, "Die Legende von Oghuz Qaghan", SPAW (Berlin 1932). 

BaykaraT. Baykara, M. XI. yuzyildan evvel Turk sehri (doktora these'i, istanbul 1971). 

BealS. Beal, Siyuki (Calcutta 1963). 

Bernstam, "Drevneturskiy dokumenf'A. N. Bernstam, "Dreuvneturoskiy dokument iz Sogda" 
Epigrafika Vostaka, V (Moskova 1951). 

Bernstam, «SA XI"A. N. Bernstam, "Osnevnie etapii istorii kultura Semiregya i Tyan'sanya, SA 
XI (Moskova 1949). 

Bernstam, «MIA 14", A. N. Bernstam, «Trudi Semiregenskoy ekspeditsi Cuskaya dolina" MIA 14 
(Moskova 1950). 

Bernstam, MIA 26A. N. Bernstam, "istorikoarheologigeskie ogerki Tsentral'nogo Tyan' sanya i 
PamiroAlaya", MIA 26 (Moskova 1952). 

Burhani 'Katiistanbul, H. 1287 baski. 

Ibn Bibilbn Bibi, AIAv#mir al'AI#iyyah A. alumur al'AI#iyyah, A. Erzi tipki basim (Ankara TTK 
1956). 

BibnovaM. A. Bibnova, "Srednevekovie poselenie Aktepe", Arheologigeskie pamyatniki 
Talasskoy doline (Frunze 1963). 

BiotE. Biot, LeTcheouli, Paris 1891). 

252 



BoyleJ. Boyle, 'Ata Melih Juvaini's History of the WorldConqueror (Manchester 1958). 

BretschneiderE. Bretschneider, Medieval researches from Eastern Asiatic sources (London 
1967). 

BSOASBulletin of the School of Oriental and African studies. 

CaferogluA. Caferoglu, Uygur sozlugu (Ankara TDK 1934). 

Chavannes, DocumentsE. Chavannes, Documents sur les TouKiue (Turcs) Occidentaux et 
Notes additionelles (Paris 1903). 

Chavannes, DocumentsE. Chavannes, "Epitaphes de deux princesses turques de I'epoque des 
Tang 695719", 17. Thomsen Festschrift (Leipzig 1912). 

Chavannes, "Le cycle turc"E. Chavannes, "Le cycle turc des douze animaux", ToungPao 
(1906). 

QagatayS. Qagatay, Altun Yaruktan iki parga (Ankara 1945). 

DolbejevE. V. Dolbejev, "V poisah razvalin Bisbahka", Zapiski Vostognago otdelenia 
imperaterskago russkaya arheologigeskago obsgestva, cild. XXIII (Petrograd 1915). 

DowsonJ. Dowson, A classical dictionary of Hindu mythology (London 1961). 

Eberhard, QinW. Eberhard, Cin Tarihi (Ankara 1947). 

Esin, Buddhist and Manichean Turkish artE. Esin, Antecedents and development of Buddhist 
and Manichean Turkish art (Turk Kulturu elkitabi 11. cildine ek. Milli Egitim Basimevi, 1967). 

Esin, "Cakravartin"E. Esin, "The Turkic and llkhanid universal monarch representation and the 
cakravartin", Proeeedings of the XXVIth Congress of orientalists, c. II, (Delhi 1968). 

Esin, "Mengsun" E. Esin, "GokTurklerin ecdadmdan Tsuk'u Mengsun (M. 367433) devrinde 
sanat", Turk Kulturu 100 (Ankara Subat 1971). 

Esin, "Qubbah"E. Esin, "AIQubbah alTurkiyyah", Atti del III Congresso di studi Arabici e Islamici 
(Napoli 1967). 

Esin, "Selguk"E. Erin, Selguk devrine aid resimli bir Anadolu yazmasi", Guzel Sanatlar 
Akademisi Turk Sanat Tarihi Enstitusu Yayinlan cild 1 (istanbul 1963). 

EvtyuhovaL. A. Evtyuhova, "Yujnaya Sibir v dervnosti", Po sledam drevnih kultur (Moskova 
1954). 

253 



Aba AlFidaAba alFida, Takvim albulden (Paris 1840). 

Franke, GeschichteO. Franke, Geschichte des chinesischen Reiches (Berlin 1925). 

Franke, Tempelinschrift. O. Franke, Eine chinesische Tern pel insch rift aus idikutshahri Turfan 
(Berlin 1907). 

FuchsW. Fuchs, "Huei Ch'aos Pilgerreise durch Nordwest Indien und Zentralasien um 726" 
SPAW (Berlin 1938). 

Gabain, Chotscho A. von Gabain. Das uigurische Konigreich Chotscho (18501250) (Berlin 
1961). 

GoblR. Gobi, Dokumente zur Geschichte der iranischen Hunnen in Baktrien und Indien 
(Wiesbaden 1967). 

GranetM. Granet, Danses et legendes de la Chine ancienne (Paris 1957). GrayB. Gray, 
Buddhist cave paintings et Tunhaung (Britain, U. S. A. 1959). 

GrigorievS. V Grigoriev, "Talubarzu", Trudi Otdela Vostaka Gos. Ermitaja I (Leningrad 1940). 

de Groot, HunnenJ. J. M. de Groot, Die Hunnen der vorchristlichen Zeit (Berlin 1921). 

Grunwedel, "IdikufA. Grunwedel, "Berichte uber archaeologische Arbeiten in Idikutshahri in 
19021903", ABAW XXIV/2. 

Grunwedel, KultstaettenA. Grunwedel, Altbuddhistische Kultstaetten in chinesisch Turkestan 
(Berlin 1912). 

Ibn Hallikinlbn Hallikin, Wafayet ala' ayn (tarihsiz Bulak baskisi. ). 

HambisL. Hambis, Toumchouq, Doubdoulaqour et Soubachi c. I, II, III (Paris 1961, 1964, 1967). 

HamiltonJ. R. Hamilton, Les Ouighours a I'epoque des Cinq dynasties (Paris 1955). 

Ibn HavkalConfiguration de la terre, fransizca terceme J. H. Kramers, G. Wiet (Paris 1964). 

HeikeiO. Heikel, "Voyage jusqu'a I'Orkhon", Inscriptions de I'Orkhon (Helsingfors 1892). 

HididV. Minorsky, Uudud al 'diem (Loudon 1937). 

Ibn Hurzazbahlbn Hurzazbah, Kitab almas#lik wa almam#lik, (Leiden 1889). 

islam Ansiklopedisi. 

InscriptionsLes inscriptions de I'Orkhon (Helsingfors 1892). 

254 



Istahrilstahri, Almas#likwaalmam#lik, (Kahire 1969). 

Istoriya SamarkandaAkad. Nauk Uzbekskoy SSR, Istoriya Samarkanda. 

(Taskent 1963). 

JA, Journal Asiatique. 

JislL. Jisl, "Kul Tigin anitinda 1958'de yapilan arkeolojik arastirmalann neticeleri", TTKB 
(Temmuz 1963). 

Julien, "Les Oigours"S. Julien, "Ler OigoUrs". JA (Ocak 1947). 

Julien, La vieS. Julien, Histoire de la vie de. HiouenThsang (Paris 1 853). 

Kamus'Asim Efendi, Tercemei Kamus (istanbul H. 1272). 

AlKalkasandiAl Kalkasandi, Subh al#" s# (Kahire 1963). 

KasgariMahmud Kasgari, Divanu lugat alTurk, B. Atalay bask. TTK (Ankara 194143). 

Kisilev, "Drevnyaya istoriya Sibiri", S. V. Kisilev, "Drevnyaya istoriya yujnoy Sibiri", MIA 9 
(Moskova 1949). 

Kisilev, "Goroda Mongolii" S. V. Kisilev, "Drevnie goroda Mongolii", SA (Moskova 1957/2. ). 

Kizlasov, TuvaP. R. Kizlasov, Istoriya Tuvi v Srednie Veka (Moskova 1969). 

KiyastorniyS. G. Klyastorniy, "Problemi ranney istorii plemeni Turk (Ashina) ", Novoe v 
Sovietskoy arheologii (Moskova 1965). 

Kojemyako, "Osedlie poseleniya"P. N. Kojemyako, "Osedlie poleniya Talasskoy dolini" 
Arheologigeskie pamyatniki Talasskoy doline (Frunze 1963). 

Kojemyako, Rannesnednevekovie gorodaP. N. Kojemyako, Rannesrednevekovie goroda i 
poseleniya Cuskoydolim (Frunze 1959). 

LavrovV. A. Lavrov, Gradostroitel'naya kul'tura Sredney Azii (Moskova 1950). 

Le Coq, Buddh. SpaetantikeA. von Le Coq, Buddhistische Spaetantike in Mittelasien (Berlin 
192228). 

Le Coq, Chotscho, A. von Le Coq, Chotscho (Berlin 1913). 

Le Coq, Manichaica I, II, IMA. von Le Coq, "Turkische Manichaica aus Chotscho", APAW 1912, 
(TDK baskisi istanbul 1936) (I), II (1919), III (1922). 

255 



LeviChavannesS. LeviE. Chavannes, "L'itineraire d'Ouk'ong", JA (Paris 1895). 

LevinPotapov E. LevinL. Potapov, The peoples of Siberia (ChicagoLondon 1964). 

Liu Mau. Ts'ai, OstTurkenLiu MauTs'ai, Die chinesischen Nachrichten zurGeschichte der 
OstTurken (T'ukue) (Wiesbaden 1958). 

Liu MauTs'ai, KutschaLiu MauTs'ai, Kutscha und seine Beziehungen zu China vom 2. Jh. V. bis 
zum 6. Jh. N. Chr. (Wiesbaden 1969). 

MaenchenO. Maenchen, "The language of the Huns", Trudi XXV. Mejdunarodnogo Kongressa 
Vostokovedov, c. Ill (Moskova 1963). 

MakdisiKitab albad' va tarih (Paris 1889). 

MarquartJ. Marquart, Eransahr (Berlin 1901). 

Mas'udi Mas'udi, Murac alzahab (Kahire 1958). 

MDAFAMemories de la Delegation archologique frangaise en Afghanistan. 

Minorsky, "Tamim'V. Minorsky, "Tamim Ibn Babr's journey to the Uigurs", BSOAS XXI/34 
(London 1948). 

MTBMemoris of the Toyo Bunka Muller, "PfahT'F. M. K. Muller "Zwei Pfahlinschrifte aus Turfan", 
APAW1915. 

Muller, "Uigurica" I, II, IMF. W. K. 

Muller, "Uigurica" I, II, III, APAW 1908, 1910, 1922. 

MullerGabainG. M. K. MullerA. von Gabain, "Uigurica" IV, APAW 1931. 

NarsahiNarsahi, Tarihi Buhari (Paris 1892). 

OkladnikovA. P. Okladnikov, Ancinet populations of Siberia and its cultures (Cambridge, Mass. 
1959). 

Orhun, KalyanamkaraH. N. Orhun, Kalyanamkara ve Pipamcara hikayesinin uygurcasi TDK 
(istanbul 1940). 

Orkun, YazitlarH. N. Orkun, Eski Turk yazitlan (istanbul 1936). 

OnderM. Onder, "Konya kalesi ve figurlu eserleri", VI. Turk Tarih Kongresi bildirileri (TTK Ankara 
1967). 

256 



PinksE. Pinks, Die Uiguren von Kanchou in derfruhSung Zeit (Wiesbaden 1958). 

Pritsak, FurstenlinieO. Pritsak, Die Bulgarische Furstenlinie (Wiesbaden 1955). 

Pritsak, "Karahanlilar"0. Pritsak, "Karahanlilar", IA (istanbul 1955). 

Pritsak, "Qara"0. Pritsak, "Qara", Z. V. Togana Armagan (istanbul 195055). 

Pugagenkova, Isskustvo TurkmenistanaG. A. Pugagenkova, isskustvo Turkmenistana (Moskova 
(1967). 

Pugagenkova, TurkmenistanG. A. Pugagenkova, Puti razvitiya arhitektun yujnogo 
Turkmenistana poru rabovladeniya i feodalizma (Moskova 1958). 

PugagenkovaRempel' (1958)G. A. PugagenkovaL. I. Rempel', Vidayusgiesya pamyatniki 
arhitektun Uzbekistana (Taskent 1958). 

PugagenkovaRempel' (1963) G. A. PugagenkovaL. I. Rempel', Istoriya iskusstv Uzbekistana 
(Moskova 1965). 

RachmatiG. R. Rachmati, "Turkische Turfan texte VII; ", APAW (Berlin 1936). 

Radloff, AtlasW. Radloff, Atlas der Alterthumer der Mongolei (Petrograd 1896). 

Radloff, Suvarnaprabhasa W. Radloff, Suvarnaprabhasa (Leningrad 1930). 

SASovietskaya Arheologiya. 

SPAWSitzungberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. 

ShiratoriK. Shiratori, "On the territory of the Hsiungnu Prince Hsiut'u Wang", MTB (Tokyo 1930). 

Slovar'Drevneturskiv Slovar' (L. 1969). 

SmirnovA. P. Smirnov, "Osnovnie stapi istorii goroda Bulgara i ego istorigeskaya topografiya", 
MIA 42 (Moskova 1954). 

Smirnoval. S. Smirnova, Katalog monet s gorodisge Pencikent (Moskova 1963). 

Stein, Innermost AsiaA. Stein, Innermost Asia (Oxford 1928). 

Stein, SerindiaA. Stein, Serindia (Oxford 1921). 

SumerF. Sumer, Oguzlar (Ankara 1967). 

TabakatMinhac alDin, Tabakat aINasiri (London 1881). 

257 



TDKTurk Dil Kurumu. 

TIIAEANKTrudi Institut istorii, arheologii i etnogr. Ak. Nauk Kazhshoy SSR. 

Togan, Ibn FadlinZ. V. Togan, Ibn Fadlins Reisebericht (Leipzig 1938). 

Tolstov, Altkhorezmische Kultur. S. P. Tolstov, Auf den Spuren der Alt Khomezmischen Kultur 
(Berlin 1953). 

Tolstov, "Goroda Guzov" S. P. Tolstov, "Goroda Guzov", Sovietskaya Etnografiya (Moskova 
1947/3).. 

Tolstov, "Les Scythes"S. P. Tolstov, "Les Scythes de I'Aral et du Khorezm", Irenica Antiqua I. 

Tolstov, Po drevnim deltam. S. P. Tolstov, Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta (Moskova 1952). 

TucciG. Tucci, Theory and practise of the mandala (London 1961). 

TTKBTurk Tarih Kurumu Belleteni. 

TTKTurkTarih Kurumu. 

T. T. W. BangA von Gabain, Turkische Turfantexte, SPAW 1929 (I, II), 1930 (III, IV), 1931 (V). 

TuranO. Turan, 'Selguklular' (istanbul 1969). 

UzlukS. Uzluk, Konya kosku, (F. Sarre'nin Konya koskune ait eserinin tercemesi ve ilaveler) 
(TTK, Ankara 1967). 

YazicizadeYazicizade, Taverihil'i Selguk, Th. Houtsma bask. (Leide 1902). 

Yusuf Has HacibYusuf Has Hacib, Kutadgubilik, R. Arat bask, (istanbul 1947). 

ZDMGZeitschrift der Deutsclten Morgenlaendischen Gesellschaft. 



258 



Anadolu Oncesi Turk Kenti / Dog. Dr. Yilmaz Can [s.150-160] 



Ondokuz Mayis Universitesi Mahiyat Fakultesi / Turkiye 



Turklerde Yerlesik Hayata Gegis ve islam Oncesi Turk §ehirleri 

ilk Turk devleti Hunlar Donemi'nde etrafi surla gevrili bazi yerlesim yerlerinden bahsedilmekle 
birlikte, 1 Turklerde sehir yasaminin baslangicina ait bir takim arkeolojik, isaret ve orneklerin 
Gokturklerden itibaren gorulmeye baslandigi soylenebilir. Bu konuda herhangi biryanhs anlamaya yol 
agmamak igin oncelikle belirtelim ki, Gokturklerin gogunlugu, gogebe idi. Ancak Gokturklerden yerlesik 
yasam surenler, koy ve kasabalarda oturanlar ve tanm yapanlar da vardi. Gokturk Devleti sinirlan 
dismda yasayan Turkler igin de tabiatiyla ayni durum soz konusudur. 

Gokturk Devri Turk gogebeleri belirli yayla ve kislaklar arasinda gog ediyorlardi. Bir yenilgi 
sonunda vatanlanndan surulmezler ise bu yayla ve kislaklardan ayrilmamakta idiler.2 Gokturk 
Devri'nde surlu yerlesim uniteleri daha ziyade hukumdara, maiyetine ve askere mahsus idi. Bazi 
yerlesimler ise ticaret yollan uzerinde Sogdlar tarafindan kurulmus guvenlik ve ikmal merkezlerinden 
ibaretti. Bunlann yaninda tanm havzalannda ortaya gikan feodal yasamin beylerine ait giftlikler 
uzerinde kurulmus satovari yerlesim uniteleri de onemli bir yerlesim grubu olarak karsimiza 
gikmaktadir. Halkin buyuk gogunlugu gadir altinda ve surlar dismda yasiyor ve ancak savas halinde 
surlar igine siginiyorlardi.3 

Arkeolojik incelemelerTurklere ait bolgelerde VII. yuzyildan itibaren sehir ve kasabalann gittikge 
artmaya basladigini gostermektedir.4 VIII. yuzyilin ortalanndan itibaren islamiyet'in Turkler arasinda 
hizla yayilmasi bu gelismeye hiz katmis ve Turk bolgelerinde buyuk kuguk gok sayida sehir varhk 
bulmustur. islamiyet'in sehirlesmeyi tesvik edici etkilerine ragmen, daha sonraki yuzyillarda bile 
Turklerin onemli bir kismi gogebeligi surdurmustur. 

Turklerde sehirliligin yaninda gogebeligin uzun surmesini saglayan gesitli etkenler arasinda, 
bilingli sekilde gogebeligi devam ettirme gabalannm da yeri vardir. Ornegin; Vezir Tonyukuk "Biz 
Cinlilerin yuzde biri kadanz. §ehir kurup oturursak orada dusman bizi yok eder. Halbuki eski 
hayatimizi devam ettirirsek zayif olunca gekilir, guglu olunca ilerleriz." demektedir.5 Yine 
sehirlilesmenin yuksek bir tempoya ulastigi Karahanlilar Devri'nde, Karahanli hukumdarlannin, 
muhariplik vasiflanni kaybetmemeleri igin bir kisim Turklerin gogebeliklerini korumalanna ozel itina 
gosterdikleri bilinmektedir.6 Esasen tarih sahnesine giktigi andan itibaren genellikle hayvancihkla 
geginen, hayvanlanyla birlikte surekli hareket halinde bulunan, devamh yurt degistiren ve yeni yeni 
topraklara yayilan, seferi bir milletin yerlesik hayata gegmesini, sehirler kurmasini beklemek anlamsiz 
olmahdir. 

259 



Eski Turkler (Gokturkler, Uygurlar) sehre bahk adini veriyorlardi. Daha sonralan bu kelimenin 
balig seklinde de soylendigi gorulmektedir. XI. yuzyilda Karahanhlarla Oguz Turklerinin bahk kelimesi 
yerine kend (kent) sozcugunu kullandiklan gorulmektedir. Kend sozcugu Sogdca olup Turkgeye bu 
dilden gegmistir.7 Simdi Turklerin tarih sahnesine giktiktan sonra Musluman oluncaya kadar sehircilik 
adina urettiklerini, yogun olarak yasadiklan bolgeleri esas alarak incelemeye gahsahm. 

XII. yuzyil ortalanna kadar Turklere ait onemli sehirleri gosterir harita 

TiyanSan, Pamir, Altay Cevresi 

Turklerin asil ana yurdu Altay, Sayan Daglan, TiyanSan bolgesi olup, diger bolgelere buralardan 
dagilmislardir. Yerlesim merkezi sayisi daghk olan bu bolgede oldukga az olup daha gok, daglar 
arasindaki vadilerde ya da yamaglarda yer almi§lardir. Bolgenin onemli yerle§me yerleri 
Ko§oykurgan, §irdakBek, Atba§i (Atba§), Qumgal, Gulga ve Caldivar'dir.8 

Ko§oykurgan §ehri 200x280 m. boyutlannda dikdortgen formunda bir sur duvan ile gevrilmi§tir. 8 
m. yuksekligindeki duvarlar hayli kahn olup, duvar kahnhgi temelde 12 m.'ye ula§maktadir. §irdakBek 
§ehrinin boyutlan ise 117x120 m.'dir. Sur duvarlannin yuksekligi 6 m.'dir, sur duvannin koselerinde 
yuvarlak masif kuleler vardir. Aynca duvarlarda, buyuk ve kuguk kare formunda burglar 
bulunmaktadir. Nusov, Kosoykurgan ve SirdakBek'in eski gogebe kamplarimn kuruldugu yerlerde 
tesekkul etmis yerlesimler oldugunu ve Kosoykurgan sehrinin bir sure Turk hanlanna baskentlik 
yaptigini belirtmektedir.9 

Qu, ili Nehirleri ile Issik G6I Qevresi 

Bugunku Kirgizistan sinirlan iginde kalan bu bolgede Turklere ait yerlesik yasam unitelerinin 
sehir denebilecek bir forma ulasmasi daha ziyade VI. yuzyildan itibaren yani Gokturkler zamaninda 
gergeklesmeye baslamistir. Qu ve Talas bolgelerinde en eski yerlesme yerleri ve sehirciklerin Sogdlar 
ve Turkler tarafmdan ortaklasa kurulduklan anlasilmaktadir.10 

VI. yuzyilda tesekkul etmis olan Suyab Bati Gokturk Kaganhgi'na baskentlik yapmistir. Bolgenin 
diger onemli sehirleri Aspara, Kayinda, SisTube (Nuzket), HarranCuvan, Tolek, AkTepe, Sukuluk, Cul 
(CilAnk), ColaKazak, Sang, Yakahg (YakaKent), Burana ve Balasagun'dur (AkBesim). Bu sehirlerden 
bazilan Karluklar, bazilan Turgisler bazilan da Gokturkler zamanina aittirler. Bunlar iginde kimi 
sehirler onemlerini uzun muddet surdurmuslerdir. Balasagun11 buna 6rnektir.12 

Kayinda sehrinin 60x190 m. boyutunda bir ig kalesi vardir. Sur duvannin onunde bir de hendek 
kazilmistir. Cu nehrinin Aspara kolu uzerinde kurulmus olan ve bati ile guneyinden nehirle gevrilen 
Aspara sehrinin ug bolumlu kalesi de hendekle kusatilmistir.13 Issik Gol'un batisindaki Burana 
sehrinin, dortgen bir plani vardir. Ancak bu dortgenin bir kenanna duvar yapilmamis, buradan gegen 
bir akarsuyun yarattigi dogal koruma sininndan faydalamlmaya gahsilmistir.14 



260 



Daha ziyade Karahanhlar zamaninda gelisip buyumus olmalan gereken bazi sehirler ise, ig ve 
dis sur seklinde iki surlu oluslanyla dikkat gekicidir. Bazilannda, dis sur muntazam duvar olmaktan 
ziyade sira takip eden tumsekler seklindedir. Bunlann asil ilging tarafi, bu iki duvar arasinda kalan 
alanin tarima ayrilmis olmasidir. Burada sulama kanal ve arklan meydana getirilmistir. §i§Tube, 
QolaKazak ve AkTepe sehirleri bu tipe ornektir. Bu tip sehir kurulusu sadece Karluk ve Karahanli 
Devri'ne de munhasir kalmamistir. Nitekim, Timur Devri'nde Belh sehrinin de benzer bir duzenlemeye 
sahip oldugu bilinmektedir.15 

Qu ve YediSu bolgesi sehirleri en fazla gelismeye XXI. yuzyillarda kavusmustur. Bu tarihlerde 
ijg bolumlu Turkistan sehir tipi, Maveraunnehir bolgesindeki kadar belirgin olmamakla birlikte, Qu 
havzasinda da segilmektedir. Qu ovasinin en buyuk sehirleri §i§Tube, AkBesim, Burana, Sang ve 
AkTepe'dir. 

AkBesim, Turklerin yerlesik ya§am merkezlerine ait en eski ornek ya da orneklerden biri olarak 
gorunmektedir. Bu §ehir; Qu havzasina, ticaret kolonileri kurmak uzere VI. yuzyilda gelmi§ olan 
Sogdlarla, onlardan daha once bu bolgeyi yurt edinmi§ Turklerin beraber oturduklan bir yerdir ve uzun 
muddet Turk devletlerine ba§kentlik etmi§tir. AkBe§im'de dort kultur kati tespit edilmi§tir. Birinci kat 
Wl. yuzyillara, dorduncu kat IXX. yuzyillara aittir. AkBe§im'in gergekten mukemmel bir §ehircilik 
anlayi§i ile kuruldugu gorulmektedir. 

§ehrin kale, §ehristan ve rabad bolumlerinden meydana geldigi gorulur. Ortada §ehristan yer 
almakta, kale, §ehristanin ortasinda degil de bati ko§esinde bulunmaktadir. Rabad bolumu bir yana 
fazla agilmak uzere §ehristani gevirmektedir. Kale, kulelerle tahkim edilmi§ kuvvetli bir duvarla 
gevrilmi§tir. §ehristan da bir duvarla sinirlandinlmi§tir. Rabadin etrafindaki arazi ise tumsekle 
gevrilmis olup, uzunlugu 11 kilometredir. Bu arazide de bina kalintilan bulunmustur. 

AkBesim sehristani buyuk mahallelerden meydana gelmektedir. Evler birbirine yakin olarak insa 
edilmistir. §ehirde muntazam caddeler vardir. Caddeler tas doselidir. Caddelerin kenarlanna yaya 
kaldirimlan yapilmistir. Yaya kaldinmlan ile arklar kesme tastandir. 

§ehrin su ihtiyaci akarsu ve kuyularla saglanmaktadir. Kunk borularla su dagitimi yapilmaktadir. 
Qop, pis su ve hela igin de foseptik gukurlan yapilmistir.16 Goruldugu gibi AkBesim, gagina gore ileri 
bir sehircilik ornegi ortaya koymaktadir. 

Fergana Bolgesi ve Talas Ovasi 

Turkler Fergana'ya gelmeye basladigi sirada, yerlesik duzen ile gogebelik, ig ige sayilacak 
derecede birlikte yuruyordu. Nusov, Fergana'nin IV. yuzyilda Turklesmeye basladigmi 
belirtmektedir.17 

Fergana'da sehirlerin IVVII. yuzyillarda gelisme gosterdigi ve Kusan Devri'ndeki sato tipi 
yerlesmelerin yerine, bunlardan daha fazla yer kaplayan ve daha gok insani bir arada banndiran 

261 



sehirlerin insa edildigi gorulmektedir. Bir muddet sonra ise Fergana sehirleri daha da buyumus ve 
bazilan etrafi duvarlarla gevrili kale, sehristan ve rabaddan meydana gelen ug bolumlu sehir formuna 
girmistir. Fergana sehirlerinin Orta Asya §ehir tipine tam dahil oluslan esas itibariyle XIXII. yuzyillarda 
gergeklesmistir. ilk donemlerde Fergana'nin merkezi Ahsiket sehridir. XXII. yuzyillarda Fergana'nin 
en buyuk sehirleri olarak Os, Uzgend (Ozkent) He bir de Os'un yakininda, simdiki adi KistakaMadi 
olan Medva'yi sayabiliriz. Diger sehirler Cigirgik ve Yassikugart'tir.18 Zamanimizda Fergana'nin eski 
sehirlerinden gogu artik yasamamaktadir. Bazilannm izleri tamamen kaybolmustur. Ornegin, eski Os 
sehrinin izleri, yeni sehrin modern binalan altinda kalmistir.19 

Cu bolgesi gibi Talas ovasi da Turklerin hayli erkenden yurt edindikleri yerlerdendir. Nitekim 
Hunlann M.O. II. yuzyilda Talas boylanna gelip yerlestiklerini biliyoruz. Nusov Talas ovasinin V. 
yuzyilda Sogdlar tarafindan kolonize edildigini ve ilk yerlesimlerin bu tarihte olustugunu belirtir. Talas 
ovasinin en eski ve onemli sehirleri Taraz (Talas), §as (Taskent), AkTube ve §elci'dir.20 

Horasan, Maveraunnehirve Horezm Bolgesi 

V. yuzyila dogru Horasan ve Maveraunnehir'de feodal bir duzene dogru gidis sehirlerin yapismi 
etkilemis ve sehirler etrafi duvarla gevrili satovari kuguk yerlesim birimleri seklinde ortaya gikmistir. 
Tarihi kaynaklar Turklerin bu bolgede VI. yuzyildan itibaren yogun olarak bulundugunu ve bir kisim 
Turklerin kale ve surla tahkim edilmis Dehistan ve Curcaniye gibi sehirlerde yasadiklanni 
bildirmektedir.21 VI. ve VII. yuzyillarda bolgede feodal duzenin olgulerini asan buyuk sehirler 
olusmustur. Bu sehirler; Maveraunnehir'de Semerkant, Buhara, Tirmiz Horasan'da Men/, Nisapur, 
Baktirya'da ise Belh'dir.22 

Araplar Maveraunnehir'i fethettikleri sirada, Orta Asya'da, bazi sehirler digerlerinden 
buyuklukleri ve ticari canhliklan ile farkhhk arz etmekte idiyse de, yerlesim bigiminde sato tipi 
yerlesmeler ve giftlik yapilan durumu egemendi. Araplar, etrafi duvarla gevrili bu yerlesim unitelerini 
kal'a diye nitelemislerdir.23 

§ato tipi yerlesim unitelerinin en yaygin oldugu bolge Horezm bolgesidir. §atolar ve etrafi surla 
gevrili giftliklerin planlan hemen hemen ayni ozellikleri sergilemekte olup sadece kapladiklan alan 
bakimindan farkhlasmakta idiler. §ato tipi yerlesimlere tipik ornekler olarak ToprakKale, YakePersan 
ve Kugiik KavatKale'yi zikredebiliriz. Feodal satolann zamanla gelisip genisledikleri ve kasaba 
formuna donustukleri gorulmektedir. BerkutKale, TesikKale, KumBaskanKale, BuranKale, NaibKale 
ve Narincan sehirleri bu donemin ornekleri arasinda gosterilebilir. Bolgenin kisa surede tarih 
sahnesinden silinmemis, zamanla gelisip buyumus ve uzun sure hayat surmus onemli sehirleri ise 
Kat, Urgeng (Curcaniye), Kerder, Git ve Beratigin'dir.24 

Hazarlann Bolgesi 

Ozellikle tarihi kaynaklardaki bilgilerden Hazarlann bazi sehirleri oldugunu ogrenmekteyiz. 
Bunlar: Belencer, Semender, Etil (AkKale), Saksin (Suvar), Sarkil (Sarkel), Kabale, Varasan, 

262 



TamanTarhan (Samkirg), Bigindi ve Fisuy sehirleridir. Sarkil'de (Sarkel) yapilan kazilarda dikdortgen 
formunda 180x125 m.'lik tugla bir surla gevrilmis kale kahntisi tespit edilmistir. Surun dort kosesinde 
7.90x7.90 m.'lik birer kule bulunmaktadir. Surlann disinda iskan izlerine rastlanmasi, Sarkil'in sadece 
bu kaleden ibaret biryerlesim birimi olmadigini gostermektedir.25 

Uygurlann Bolgesi 

Uygurlann ilk baskenti Karabalgasun sehridir. Tespit edebildigimiz diger Uygur sehirleri Hami, 
Barkul, Kuga, Bisbahk (Urumgi), Luksun, Turfan, Toksun, Aksu, Sengim, Canbahk, KumTura, 
Karasar, YarHoto, Hogo (idikut), Murtuk,Toyuk, Bezeklik, Sorguk, Sulmi Yutog, KaraHoto, Hoten 
(Hotan) ve Kasgar'dir.26 Saydigimiz sehirlerin bazilan Uygurlardan once mevcut bulunmakla beraber 
birkisminin tamamen Uygurlartarafindan kuruldugu muhakkaktir. 

Uygurlann baskenti idikut sehri kare sayilabilecek dortgen bir surla gevrilidir. Surun bazi 
yerlerinde kapilar vardir. Surlar, sikistinlmis gamurdan meydana getirilerek guneste kurutulmus 
kerpigten yapilmistir. Kerpiglerin uzerleri birgok yerde aynca sivanmistir. Surlarda sirh tugla siralanyla 
olusturulmus tezyini unsurlar yer almistir. "HanTura" diye bilinen hukumdar sarayi sehrin 
merkezindedir ve sehir olgusune gore kuguk sayilamayacak bir saha kaplamaktadir. Yuksekge bir set 
uzerinde kurulmus Han Tura'nin etrafi duvarla gevrilmistir.27 

Uygur sehirlerinin oldukga duzenli, planh yerlesimler oldugu ve genellikle dortgen sur 
duvarlanyla gevrildikleri gorulmektedir. Bununla birlikte Uygurlann baskentlerinden olan YarHoto'nun 
kuruldugu yerin durumuna uyarak genel sinirlan itibariyle dortgen plandan uzaklastigini da nadir bir 
uygulama olarak kaydetmek gerekir.28 

Oguzlann Bolgesi 

X. yuzyilda Oguzlann, Hazar Denizi'nden Sir Derya Irmagi yataginin ortalanna kadar uzanan 
yerler ile bunun kuzeyindeki bozkirlarda yasadiklan gorulmektedir. Sir Derya'nin Aral Golu'ne 
dokulme yerinin yakinindaki Yangi Kent (Otrar) Oguz yabgulannm kislagi idi YangiKent'in dogusunda 
ve Sir Derya kiyisindaki sehirlerden Cend ve Huvara da Oguz yabgulannm egemenligindeydi ve 
buralarda Muslumanlar da vardi. Oguzlar sehirlesmeye basladiklan sirada onlann yerlestikleri 
yerlerde esas itibariyle Muslumanlar oturuyorlardi. §ehirlere yerlesme basladiktan sonra Oguzlar 
arasinda islamiyet hizla yayildi. XI. yuzyilda sehirli, gogebe ve yan gogebe Oguzlar artik islamiyet'i 
kabul etmis durumdaydi. Oguzlara ait bugun yasamayan sehirlerden bazilan AltinTepe, TokayTepe, 
QaplakTepe ve PigakgiTepe'dir. Bunlardan AltinTepe'deki harabenin 100x160 m.'lik bir ig kalesi, 
950x500 m.'lik bir dis duvan oldugu tespit edilmistir. Diger sehir harabelerinde de, genellikle 
merkezde kale yikintisindan olusmus ufak birtepe ve onun etrafinda birkag yuz m.'lik mesafede sehri 
kusatan sur duvan izleri gorulmektedir.29 

isficab'in (Sayram) kuzeyinde Karaguk daglann eteklerinde de Oguz sehirleri vardi. Bunlar; 
Signak, Sabran (Savran), Karaguk, Karnak sehirleridir. Signak'ta yapilan arkeolojik kazilarda sehrin 

263 



275x320 m. ebatlannda ig kalesi, 650x400 m. ebatlannda dis duvan oldugu tespit edilmis ve sehir 
alamnda Eftalit, Gokturk, Turgis ve Oguz gaglarma ait buluntular elde edilmistir. Kasgarh Mahmut'un 
Sepren diye zikrettigi ve eskiden Savran diye amlan Sabran, Sir Derya kiyisinda bir tepe uzerine 
kurulmus olup etrafi 800x550 m.'lik bir surla gevrilmistir. Bu gevrede birbirinden 810 km. mesafede 
baska iskan yerleri de tespit edilmistir. Bunlar MirTepe, SornakTepe, CuyTepe, KaraspanTepe, 
CuvanTepe'dir. Yine Sir Derya nehri boylannda, Sutkent ve Cardan bolgesinde Oguz yerlesme yerleri 
ortaya gikanlmistir. Bugun Sutkent olarak taninan iki harabe mevcuttur. Harabelerden buyugunun 
etrafi 900x800 m. ebatlannda kalin bir duvarla gevrilmistir. Sehir iginde kale yer almaktadir. Kale ve 
sehir duvarlarmin her ikisinin de onlerine igi su dolu hendekler kazilmistir. Harabelerin kugugu ise 
240x200 m.'lik sur duvanyla gevrilidir. Sutkent yakinlannda mevcut baska sehir harabeleri olarak 
BayirKum, AkTepe, Oksuz, KavganAta, ArtikAta, BuzukTepe ve AkTepe'yi sayabiliriz.30 

islamlasma Surecinde Turk Sehirleri 

VIM. yuzyihn sonlanna dogru Orta Asya'da yeni bir doneme, yeni bir kultur olgusuna kapi 
aralanmis ve IX. yuzyildan itibaren bolge ve sehirler giderek islamiyet'in fiziki form ve yapilanyla 
tamsmaya baslamistir. ilk Musluman Turk devleti Karahanhlar Devri'nde, eski sehirlerde, yeni yeni 
Turk yerlesimleri meydana geldigi gibi, yeni sehir kuruluslan da olmustur. Balasagun, Semerkant, 
Uzgend (Ozkent), Kasgar Karahanhlara baskentlik etmis sehirlerdir. Diger onemli Karahanh sehirleri 
ise Ahsikas, Bashan, Binkas, Binakas, Buhara, Hocend, Debusiya, Kasan, Heftdih, ilak, isficab, 
istihan, itluk, Kend, Kermina, Kis, AlKusaniKas, Merginan, Ristan, Saganiyan, Sas (Taskent), Taraz, 
Usrusana ve Yarkend'dir. Karahanhlar zamaninda ug bolumlu Turkistan sehir formunun daha belirgin 
sekilde karakterize oldugu ve sehir dokulannin dini, sosyal ve ticari yapilarla donatilmaya baslandigi 
gozlenmektedir.31 

Gaznelilerin baslica sehirleri baskent Gazne, Serahs, Belh, Tus, Merv, Nisapur, Lahor, 
Sangbest, Bust ve Leskeri Bazar'dir. Bust yakinlannda Gazneli sultanlan tarafindan kurulan Leskeri 
Bazar isimli ordugah sehir, biraz farkli kent duzenlemesiyle dikkat gekicidir. Sehir, hukumdar saraymin 
gevresinde konumlanmis, saray duvanna bitisik olarak kurulmus cami, divan (idari yapilar), firdevs 
(bahge), guvercinlik (erzak depolan), askeri pazar ve kisladan olusmaktadir. Oldukga genis boyutlu 
olan saray fresklerle tezyin edilmistir.32 

Selguklular, once Nisapur, sonra Merv daha sonra da Rey sehrini baskent edinmislerdir. 
islamlasma ile baslayan sureg Selguklular zamaninda sehirlerin fiziki yapisinda onemli degisikliklere 
sebep olmustur. Karahanh ve Gazneli Donemlerinde gozlemledigimiz sehir dokulannin dini sosyal ve 
ticari yapilarla donatilmasi olgusu bu donemde hiz kazanmistir. Kisacasi Selguklular zamaninda 
sehirler buyuk gelisme gostermisler ve bazi sehirler giderek buyuyup buyuk merkezler halini 
almislardir. Ornegin 1222 yihnda Semerkant'i ziyaret eden Cinli bir gezginin ifadesine gore, bu tarihte 
Semerkant'ta yaklasik 100.000 hane bulunmaktadir.33 Tus, Meshed, Sebzevar, Radkan, Kismar, 
Hargird, Zevzen, Damgan, Veramin, Kazvin, Isfahan, Ardistan, Zevvare, Gulpayegan, Buhara, 
Semerkant, Belh, Herat, Tebriz, Meraga ve Musul sehirleri, Selguklular Donemi'nin onemli 

264 



merkezleridir.34 Ancak bu sehirlerden iran topraklannda yer alanlann onemli miktarda Turk olmayan 
unsurlan banndirdigini ve bazi sehirlerin kurulusunun gok eskilere uzandigini hatirlatmakta fayda 
vardir. Ayrica Abbasiler Donemi'ne ait, kuruluslarmda Turk unsurlann etkili oldugu Samarra (Irak'ta) 
ile Katai (Misir'da) sehirlerini de islami Donem Turk sehirleri arasinda mutelaa etmek dogru olacaktir. 
Genel tahlile gegmeden once Turk sehircilik tarihinin islami doneme ait bazi onemli orneklerini kisaca 
tanitmak istiyoruz. 

Buhara: Samanogullan Donemi'nde Buhara kale, sehristan ve rabad olmak uzere ug bolumden 
olusuyordu. Kale ve sehristan bolumleri biraz yuksekge bir konuma sahipti. Muslumanlann Buhara'yi 
fethettikleri sirada sehrin sadece kale ve sehristandan ibaret oldugu, rabad bolumunun henuz 
tesekkul etmedigi anlasilmaktadir. Sehrin, zikrettigimiz sehir bolumlerini kusatan ayn ayri sur 
duvarlanndan baska, gogebe saldinlanndan sehri korumak igin epeyce distan, etraftaki kbyleri de 
igine alan bir dis surla gevrildigi gorulmektedir. Rivayetlere gore kalenin 2, sehristamn 7, rabad 
bolumunun de 11 kapisi vardir. 

Kale sehristamn disinda, ancak sehristana gok yakin bir konumda kurulmustur. Kalede emirlik 
sarayi, beytu'lmal ve hapishane bulunmaktadir. §ehirde kurulan ilk cami de kalede yer almistir. Bir 
rivayete gore kalede kurulan bu camiden once, Muslumanlar sehirde mevcut bir kiliseyi camiye 
gevirmislerdir. Daha sonralan cami ile emirlik sarayinm kaleden gikarak sehristanda konumlandiklan 
gorulmektedir. Onceleri rabadda bulunan ticari faaliyetlerin de zamanla sehristandaki cuma camii 
etrafina tasindigi gozlenmektedir. 

Buhara'da gelismis bir su kanali sistemi mevcuttur. X. yuzyilda cadde ve sokaklann oldukga 
genis ve taslarla doseli oldugu belirtilmektedir. islam oncesi donemde Buhara'da kale yakinmdaki 
Registan'da yilda iki kez gergeklesen Budist inanisa ait heykellerin satildigi bir panayir kurulurdu. 
islami donemde ise bu panayir geleneginin muhteva degistirerek Buhara yakinlanndaki Tevaris'de 
devam ettigi anlasilmaktadir.35 

Semerkant: X. yuzyilda Semerkant sehri de Buhara gibi kale, sehristan ve rabad olmak uzere ug 
bolumden meydana geliyordu. Bu bolumlerin her biri surlarla gevrilmisti. §ehristan surunun disinda igi 
su dolu bir de hendek bulunuyordu. Rivayetlere gore hendekten gikanlan toprak sur insasinda 
kullamlmistir. iki kapiya sahip ve iginde emirlik sarayi ile hapishanenin bulundugu kale, sehristanda 
biraz yuksekge bir yerde konumlanmistir. Dort kapiyla girilen sehristanda, kaleye yakin bir konumda 
cuma camii ve Samanogullan zamaninda kurulmus devlet binalan vardir. Zamanla, daha evvel 
rabadda bulunan ticari faaliyetlerin cuma camii etrafmda toplandigi gorulmektedir. 

Semerkant'ta oldukga gelismis su kanallan sebekesinden soz edilmektedir. Bu kanallardan 
bazilannin kursun plakalarla kaplandigi belirtilmektedir. Sehirde genis meydanlar ve bol miktarda yesil 
alanlar mevcuttur. Cadde ve sokaklann gogu tasla dosenmistir. ibn Havkal'in bildirdigine gore, bazi 
meydanlara ahsaptan yapilmis, fil, deve, okuz ve vahsi hayvanlan tasvir eden heykeller 
yerlestirilmistir. Ayrica Arap cografyacilar, sehristamn Kis Kapisi ustune yerlestirilmis, muhtemelen 

265 



Orhun harfleriyle yazilmis, Semerkant'in Sana ve benzeri diger buyuk sehirlere olan uzakhgini 
belirten metal biryazi levhasindan soz etmektedirler.36 

Merv: Merv Muslumanlar tarafindan fethedildigi sirada, Buhara ve Semerkant'ta gordugumuz ug 
bolumlu sehir formunda idi. Bugun Gavur Kale diye bilinen harabelerin bulundugu kisim sehristam 
olusturuyordu. Sehristanin 4 kapisi vardi. Araplar sehri fethedince sehristanin merkezine cuma camii 
insa ettiler. Selguklular zamaninda sehristanin yer degistirdigi ve eski sehrin rabadi uzerinde, Sultan 
Kale ismiyle anilan yeni bir sehristanin kuruldugu gorulmektedir. 

Arap cografyacilarimn ifadelerine gore sehir X. yuzyilda, eski ve yeni sehristanla rabad 
bolumunu igine alan genis bir dis surla gevrilmis durumdaydi. XI. yuzyildan sonra sehir onemli bir 
merkez durumuna yukselmistir. Sehri dogubati ve kuzeyguney istikametinde ikiye bolen iki buyuk 
caddenin kesisme noktasinda cami, saray, medrese ve garsi gibi dini, sosyal ve ticari yapilar 
konumlanmistir. Merv, Murgab suyundan beslenen oldukga girift sulama sebekesi ve kutuphaneleriyle 
unlenmis bir sehirdir.37 

Tirmiz: Tirmiz sehri de X. yuzyilda kale, sehristan ve rabad olmak uzere ug bolumden 
olusmaktadir. Her bolumun etrafi surla gevrilidir. 1072 yihnda turn sehri distan kusatan bir dis sur 
duvan yapilmistir. Tek kapih kale, sehristanin disinda konumlanmistir. §ehristan 3 kapiya sahiptir. 
Emirlik sarayi kalede, cuma camii sehristandadir. Sehirde, cadde ve sokaklann buyuk bir bolumu 
pismis tugla ile dosenmistir. XII. yuzyilda evlerden bazilannin tabanlannin altigen tuglalarla doseli 
oldugu, bazi evlerin pencerelerine de seffaf kaymak tasindan kesilmis cam islevi goren saydam ince 
plakalann yerlestirildigi nakledilmektedir.38 

Turk Sehrinin Fiziki Yapisinm Olusum ve Gelisimi 

§ehirler tipki toplumlar gibi canh, dinamik surekli degisen bir yapiya sahiptirler. Turk sehircilik 
tarihine bu bakis agisiyla baktigimizda, Turk sehirlerinin Turk toplumuna bagli olarak surekli 
degistigini ve gelistigini goruruz. Burada hemen belirtelim ki, Turk sehirciliginin gegirdigi gelisim seyri, 
toplumsal ve fiziki sartlara bagli olarak, her bolgede ve her sehirde farkli zaman ve yogunlukta 
gergeklesmistir. Aynca Turk sehri diye niteledigimiz bazi yerlesim birimlerinin, Turklerden once baska 
milletler tarafindan insa edilmis olup, daha sonra Turk hakimiyetine girdiklerini, dolayisiyla bu 
sehirlerin gelisim seyirlerinin tabii olarak bazi farkliliklar arz edebilecegini unutmamak gerekecektir. 

Hun ve Gokturk Donemlerinde Turklerin gok buyuk bir bolumu gogebe olarak yasamaktaydi. 
Yerlesik hayat idari, askeri, ticari ve zirai maksatlarla kurulmus kale ve satolara benzer yerlesim 
unitelerinden olusmaktaydi. idari yerlesimler, han ve prenslerin karargah olarak segtikleri yerlerde, 
askeri yerlesimler, stratejik oneme sahip noktalarda, ticari yerlesim uniteleri, ticaret yollan uzerinde, 
satolara benzer zirai yerlesim uniteleri de tanm havzalannda kurulmustur. Bu farkli maksatlar igin 
kurulmus ilk yerlesim unitelerinin, gok farkhlasmayan birbirine benzer bir fiziki yapi sergilediklerini 
soylemek mumkundur. Bu donemlerde, yapi usul ve tekniginin belirli bir grup insanin tekelinde 

266 



bulunmasi ve kurulus maksadi ne olursa olsun yerlesik yasam igin guvenligin birinci oncelikli bir konu 
olmasi, benzerligi yaratan bashca etkenler olmahdir. 

Kale ve satolara benzer ilk Turk yerlesim unitelerinin etrafina, zamanla halk konutlar kurarak 
yerlesmis ve boylece bu kuguk yerlesim uniteleri sehirlesmeye yani gergek bir sehir olmaya 
baslamislardir. Hatta ilk zamanlarda kale ve satolar etrafina yerlesen halk, daimi konutlarda degil, 
gadirlarda ikamet etmislerdir.39 Kale ve satolar etrafina yerlesen halkin guvenligini temin igin sehrin 
etrafi bazi yerlerde once tumseklerle sonra da tumsekler yerine ikame edilen duvarlarla kusatilmistir. 
Bazi sehirler iki veya ug sira teskil eden tumseklerle gevrilmis, kimi sehirler ise, duvann dismda ikinci 
bir kademe halinde tumseklerle kusatilmislardir. Tumsek olgusuna daha gok Qu, ili nehirleri ile Issik 
G6I gevresinde rastlanilmaktadir. Yine ayni bolge sehirleriyle Horasan ve Maveraunnehir sehirlerinde 
bazen kale ve sehri geviren duvarlar onune igi su dolu hendekler kazilmistir. 

Yukanda sozunu ettigimiz gelisme sonunda, yerlesim merkezinin gekirdegini teskil eden kale ve 
satolar, sehirlerin distan bir duvarla kusatilmasiyla ig kale durumuna donusmuslerdir. Karluklar 
Donemi'nde Qu, ili nehirleri ve Issik G6I bolgesinde bulunan bazi sehirler ise, sehri kusatan sur 
duvannin epey uzaginda kurulmus ikinci bir sur duvanyla kusatilmislardir. Bu iki duvar arasinda kalan 
alanin tarima aynldigi anlasilmaktadir. M. Cezar, bu duzenlemenin tanm yapan insanlan gogebe 
topluluklann baskin ve talanlanndan korumaya yonelik oldugunu belirtir. Yine ona gore, bu tarz 
duzenleme gogebe taarruzlanna daha fazla maruz yerler igin dusunulmus olmahdir. Cezar, bu 
duzenleme tarzinin bazi sehirlerde epey muddet devam ettigini, hatta Timur Devri'nde Belh sehrinin 
de benzer bir duzenlemeye sahip oldugunu belirtmektedir.40 

VIM. yuzyildan itibaren Turk sehrinin formel yapismda onemli bir gelisme gozlenmektedir. Bu 
tarihten itibaren ozellikle Horasan, Maveraunnehir, Talas, Fergana ve Cu havzasindaki sehirlerde 
kale, sehristan ve rabaddan olusan ug bolumlu bir duzenleme segilmektedir. Kaleye Turkler diz ya da 
kuhandiz ismini vermislerdir. Rabad kismi ise bazen birun ismiyle de amlmaktadir. §ehrin kalesinde 
maiyyetiyle birlikte hukumdar ya da emir ikamet etmektedir. §ehristan diye bilinen asil sehirde, D. 
Kuban'in ifadesiyle aristokratlar, bizim kanaatimize gore, kentli olmus halk oturmakta ve bunlar daha 
gok zanaatle ugrasmaktadirlar. §ehrin dis mahalleleri konumundaki rabad bolumunde ise 
gogebelikten yeni kurtulmus ya da henuz yan gogebe ticaretle ugrasan, pazar kuran insanlar ikamet 
etmektedir. Kisacasi rabad bolumu ticari faaliyetlere aynlmistir. Cezar, ticari faaliyetlerin sehristanda 
degil de onun duvan dismda bulunmasini, kentlilerle gogebeler arasina guvenligi temin maksadiyla bir 
ayirim koyma ihtiyacinin geregi olarak gormekte ve buna gogebelerin sattigi mallann sehri 
kirletmesine engel olma gayesini de ilave bir faktor olarak eklemektedir.41 Bazi sehirlerde yeni 
sehristan veya rabad bolumleri kuruluyor ve boylece bazi sehirlerde sehristan ya da rabad bolumleri 
birden gok uniteden olusuyordu. Eski sehristan veya rabad bolumleri, gogu kere yenileriyle rekabet 
edemiyor ve bir muddet sonra terk ediliyordu.42 

Kuban ug elemanh Turk sehrinin VIM. yuzyilda yayginhk kazandigini ve o tarihte bu sehir tipinin, 
Arap sinirlanndan Sinkiang'a kadar uzanan gok genis bir cografyada goruldugunu belirtirken; Cezar, 

267 



hakh olarak bu goruse karsi gikiyor ve ug elemanh sehir tipinin, ilk orneklerini buldugumuz 
Maveraunnehir'de bile VIM. yuzyilda yeni belirginlik kazanmaya basladigim, yaygin hale gelisinin IX. 
yuzyildan sonra gergeklestigini soylemektedir. Cezar aynca Kuban'in sozunu ettigi genis cografyaya 
da itiraz ederek, ug unsurlu Turk sehrinin, Kuban'in isaret ettigi bolgenin birgok yerinde gorulmedigini 
belirtmektedir.43 Cezar'in bu tespitine katilmamak mumkun degildir. Gergekten de Uygur bolgesinde 
ve ig Asya'nin Tiyan§an, Pamir ve Altay gevresi gibi daglik bolgelerinde bu tip sehirlere 
rastlanilmamaktadir. Aynca Arap cografyacilannin ifadelerinden kimi sehirlerin uglu yapiya 
gegemedikleri ya da zamanla rabad bolumunun ortadan kalkarak kale ve sehristandan ibaret 
kaldiklan anlasilmaktadir.44 

islami donemde Turk sehrinin yapisinda yeni bir degisim sureci baslamistir. Asagida aynntih 
olarak bahsedecegimiz uzere, sehirler islamiyet'in hayat anlayisina, toplum modeline bagli olarak 
degisime, donusume maruz kalmislardir. Klasik islam sehrinde toplumsal hayatin odak noktasini 
teskil eden cuma camii, islami donem Turk sehrinde de ayni misyonu ustlenmeye baslamistir. 
Genellikle sehristanda kurulan cuma camii sehrin merkezini teskil etmistir. islamlasma surecinde 
gozlenen ikinci onemli degisiklik, Turk sehirlerinde genellikle sehristan disinda bulunan ticari 
faaliyetlerin, yani garsi ve pazarlann cuma camiinin gevresine tasinmasidir. Klasik islam sehrinin en 
belirgin ozelliklerinden biri olan bu olgu, cuma camiinde ibadet igin toplanan buyuk kalabahgin 
potansiyel musteri olarak algilanmasiyla ilgili olmahdir. Bir diger degisiklik konutla ilgilidir. Konutlarda 
islamiyet'in ozel hayata getirdigi mahremiyet olgulerini dikkate alan duzenlemelere gidilmistir. Butun 
bunlann otesinde sehirler, yavas yavas islamiyet'in hayat anlayisi ve dunya gorusuyle ortusen yapi ve 
yapi gruplanyla donanmaya baslamistir. 

Turk §ehrinde Kent Dokusunu Olusturan Fiziki Unsurlar 

Kaynaklardan ogrendigimize gore Osmanlilara gelinceye kadar Turklerde, kentsel 
duzenlemelerden sorumlu belediye teskilati benzeri bir kurum mevcut olmamistir. Bununla birlikte su 
da bir gergektir ki, Turk sehrinde gergeklesen yapisal faaliyet ve kentsel duzenlemelere, her zaman o 
sehirde ikamet eden hukumdar ya da emirin bazi mudahalelerinden soz etmek mumkundur. Turklerde 
yerlesik hayatin baslangicinda gordugumuz kale ve satovari yerlesim unitelerinin insasi, bizatihi 
hukumdar veya emirin tasarrufunda oldugundan, bu yapi komplekslerinin geometrik olarak 
tasarlanmis, oldukga duzenli bir planlamamn urunu olduklan gorulmektedir. Kale ve sato formuna 
benzer bu ilk Turk yerlesmelerinin etraflanna, yeni yeni konutlann yapilmaya baslanmasi ve sehirlerin 
buyumesiyle birlikte, duzenli, planh kent dokusundan giderek uzaklasildigi fark edilmektedir. Bunun 
yaninda belirtmek gerekir ki, Uygurlar tarafindan kurulmus sehirlerle, han ve emirler adina kurulmus 
bazi sehirler, duzenli planlanyla sozunu ettigimiz gelismeye aykiri durmaktadirlar. Kisacasi 
bahsettigimiz istisnalann disinda, Turk sehrinde kent dokusunun planlamasi, o sehirde ikamet eden 
kisilerin sorumluluguna terk edilmis gorunmektedir. 

Turk sehrinin en onemli yapisal unsurlanndan biri turn Orta Qag sehirlerinde oldugu gibi, sehir 
savunmasini ve guvenligini temin eden sur duvarlandir. Kale ve sato benzeri ilk Turk yerlesimlerinin 

268 



etrafi, genellikle dortgen, bazen de dikdortgen formda surlarla gevrilmistir. Sato ve kale benzeri 
yerlesimlerden gergek sehirlere gegildiginde, kaleyi de igine alan ve turn sehri kusatan surlar insa 
edilmistir. Ug elemanli Turk sehrinde ise, her elemanin etrafinin surlarla kusatildigi gorulmektedir. 
Bazi sehirlerde, Turk sehrinde yasanan bu formel donusumler sirasinda, sehir veya sehir bolumunun 
etrafi once tumseklerle kusatilmis, sonra onlann yerini surlar almistir. Sur duvarlanna ilaveten pek 
gok sehirde, sur duvarlan disinda igi su dolu hendekler mevcuttur. Bu hendekler sehir savunmasini 
guglendirmenin otesinde, ayni zamanda sehrin su ihtiyacinin karsilanmasina katki saglamaktadirlar. 
Bazi sehirlerde hendekler uzerine kurulmus, sehrin guvenligini guglendirmek igin geceleri kaldinlan 
seyyar koprulerden bahsedilmektedir.45 Farkh uygulamalardan soz etmek gerekirse, Ornegin, 
Buhara'da, sehir, rabadi geviren surlann epey disindan baska bir sur duvan ile kusatilmistir. Guvenlik 
sorununu fazlaca hisseden Savran sehrinde, sehri ardarda kusatan toplam 7 sur duvanndan soz 
edilmektedir. Kes sehrinde de, kale ug sur duvan ile gevrilmistir.46 Merv sehrinde ise, baska 
sehirlerde pek goremedigimiz biraz farkh bir uygulama olarak, mahalleleri birbirinden ayiran sur 
duvarlanna rastlanilmaktadir.47 

Surlann formlan konusuna gelince, bazi sehirlerin sehristanlannin ve Uygur sehirlerinden 
birgogunun dortgen formda surlara sahip oldugu bilinmektedir.48 Aykm bir ornek olarak zikretmek 
gerekirse, Oguz §ehri HatunKale'nin igige dortgen iki surunu distan dairevi bir baska sur 
kusatmaktadir.49 Bunlann yaninda pek gok sehrin ise, bulundugu bolgenin topografik sartlanna bagh 
olarak sekillenen surlara sahip oldugu gorulmektedir. 

Surlar uzerinde bulunan kapi sayisi sehirden sehire farklihk arz etmektedir.50 Bununla birlikte 
bazi sehirlerde, sehristan surlannin dort kapiya sahip olmalan dikkat gekicidir.51 Ayhan sehrinde, sur 
kapisi uzerine kuguk mancimklar yerlestirildigi, idikut sehrinde ise kapilar uzerine yerlestirilmis ahsap 
kosk ya da gozetleme kuleleri bulunabilecegi belirtilmektedir.52 

Turk sehrinde ana mabet yapilan, pek gok medeniyette oldugu gibi yerlesim biriminin yani 
sehrin merkezinde yer almistir. Ornegin, islam oncesi donemde AkBesim'de ve Uygur sehri 
YarHoto'da, ana Budist tapinaklar bu sehirlerin merkezlerinde konumlanmislardir.53 islamlasma 
surecinin baslangicinda bazi sehirlerde, bir muddet, mevcut eski mabetlerin camiye gevrildigi 
bilinmektedir.54 Turk sehrinde kurulan ilk camilerin genellikle kalede veya kalenin gok yakininda 
konumlandigi gorulmektedir.55 islamlasma sureci belirli bir noktaya gelindiginde ise, cuma camilerinin 
kaleden gikarak sehristanda konumlandigi ve sehrin merkezini teskil ettigi gozlenmektedir. Bazen 
sehrin, mevcut cuma camiinden biraz uzaklasarak baska bir yone dogru gelismesi ya da sehre hakim 
otoritenin baska bir yerde yeni bir cuma camii insa etme arzusu, sehirlerde yeni cuma camilerinin 
kurulmasina vesile olmus ve boylece bazen sehir merkezleri yer degistirerek, yeni cuma camilerinin 
etrafina tasinmislardir. Qogu kere ise, ihtiyaca cevap verememesi sebebiyle, eski cuma camiinin 
yerine ya da yakinina, daha buyuk yeni cuma camilerinin insa edildigi olmustur.56 

ilk islam sehirlerinde oldugu gibi, islami donemin ilk yillannda Turk sehirlerinde de, Cuma 
Namazlan sehirlerde tek yerde kihnir ve bu cami cuma camii diye anihrdi. Sehirler belirli bir buyukluge 

269 



ulasinca, ikinci, uguncu cuma camilerinin kurulmasina izin verilmistir.57 §ehirlerde cuma camilerinin 
yaninda, her mahallede mahalle mescitleri bulunmaktadir. Cami ve mescitlerin dismda bazi 
sehirlerde, sehir merkezinden epey uzakta, sehirlerin dis mahallelerinde, hatta bazen sehir dismda 
kurulmus musalla veya namazgah diye adlandinlan ibadet mahalleri kurulmustur.58 

Emirlik sarayi (daru'limare) genellikle kalede bulunmaktadir. Hatta diyebiliriz ki, Turk sehrinde 
kaleler, Orta Qag sehirlerinde oldugu gibi, hukumdar, emir ya da valiler ile maiyyeti igin 
kurulmuslardir. Kaleler genellikle sehrin iginde, ug elemanli sehirlerde ise, gogu kere sehristanda yer 
almakta ve Buhara ile Semerkant'ta oldugu gibi, sehir topografyasi musaitse, yuksek bir mevki 
uzerinde konumlanmaktadirlar. Bazi sehirlerde ise kalenin rabadda veya sehristan dismda 
konumlandigi bilinmektedir. Bazen gok nadir olarak, emirlik sarayinin bir muddet sonra kaleden 
ayrihp, sehristan ya da rabadda yer aldigi veya emirlik sarayi kalede kalmakla birlikte, diger idari 
yapilann sehrin baska yerlerinde konumlandigi gorulmektedir.59 Turk sehrinde genellikle emirlik 
sarayi yaninda bulunan, emirlik sarayinin yanindan aynhsina nadiren sahit oldugumuz bir yapi 
hapishanedir.60 

Qarsilar, Turk kent dokusunun onemli bir ogesidir. Daha evvel isaret ettigimiz gibi, ug elemanli 
Turk sehrinde garsilar, ilk zamanlarda rabadda bulunurdu. Bu donemde nadir olarak bazi sehirlerin 
sehristan, hatta kalelerinde de garsilann mevcut oldugu bilinmektedir.61 islami doneme gelindiginde, 
garsilar ilk islam sehirlerinde oldugu gibi, cuma camiinin gevresine tasinmis ve cami etrafinda veya 
caminin de uzerinde bulundugu ana cadde boyunca kurulmus yapi gruplanndan olusmustur. Bu arada 
hemen belirtelim ki, sehri kirletici bazi ticari faaliyetler, sehristan dismda ve yine ilk islam sehirlerinde 
oldugu gibi, sehristan kapilan yakininda konumlanmislardir.62 Qarsilarda ayni cins mallann ayni 
yerlerde satilmasi esasina dayanan bir branslasma soz konusudur.63 Qarsilann dismda bazi 
sehirlerde, yihn belirli zamanlannda panayirlann kuruldugu bilinmektedir.64 

Turk sehrinde yer alan dini, sosyal, iktisadi nitelikli diger yapilar medrese, turbe, hamam, ribat, 
han, hankah, kutuphane ve zaviyedir.65 Bu yapilar gogu kere cami etrafinda konumlanmis olup, 
kulliye diye bilinen yapi topluluklannin bir elemani durumundadirlar. Muslumanlasma surecinin 
tamamlandigi XI. yuzyildan sonra Turk sehrinde en fazla karsilastigimiz yapi grubunun cami ve 
medreseler oldugunu soyleyebiliriz. 

§ehir halkmin oturdugu konutlar genellikle avlulu bir forma sahiptir. Muslumanlasmis ile birlikte 
bu konut tipinin daha da benimsendigi, yayginlastigi ve islamiyet'in mahremiyet anlayisi 
dogrultusunda yeniden duzenlendigi anlasilmaktadir.66 Arap cografyacilarmin ifadelerine gore, daglik 
bolgelerle Hazar Denizi'nin kuzey taraflannda bulunan bazi sehirlerde, ahsap iskeletin kegeyle 
kaplanmasi suretiyle olusturulmus, yurt denilen gogebe Turk gadinna benzeyen bir konut tipinin 
oldukga yaygin oldugu anlasilmaktadir.67 Turk sehrinde siradan konutlann yaninda, segkin 
aristokratlann oturdugu kosk ve saraylara da rastlanilmaktadir.68 



270 



Cadde ve sokak duzeni konusunda fazlaca bir sey bilemiyoruz. Ancak Uygur sehirleriyle, 
Gokturk Donemi'ne ait bazi sehirlerin ve Abbasiler Donemi'nde kurulan Turk sehri Samarra'nin 
oldukga duzgun, planh bir yol tersimine sahip olduklan bilinmektedir. AkBesim sehrinde ise, cadde 
kenarlanna kesme tastan yaya kaldinmlan yapilmis olmasi hayret verici olup, sehircilikte oldukga ileri 
bir seviyeye isaret etmektedir.69 Turk sehirlerini ziyaret eden Arap cografyacilan, bazi sehirlerde 
sehrin ortasindan gegen buyuk bir caddeden bahsetmektedirler. Benzer duzenlemeye Katai ve 
Samarra'da da rastlanilmaktadir.70 Bazi sehirlerde cadde ve sokaklann tas veya tuglalarla dosendigi 
bilinmektedir. 71 

ilk donemlerden beri, Turk sehirlerinin, yeterli duzeyde yesil alanlara ve sehrin muhtelif 
yerlerinde duzenlenmis genis meydanlara sahip oldugu anlasilmaktadir.72 Semerkant'ta sehrin 
meydanlanna dikilmis, birbiriyle konusuyormus veya birbirini kovahyormus hissi veren ahsap fil, deve, 
okuz ve vahsi hayvanlann heykellerinden bahsedilmektedir.73 Yine Semerkant'ta diger sehirlerde 
goremedigimiz, sehircilikte ileri bir seviyeye isaret eden bir baska husus, sehrin Kis kapisina asilmis, 
uzerinde Semerkant'in, Sana ve benzeri diger buyuk sehirlere olan uzakliginm belirtildigi metal bir 
levhanm bulunmasidir.74 

Turk sehirlerinde, gagdas diger komsu medeniyetlere gore, daha ileri seviyede bir su sisteminin 
kuruldugu gorulmektedir. Pek gok sehirde su, kanallar ve arklar vasitasiyla sehir iginde sokak sokak 
dolastirilmistir. §ehir meydanlannda havuz ve fiskiyeler yapilmistir. Daha evvel isaret ettigimiz uzere, 
AkBesim'de kunk borularla teskil olunmus su dagitim sebekesi, Semerkant'ta da, igi kursun levhalarla 
kaplanmis su dagitim kanallan kurulmustur.75 Uzkend'de ise, kesin olmamakla birlikte, kanalizasyon 
sisteminin mevcudiyetinden bahsedilmektedir.76 Bu yapi, bir Orta Qag sehri igin hayret verici bir 
durumdur. 

Turk sehrinde mezarhklar, genellikle sehir disinda yer almaktadir. Ancak pek gok sehirde, cami 
hazirelerinde veya baska yerlerde, bazilannin uzerine turbe insa edilmis, bireysel ya da kuguk grup 
mezarhklanna rastlanilmaktadir.77 

Turklerin sehirlerini bina ederken, ana yapi malzemesi olarak kerpig ve tugla kullandiklan, ilk 
donemlerde kerpig kullaniminin gok yaygin oldugu, zamanla tugla kullaniminin kerpig aleyhine 
yayginlastigi gorulmektedir. Bununla birlikte, Hazar Denizi'nin kuzeyinde uzanan topraklarda ve bazi 
sehirlerde ahsap malzemenin de yaygin olarak kullanildigi bilinmektedir.78 

Esasen ahsap malzemeye az miktarda da olsa, pek gok sehirde rastlamak mumkundur. Tasm 
kullanisi ise oldukga nadirdir. Bazi sehirlerde bina yapiminda devsirme malzeme kullanildigi da 
gorulmektedir.79 Kerpig ve tugla yapiminin oldukga gelismis oldugu anlasilmaktadir. Ornegin, 
dovulmus gamur ve igine kuru bitki veya gakil kanstinlarak guglendirilmis kerpig duvar yapimi, 
Turklerin gok eskilerden beri yaygin olarak kullandiklan bir insa usulu olarak karsimiza gikmaktadir. 



271 



1 S. Ocal, "Turklerde Yerlesim ve ilk Turk Sehirleri" Turk Dunyasi Arastirmalan, Sayi 23, 
1983, s. 102112; Kafesoglu Turklerin Hunlar Donemi'nde etrafi surla gevrili sehirlere sahip olduklanni 
belirtirken; Sumer, Hunlar zamaninda kurulmus bu surlu sehirlerde Turklerin degil, Turklere galisan 
Qinli tutsaklann oturduklarmi soylemektedir. Krs. i. Kafesoglu, "Turkler", islam Ansiklopedisi, C. 12/11, 
ist. 1993, s. 250; F. Sumer, Eski Turklerde Sehircilik, Ank. 1994, s. VII; Cezar ise W. Schmith ve W. 
Eberhard' dan naklen, Hunlar zamaninda gelismis bir tanm kulturunun bulundugunu ve bu durumun 
koy benzeri yerlesim birimlerinin varligini zaruri kildigini belirtmektedir. Bkz. Cezar, Anadolu Oncesi 
Turklerde Sehir ve Mimarhk, ist. 1977, s. 9. 

2 Cezar, s. 8; E. Esin, islamiyet'ten Onceki Turk Kultur Tarihi ve islam'a Giris, ist. 1978, s. 
112; Kafesoglu, s. 249251. 

3 Cezar, s. 2166; Esin, s. 112115; T. Baykara, Oguzlar ve Uygurlardan ornekler vererek han 
karargahlan yaninda hatunlara yani han eslerine ait karargahlann da bazi sehirlerin kurulusunda 
gekirdek teskil ettigini belirtmektedir. Bkz. T. Baykara, "Turk Sehircilik Tarihinden: Hatun Sehirleri", 
Belleten, C. XLIV, 1980, s. 505509. 

4 Bu konuda genis bilgi igin bkz. V. Nusov, Arhitektura Kirgizi si Drevneyhsih Vremen do 
Nasih Dney, Firunze 1971; B. N. Zasipkin, Arhitektura Sredney Azii Dvernih i Srednih Vekof, Moskva 
1948; S. A. Stein, Innermost Asia, Oxford 1928. 

5 Sumer, s. 7. 

6 Cezar, s. 14. 

7 Sumer, s. 12; Esin, s. 112. 

8 Nusov, s. 8, 1 1 , 1 71 8; Cezar, s. 4041 ; Ocal, s. 1 1 3. 

9 Nusov, s. 8. 

10 Cezar, s. 2426. 

1 1 Bu sehrin zamammizda Akbesim, Suyab ve Burana sehir kalintilanndan hangisine karsihk 
geldigi noktasinda farkli gorusler vardir. Kuvvetli olan kanaat ise Balasagun'un AkBesim diye bilinen 
sehir kahntilanna karsihk geldigidir. Bkz. Cezar, s. 28, not. 1. 

12 Nusov, s. 7; E. Chavannes, Les TouKiue (Turcs) Occidentaaux, Paris 1903, s. 10, 8386; 
B. Ogel, islamiyet'ten Once Turk Kultur Tarihi, Ank. 1962, s. 317331; Ocal, s. 121. 

13 Nusov, s. 7; Cezar, s. 26. 

14 Nusov, s. 17. 

272 



15 Cezar, s. 27. 

16 Nusov, s. 1114. 

17 Nusov, s. 8; Cezar, s. 37. 

18 Nusov, s. 8; Ocal, s. 113. 

19 Cezar, s. 39. 

20 Nusov, s. 89; Cezar, s. 4446; Ocal, s. 1 19124. 

21 Belazuri, (gev. M. Fayda), Futuhu'lBuldan, Ank. 1987, s. 482483. 

22 Cezar, s. 55. 

23 Bu konuda genis bilgi igin Arap cografyacilannin (Yakubi, ibn Havkal, Makdisi, istahri, ibn 
Hurdazbih ve ibnu'lFakih) eserlerine bakiniz. 

24 Cezar, s. 5961, 6364; Z. V. Togan, Horezm Kulturu Vesikalan, ist. 1951, s. 1213. 

25 Cezar, s. 65. 

26 Stein, C. II, s. 583590; Sumer, s. 2442; Ocal, s. 120, 122, 129137. 

27 Stein, C. II, s. 590, C. Ill, s. 24. 

28 Stein, C. Ill, s. 1735. 

29 Sumer, s. 87; Ogel, s. 335; Cezar, s. 8485. 

30 Sumer, s. 8788; Ogel, s. 336340; Cezar, s. 86. 

31 Cezar, s. 98. 

32 D. Schlumberger, "Le Palais Ghaznevide de Lashkari Bazar", Syria, XXIX, 1952, s. 
251270; A. Altun, "GaznelilerMimari", T. TDV. islam Ansiklopedisi, C. 13, ist. 1996, s. 484486. 

33 V. V. Barthold, (gev. H. D. Yildiz), Mogol istilasina KadarTurkistan, Ank. 1990, s. 93. 

34 Cezar, s. 286, 288. 

35 F. Ashrafi, "Between Conservation and Innovation: The Central Plan of Bukhara", 
Bukhara: The Myth and the Architecture, (ed.) A. Petruccioli, Cambridge 1999, s. 7178; H. Gaube, 
"What Arabic and Persian Sources Tell Us About the Structure of TenthCentury Bukhara", Bukhara: 
The Myth and the Architecture, (ed.) A. Petruccioli, Cambridge 1999, s. 2127; R. Sesen, islam 

273 



Cografyacilanna Gore Turkler ve Turk Ulkeleri, Ank. 2001, s. 225226; Barthold, s. 105109; H. Kurt, 
Orta Asya'nin islamlasma Sureci, Ank. 1998, s. 4855; R. Sesen, "Buhara", TDV. islam Ansiklopedisi, 
C. 6, ist. 1992, s. 364365. 

36 Yakut, Mu'cemu'lBuldan, Beyrut 1957, C. Ill, s. 247; Barthold, s. 8895; Sesen, s. 231232, 
259; H. H. Schaeder, "Semerkand", islam Ansiklopedisi, C. 10, ist. 1993, s. 468471. 

37 Yakut, C. V, s. 114; V. V. Barthold, (gev. i. Aka), "Men/ ve Murgab Suyunun Cereyani", 
Ataturk Univ. Edebiyat Fak. Arastirma Dergisi, Sayi VII, 1976, s. 176178; A. Yakubovskiy, "Merv", 
islam Ansiklopedisi, C. 7, ist. 1993, s. 775; Turk Ansiklopedisi, Ank. 1946, C. XXIV, s. 20. 

38 Yakut, C. II, s. 26; Sesen, s. 221 , 267; Turk Ansiklopedisi, C. XXXI, s. 240. 

39 Esin, s. 115; Cezar, s. 40; Yakubovskiy, s. 774. 

40 Cezar, s. 27. 

41 Cezar, s. 91. 

42 Sesen, s. 242, 258, 261 ; Cezar, s. 103; Yakubovskiy, s. 774775. 

43 Krs. D. Kuban, "Anadolu Turk §ehri Tarihi Gelismesi Sosyal ve Fiziki Ozellikleri Uzerinde 
Bazi Gelismeler", Vakiflar Dergisi, Sayi VII, 1968, s. 55; Cezar, s. 90. 

44 Sesen, s. 179, 257, 261 , 264. 

45 Sesen, s. 265. 

46 Barthold, s. 156; Sesen, s. 256. 

47 Yakubovskiy, s. 775. 

48 Stein, C. Ill, s. 1735; Sesen, s. 225; Barthold, s. 82; a. muell., a.g.m., s. 177; Cezar, s. 
103; Ayncabkz. sek. 10. 

49 T. Baykara, "Turk Sehircilik Tarihinden: Hatun Sehirleri" Belleten, C. XLIV, 1980, s. 507. 

50 Ornegin Erdehive sehrini kusatan sur uzerinde tek kapi yer ahrken, Buhara'nin dis sum 
uzerinde toplam 11, Belh sehrinde ise 12 kapi bulunmaktadir. Krs. Sesen, s. 265; Barthold, s. 82, 
108. 

51 §esen, s. 238, 239, 243, 265, 266; Barthold, s. 82, 1 06. 

52 Sesen, s. 265; Cezar, s. 72. 



274 



53 Cezar, s. 3334, 80. 

54 Sesen, s. 257; Ashrafi, s. 75; Ocal, s. 119. 

55 Sesen, s. 242, 244, 245, 258; Ashrafi, s. 76. 

56 Sesen, s. 257; Ashrafi, s. 7677; Yakubovskiy, s. 775; Schaeder, s. 470. 

57 Krs. Y. Can, islam Sehirlerinin Fiziki Yapisi, Ank. 1995, s. 107; Sesen, s. 256, 261. 

58 Sesen, s. 221 , 238, 244, 267. 

59 Sesen, s. 225, 232, 233, 238, 242, 243, 244, 245, 255, 260, 267; Barthold, s. 94; A. 
Boukhary, Histoire de I'Asie Centrale, Paris 1876, s. 208. 

60 Sesen, s. 221 , 238, 239, 243, 244, 245. 

61 Sesen, s. 233, 239, 242, 244, 256, 258. 

62 Can, s. 127, 129; Sesen, s. 265; Barthold, s. 96, 106, 108; Kurt, s. 50. 

63 Sesen, s. 232, 256; Boukhary, s. 208; Yakubovskiy, s. 775. 

64 Sesen, s. 229, 257, 261 ; Ashrafi, s. 75. 

65 Yakut, C. V, s. 1 14; Sesen, s. 232, 256, 258, 267; Ashrafi, s. 75, 7778; Barthold, a.g.m., s. 
177. 

66 Nusov, s. 10; H. Klaus, "Three Cities in Turkistan: Khiva", In Formal Structure in Islamic 
Architecture of Iran and Turkistan, NewYork 1990, s. 69; H. Klaus, "Three Cities in Turkistan: 
Bukhara", Formal Structure in Islamic Architecture of Iran and Turkistan, NewYork 1990, s. 5761; 
Can, s. 94; Cezar, s. 290. 

67 Sesen, s. 166, 176, 177. 



68 Sesen, s. 226, 232; Sesen, a.g.m. s. 364; R. G. Clavijo, (gev. 0. R. Dogrul, Sad. K. 
Doruk), Anadolu Orta Asya ve Timur, ist. 1993, s. 185. 

69 Stein, C. Ill, s. 1 8; Can, s. 9293; Cezar, s. 31 , 6783. 

70 Sesen, s. 265, 266; Can, s. 76, 93; Merv'de ise sehrin ortasindan birbirini dikey olarak 
kesen iki buyuk cadde gegmektedir. Bkz. Yakubovskiy, s. 775. 

71 §esen, s. 221, 228, 267; Barthold, s. 95; Ashrafi, s. 78. 

275 



72 Yakut, C. Ill, s. 247; Sesen, s. 219, 232, 260, 265, 267; E. Knobloch, Turkestan, Munchen 
1973, s. 148; Can, s. 95. 

73 Sesen, s. 231. 

74 Barthold, s. 91. 

75 Yakut. Ill, s. 247; §esen, s. 219, 232, 259, 262; Barthold, s. 90, 94, 109; Clavijo, 97, 99, 
171. Merv'de su seviyesini gosteren bir mikyas kullanildigi bilinmektedir. Bkz. Yakubovskiy, s. 774. 

76 Cezar, s. 103. 

77 Sesen, s. 256; Barthold, s. 91 , 92, 94, 1 06, 1 07. 

78 Sesen, s. 166, 176, 177, 239, 258, 261, 272; Kafesoglu, s. 250. 

79 Knobloch, s. 152. 

ALTUN, A., "GaznelilerMimari", TDV. islam Ansiklopedisi, C. 13, ist. 1996, s. 484486. 

ASHRAFI, F., "Between Conservation and Innovation: The Central Plan of Bukhara", In 
Bukhara: The Myth and the Architecture, (ed.) A. Petruccioli, Cambridge 1999, s. 7178. 

BARTHOLD, V. V., (gev. H. D. Yildiz), Mogol istilasina KadarTurkistan, Ank. 1990. 

, (gev. i Aka), "Merv ve Murgab Suyunun Cereyam", Ataturk Univ. Edebiyat Fak. Arastirma 
Dergisi, Sayi VII, 1976, s. 171180. 

BAYKARA, T., "Turk Sehircilik Tarihinden: Hatun §ehirleri", Belleten, C. XLIV, 1980, s. 497510. 

BELAZURi, Ahmed b. Yahya, (gev. M. Fayda), Futuhu'lBuldan, Ank. 1987. 

BOUKHARY, A., Histoire de I'Asie Centrale, Paris 1876. 

CAN, Y., islam Sehirlerinin Fiziki Yapisi, Ank. 1995. 

CEZAR, M., Anadolu Oncesi Turklerde Sehir ve Mimarhk, ist. 1977. 

, "Gegen Yuzyillardaki Turk Sehri", islam Mimari Mirasini Koruma Konferansi, Bildiriler, ist. 
1985, s. 179184. 

CHAVANNES, E., Les TouKiue (Turcs) Occidentaaux, Paris 1903. 

CLAVIJO, R. G., (gev. O. R. Dogrul, Sad. K. Doruk), Anadolu Orta Asya ve Timur, ist. 1993. 

EKEEV, O., Man "Salarm Kalbi", Man Dusa Tsarey, Asgabat 1998. 

276 



ESiN, E., Turkistan Seyahatnamesi, Ank, 1959., islamiyet'ten Onceki Turk Kultur Tarihi ve 
islam'a Giris, ist. 1978. 

FRYE, R. N., (gev. H. Kurt), Orta Cag'in Basansi Buhara, Ank. 2000. 

GAUBE, H., "What Arabic and Persian Sources Tell Us About the Structure of TenthCentury 
Bukhara", Bukhara: The Myth and the Architecture, (ed.) A. Petruccioli, Cambridge 1999, s. 1928. 

KAFESOGLU, I., "Turkler", islam Ansiklopedisi, C. 12/11, ist. 1993, s. 142280. 

KLAUS, H., "Three Cities in Turkistan: Khiva", Formal Structure in Islamic Architecture of Iran 
and Turkistan, NewYork 1990, s. 6470. 

KLAUS, H., "Three Cities in Turkistan: Bukhara", Formal Structure in Islamic Architecture of Iran 
and Turkistan, NewYork 1990, s. 5763. 

KNOBLOCH, E., Turkestan, Munchen 1973. 

KUBAN, D., "Anadolu Turk Sehri Tarihi Gelismesi Sosyal ve Fiziki Ozellikleri Uzerinde Bazi 
Gelismeler", Vakiflar Dergisi, Sayi VII, 1968, s. 5375. 

KURT, H., Orta Asya'nin islamlasma Sureci, Ank. 1998. 

MiLLi EGiTiM BASIMEVi, Turk Ansiklopedisi, Ank. 1946. 

NUSOV, V., Arhitektura Kirgizi si Drevneyhsih Vremen do Nasih Dney, Firunze 1971. 

OCAL, S., "Turklerde Yerlesim ve ilk Turk Sehirleri" Turk Dunyasi Arastirmalan, Sayi 23, 1983, 
s. 101138. 

OGEL, B., islamiyet'ten Once Turk Kultur Tarihi, Ank. 1962. 

SCHAEDER, H. H., "Semerkand", islam Ansiklopedisi, C. 10, ist. 1993, s. 468471. 

SCHLUMBERGER, D., "Le Palais Ghaznevide de Lashkari Bazar", Syria, XXIX, 1952, s. 
251270. 

STEIN, S. A., Innermost Asia, Oxford 1928. 

SUMER, F., Eski Turklerde Sehircilik, Ank. 1994. 

§ESEN, R., islam Cografyacilanna Gore Turkler ve Turk Ulkeleri, Ank. 2001., "Buhara", TDV. 
islam Ansiklopedisi, C. 6, ist. 1992, s. 363367. 

TOGAN, Z. V., Horezm Kulturu Vesikalan, ist. 1951. 

277 



YAKUBOVSKIY, A., "Merv", islam Ansiklopedisi, C. 7, 1st. 1993, s. 773777. 
YAKUT, §ihabuddin Yakut b. Abdullah, Mu'cemu'lBuldan, Beyrut 1957. 
ZASIPKIN, B. N., Arhitektura Sredney Azii Dvernih i Srednih Vekof, Moskva 1948. 



278 



Vi-lx Yuzyillarda Kazakistan'daki §ehirler ve Yerle§ik Kultur / Prof. Dr. Karl 
Baipakov[s.161-166] 



Kazakistan Cumhuriyeti Egitim ve Bilim Bakanhgi Arkeoloji Enstitusu / Kazakistan 

Yerlesik ve Gogebe Halklar Arasindaki iliskiler 

Kazak halk kulturunun derin tarihsel kokleri bulunmaktadir. Cesitli ulkelerden gelip antik 
Kazakistan topraklarim ziyaret eden seyyahlar; Turkge, Cin, Arap, Fars ve Yunan dillerinde tarihi ve 
cografi nitelikli eserler birakmislardir. Taraz, Talhir, Otrar, Keder, Kulan ve Cemukat gibi orta gag 
sehirlerinde ve Borizharsky Bobrovski, Zevakinsky mezar alanlannda yapilan kazilar sonucunda 
sayisiz arkeolojik kahnti gikanlmistir. Bu yazili ve maddT kaynaklar orta gag Kazakistan nufusunun 
ekonomi ve kultur hayatmin durumunun ortaya gikanlmasina olanak tanimistir. Yerlesik, sehir, bozkir 
ve gogebe kulturleri orta gagin yanisira antik gagda da gelismekteydi. 

Merkezleri, bugunku Kazakistan topraklan uzerinde bulunan Bati Gokturkler, Turgesler, 
Karluklar ve Oguzlar, farkli ekonomik ve etnik gelenekleri bunyelerinde banndiran devletlere ornek 
olarak gosterilebilir. 

Gogebe ve yerlesik medeniyetler uzerinde yapilan galismalar, kulturlerin birbirlerini etkilemesinin 
ve zenginlestirmesinin dunyadaki ilerlemenin temelini olusturdugunu ortaya koymustur.1 

Orta Asya'nin bozkir bolgeleri ile yerlesiktanmsal bolgeleri arasinda yeralan Guney Kazakistan 
ve Yedisu sehirleri, farkli ekonomilere sahip bu iki bolge arasinda adeta bir kopru olusturmustur. 

Turn dunyada yapilan tarih gahsmalannda yerlesik ve gogebe halklar arasindaki iliskiler 
sorununa, tanm ve sehir kulturunun gogebelerin hayatindaki onemine buyuk onem verilmistir. 

Gogebelerin "belirli psikolojik ve mantiksal baglantilanndan" kaynaklanan surekli saldin ve fetih 
emellerinden dolayi tanmsal bolgelerin kaderleri uzerinde oynadigi yikici rol hakkinda bazi gorusler 
mevcuttur. Kazak tarihgiliginin degeri, bu sozde "duzenli" reddedilmesinde yatmaktadir. Ote yandan, 
aralannda yakin etnik ve kulturel baglar bulunmasi nedeniyle, "gogebe dunyasini" komsusu 
durumundaki yerlesiktanmsal alanlardan ve sehirlerden ayn olarak ele almasi, bir yetersizlik olarak 
ortaya gikmistir. 

Hayvancilik ekonomisinin genislemesindeki etkenlerden birisi; ticaret ve hayvancilik urunlerine 
olan talepler olmustur. §ehirlerdeki ve kirsal bolgelerdeki nufus, karsihkh ticarete, el sanati ve tanm 
urunlerinin satisina ilgi duymustur.2 

Guney Kazakistan ve Yedisu, sehir kulturunun olustugu iki bolgedir ve Orta Asya'nin diger 
bolgelerinde oldugu gibi sehir kulturu buralarda da gelismistir. VIIVIII. yuzyillar arasinda sehirlerin 

279 



temel islevi idari idi. Bu durum, yazili kaynaklarda bildirilmektedir. Bu kaynaklar bagimsiz kisiler 
tarafindan yonetilen sehirlerin bagimsizhgina da dikkat gekmektedir.3 

Bolgede sehirlerin gelisiminin kendine has bazi ozellikleri mevcuttur. Sehir kulturunun olustugu 
iki bolge vardir. Guney Kazakistan'daki yerlesiktanmsal kulturde, Saka ve Kang donemlerine uzanan 
eski geleneklerin izleri mevcuttur. 

VII. ve VIM. yuzyillar arasinda sehir kulturu olusmaya baslamistir; kultur kendi igerisinde hem 
antik gelenekleri hem de bazi yenilikleri birlestirmistir. Genellikle Guney Kazakistan'a ozgu daire 
seklindeki sehir planlannda, antik yerlesimlerden orta gag sehirlerine gegen geleneksel planlamalann 
etkisi olmustur. Konutlann planlamasinda tambur sekilli girisler, dar kenarli ve onu agik dikdortgen yer 
somineleri, ikili degirmen taslan igin dikilen kaziklar ve pisirilmemis kil tuglalardan yapilmis daire 
seklindeki ya da oval istinat duvarlar gibi geleneksel ozellikler gorulmektedir. Bunlann yanisira, 
sofalann uzerindeki tumseklergikintilar ve dort kolonlu tavanlar gibi yeni unsurlar da sunulmustur. 

Yerel ve orijinal ozellikler igermeyen fakat Guney Kazakistan'in ortagag sehir kulturunun bir 
pargasi haline gelen Sogd sehir kulturunun yeni unsurlan da giderek yayihyordu.4 

Guneybati Yedisu'da ise biraz daha farkh bir sehir kulturu gorulmektedir. Burada, Guney 
Kazakistan'daki gelismis yerlesik ve tanmsal gelenekler yoktur. Gegis ticareti, VIIVIII. yuzyillardaki 
sehir kulturunun ve yerlesiktanmsal kulturun gelisiminde onemli bir rol oynamistir. §ehirlerin yerleri, 
ipek Yolu ile baglantih olduklanni gostermektedir. Ancak, buradaki sehirlerin en onemli islevlerinden 
birisi olan ticaret; sehirlerin idari, el sanatlan ve tanmsal ozelliklerini engellememistir.5 

Guneybati Yedisu'da sehir kulturunun yayilmasindaki en onemli rol, Yedisu da dahil olmak 
uzere turn ipek Yolu boyunca yerlesmis olan Sogdlular tarafindan oynanmistir. Sogdlular, Cemukat, 
Navaket, Kirmirau, Bunciket, Semeknu sehirlerini kurmuslar ve Sogd kultur standartlannin yayilmasim 
saglamislardir.6 

Ancak, sehirler de dahil olmak uzere, buralardaki nufusun gogunlugu Turk idi; sehirlerin buyuk 
bir kisminin isminin Turkge olmasi ve konu ile ilgili kaynaklar bunu ispatlamaktadir. Ornegin, buradaki 
en buyuk sehir olan Taraz'm adi, "Sanh ve kutlu TurkQoruklann sehri" anlamina geliyordu.7 

Dolayisiyla, Guneybati Yedisu'da sehir kulturunun olusumunda sadece Sogdlular degil, ayni 
zamanda Turkler de etkin bir rol oynamistir. Turk kulturu, turn Orta AsyaKazakistan bolgesinin erken 
orta gag kulturunun ogelerinden birisi olmustur. Bu olusum sureci igin "SogdTurk Sentezi" tabiri 
kullanilmistir.8 



280 



Sehirlerin Gelisimi 

Sehirlerin ticaretel sanatlan merkezleri olarak gelisimi, el sanatlan uretiminin tanmdan aynlmasi 
ve yogun bir sekilde yayilmasiyla ilintilidir. 

Ticaret, sehirlerin gelisimindeki en onemli etkenlerden birisi olmustur. Sehirlerde sadece uretim 
degil, ayni zamanda satis da yapilmaktaydi, ki bu gagdas yorumlara gore daha onemlidir. Sehirlerdeki 
mal ahsverislerinde ug ana yonelim soz konusuydu; ulkeler arasinda, sehirler ve gevreleri arasinda ve 
sehirler ile gogebelerin yasadigi bozkirlar arasinda. 

Ticaret, yerel aristokrasiye ihtiyag duydugu zenginligi getirmistir ve ozellikle de giderek artan 
yagmacihgin farkina varmalanni saglamistir. Bizans, Sogd, Cin ve diger ulkelerden getirilen luks 
mallarTurk aristokrasisinin merkezlerinde, zengin vatandaslann evlerinde biriktiriliyordu. 

Gogebelerle yapilan takas ticareti, buyuk sinir sehirlerinde (isficab, Otrar, DekhNucikes) kurulan 
ticaret fuarlannda gergeklestiriliyordu.9 

Otrar, Suyab ve Taraz'da basilmis olan demir paralann ortaya gikanlmasi, ticaretin parayla 
yapildigini gostermektedir. Bunlar Kangarlann, Turgeslerin ve Turkhuslann paralandir. Darphaneler, 
Kazakistan'in buyuk sehirlerinde faaliyet gosteriyordu. 

Burada bulunan paralar, uluslararasi bir ticaretin varhgini gostermektedir. Sogd paralan, VII. 
yuzyila ve VIM. yuzyihn baslanna ait eski Turk paralan, Ferganahlara, Cin Hanedanhgi Tan'a ait 
paralar ve Buhara paralan, uluslararasi bir ticaret sisteminde sehirlerin onemini dogrulamaktadir. 

Kazakistan'in VII. ve VIM. yuzyildaki en onemli siyasi ve ekonomik merkezlerinden birisi, ticaret 
yollan uzerinde bulunan eski Otrar idi. Otrartobe ve gevresindeki sehirlerde bulunan demir paralar, 
parah ticaretin Otrar vahasinda gelistigini gostermektedir. Otrartobe'de VII. yuzyila ait Sogd paralan 
bulunmustur. VII. yuzyihn sonlannda ve VIM. yuzyihn baslannda eski Turkler tarafindan basilan 
"tugun" adh paralar, kokenlerinin §as'a dayandigini gostermektedir. Uzerinde 'tamga'ya benzer bir 
isaret ve Sogd yazilan bulunan paralar, Fergana'nin Turk hukumdarlan tarafindan basilmistir. Qin 
paralan ise Tan Hanedani tarafindan basilmistir (618907). Bunlara VII. yuzyildan XII. yuzyila kadar 
Orta Asya topraklannda kullanilan Buhara parasi da dahildir.10 

Turges Hanligi'nin VIM. yuzyihn baslanndan itibaren para bastigi bilinmektedir. Bu paralara 
verilebilecek ilk ornekler, 711 'den 766'ya kadar yonetimde olan Turges hanlannin kendileri igin 
bastirdiklan paralardir. 

Bu tip demir paralar literaturde Turges damgali paralar olarak bilinmektedir: on tarafmda bir yay 
sekli bulunmaktadir ki, bu Turges Hani'nin parasi oldugu anlamina geldigi dusunulmektedir. 

ilk Turges paralan Taraz ve Suyab'da basilmistir. Tukhuslann paralan ise Navaket ve Suyab'da 
basilmistir.11 

281 



Kulturlerin Etkilesimleri 

Orta Qag'in baslannda Orta Asya'da yaygin olan bir anlayisa gore, genis bolgeleri ve ulkeleri 
simgeleyen dort 'dunya hukumdan' mevcuttu: Sun (589618) ve daha sonra da Tan (618907) 
hanedanliklannin gucu altinda birlesen guglu Qin devleti; merkezi Kanaudja ve Ganja sehirlerinde 
bulunan Hint Kralligi; Pasifik Okyanusu'ndan Karadeniz'e kadar uzanan Turk topluluklan ve iran ile 
Bizans, dunyanin dort bir yanina yayilmis dort dunya monarsisi diJsuncesinin temellerini teskil 
ediyordu. Bunlar, guneyde Hint felsefesi ve biliminin oneminden dolayi bilgelik krali olarak da 
adlandinlan filler krahnin (Hindistan); batida, hazineler krahnin (iran ve Bizans); kuzeyde, atlar 
krahnm (Turk Kaganlan) ve doguda da devlet yonetim bigimi ve Cin icatlannin ununden dolayi devlet 
ve sanayi krali olarak da adlandinlan halkin krahnin (Cin) ulkeleriydi. Atlar krahna ayni zamanda 
hayvanlar krali da deniyordu. Batida ise iki ayn kral tanimlamasi vardi: Bunlardan birisi 'krallann krali' 
(iran), digeri de 'kocalann krali' (Bizans'taki kadinlann guzelliginden dolayi) idi.12 

Bu olaylann yasandigi donemde yasamis, farkh ulkelere mensup yazarlar sadece su ya da bu 
devletin basanlanndan bahsetmemisler, ayni zamanda bir baskasinin kulturel degerlerinin kendi 
halklan tarafindan ozumsenmesine de deginmislerdir ve bu dunya kulturunun olusum sekillerinin 
unsurlanndan birisidir. 

Dogu ve Bati ulkelerinde ticari mallann, kulturel unsurlann ve uygulamah sanattaki, mimarideki 
ve duvar boyamadaki standartlann yayilmasi ile birlikte, muzik ve dans sanatlan ve gosteriler de 
yayildi. Muzisyenler ve dansgilar, vahsi hayvan terbiyecileri, cambazlar ve taklitgiler, hokkabazlar ve 
illuzyonistler bir araya gelip gezici topluluk olusturdular. Bu sanatin tercume edilmesine gerek yoktu, 
herhangi bir dil engeli yoktu. Ayni gosteriler Bizans imparatoru'na, Kiev Knezi'ne, Turk Kagani'na ve 
Cin imparatoru'na ayn ayn sergileniyordu.13 

Yabanci orkestralar hem 'resmi saray torenlerinde' hem de 'gayriresmi saray partileri'nde 
gahyordu. "Kagan, bu torenlerden birinde tanikhk ettiklerine dair sunlan yaziyordu: Buda Rahibi 
'SuanTszyan', saraplann konulmasi ve muzigin baslamasi emrini verdi... Turn bunlar olurken yabanci 
muzik duyuluyor ve metal ziller gahyordu. Her ne kadar bu muzik barbarlann muzigi olsa da kulaga 
hos geliyor, kalpleri ve beyinleri oksuyordu".14 

Tan Hanedanhgi donemindeki Qin'de en populer olan muzik, Dogu Turkistan'in ve Orta 
Asya'nm batisindaki sehirlerin muzigiydi. Kahkar, Buhara ve Semerkant, Hindistan ve resmi himaye 
altindaki Kore'deki muzik gelenegi, Qin muzik gelenegi ile ortakti. 

Dogulu oyuncular sik sik istanbul'a turneye gelirdi. Bizans imparatorigesi'nin sarayda verdigi 
partilerden birinde, Rus Prensesi soytan ve ip cambazlarimn gosterilerinden oldukga etkilenmisti. Turk 
cambaz, Selguklu Sultani'nin onuruna verilen partide tehlikeli parendeler atmisti. Maskelerin 
kullanildigi gosteriler de sergileniyordu.15 



282 



Bu gelenekler Ortagagin sonlanna kadar devam etti. Nauryzin Bagdad igin yapilan 
kutlamalarda, halifenin huzurunda maskeli gosteriler sergilenmisti. 

ipek Yolu boyunca yapilan kazilarda, degisik yerlerde muzik ve tiyatro kulturu alanindaki 
gelismeleri ve etkilesimleri kanitlayan gok sayida bulgu ortaya gikanldi. Bunlar arasinda; Tan 
Hanedani donemine (VIVIII. yy.) ait uzerinde dans, maskeli oyuncu ve muzik korosu tasvirleri bulunan 
tuglalar ve gomlekler bulunmaktadir. Oyunculann buyuk bir kisminm yuzleri, bunlann Orta Asya 
halklanndan olduklanni gostermektedir. Pencikent, Varaksa, Afrasiab, Toprakkale ve Dogu 
Turkistan'daki sehirlerin gunumuze kadar kalan gosteri salonlannm duvarlannda maskeli 
muzisyenlerin ve oyunculann tasvirleri bulunmaktadir.16 

Mimari ve Sanat 

Qagin Turkleri olan Turgesler ve Karluklann sehirlerinde mimari eserler, Budist tapinaklan, 
kiliseler, camiler insa edilmis, guzel sanatlar, uygulamali sanatlar ve heykelcilik gelistirilmistir. 

Arkeolojik kazilar sayesinde, Keder ve Cemukat sehirlerindeki anitsal yapilar, Kulan ve Kok 
Merdan'daki konutlar ve Suyab ve Navaket'teki Budist tapinaklan ve manastirlar ortaya gikanlmistir. 

VII. ile IX. yuzyil arasindaki anitsal yapilara ornek olarak Keder ve Cemukat sehirleri 
gosterilebilir. Buralarda gosteri salonlan, konutlar ve ekonomik tesisler bulunmaktadir. Keder'deki 
gosteri salonunun alani 150 metrekareden daha fazladir. Bu salonun duvarlan resimlerle ve oymali 
ahsap levhalarla suslenmistir. Bu levhalann gunumuze kadar ulasabilmesinin sebebi, gikan biryangin 
sirasinda tavanm artik gurumeye baslamis olan levhalar uzerine gokmesi ve bunlan bu sekilde 
yuzyillarca korumasidir. 

Kullanilan sanatsal dusunce ile baglantili esyalann ve saray sahnelerinin resimleri efrizler 
uzerinde temsil edilmistir. Levhalardan birinin (122x25 cm.) uzerinde hayvan tahtlann uzerinde oturan 
iki tann resmedilmistir. Qentikli bir taci olan erkek tann, burunlan birbirine bakan iki adet kanatli deve 
seklinde tasvir edilmis bir tahta oturmaktadir. Tannnin gogus hizasinda duran sag elinde, ucunda 
kivnlan filizler olan bir asa bulunmaktadir. Muhtemelen, bu efrizin alt kismina ait levha uzerinde, tahtin 
asagisindaki hah ile kaplanmis zeminde iki dizi uzerine gokmus hayvan figurleri gosterilmektedir. 
Tannnin sol elinde ise, kenan disli seklinde bir kase ya da altar bulunmaktadir. Disi tann ise 
boynuzlanni birbirine gatmis iki koyun seklindeki bir taht uzerinde oturmaktadir. Disi tannnin 
kafasinda, alninm uzerine dogru dusen uglan egilmemis yay seklinde bir tag bulunmaktadir. Hafifge 
bukulmus sol elinde uggen seklinde bir nesne bulunmaktadir. 

Benzer tann tasvirleri, Pencikent'teki resimlerde ve hemen yakinindaki Guney Sogd'un Kislak 
Sivaz sehrinde bulunan kaplann kuguk bir kisminm uzerinde de gorulmektedir.17 

Cemukat'taki gosteri salonu; kirmizi, sari ve mavi renkli geometrik sekillerin kullanildigi 
resimlerle suslenmistir. Cemukat'taki tapinagin duvarlan, oymalarla islenmis, kil levhalarla 

283 



suslenmistir. Burada, asma filizleri, laleler ve bir gigek demeti resmedilmistir. Tapinakta, ilahi atesin 
yakildigi yanm daire seklinde bir kursusofa bulunmaktadir.18 Saray ve tapinak duvarlannin 
suslemesinde, resimler, kabartmah ve oymali algi levhalar ve oymali ahsaplar yaygin olarak 
kullamlmistir. Kulan ve Navaket idarecilerinin sehir disindaki saraylannda, bazi salonlann duvarlan 
oymali ve renkli algi ile suslenmistir. Levhalann suslemesinde, bitkisel ve hayvan figurlerinin yanisira, 
kuslari ve insanlan tasvir eden kilden yapilmis kuguk heykel figurler de kullamlmistir. Suyab ve 
Navaket sehirlerinde anitsal Budist tapinaklan ortaya gikanlmistir. Burada, kalintilann depolandigi 
merkezi salonlan ve dolambagh koridorlan olan yapilar ve inananlar igin yapilan binalar ve 
mustemilati bulunmaktadir. Tapinagin duvarlan fresk resimler ile suslenmistir ve duvarlardaki 
oyuklarda ve kaideler uzerinde Buda heykelleri bulunmustur.19 

Kazakistan'daki sehirlerde gorulen guzel sanatlar ve susleme sanati, Buyuk ipek Yolu'nun 
uzerinde bulunan diger Orta Asya, Yakin ve Orta Dogu ve Dogu Turkistan sehirleri ile 
karsilastinldiginda benzer ozellikler sergilemektedir. 

Din 

Erken Orta Cag doneminde, Kazakistan'da yasayan Turkler putperestti. Gok'e (Tengri), 
YerSu'ya (lersu) taparlardi. Kaganlar, Gok'un iradesi ile goreve gelirdi. Turkler zaferlerini onun iradesi 
ile kazanirdi ve yine onun iradesi ile yenilirlerdi. 

Bir sonraki ise, anlami itibariyle disi bir tannydi. Umay'in, ailenin ve gocuklann koruyucusu 
olduguna inanihrdi. Kutsal dag inanci da oldukga yaygindi. 

Yazih ve arkeolojik bulgulann dogruladigi uzere, Turkler atesin temizleyiciligine inandiklanndan 
atese de tapmistir.20 

Birgok Ortagag yazar, 'yada' tasinin buyulu gucu ile yagmuru gagirabilen Turk buyuculerden 
bahsetmistir. 

Kazakistan nufusunda, kendi inanglannin yaninda Zerdustluk, Budizm ve Hiristiyanhk gibi diger 
dunya dinleri de yaygindi. 

VI. yuzyildan sonra Budizm'in Turkler uzerinde buyuk bir etkisi olmustur. SuanTszyan, Bati 
Gokturklerinin kaganinm Budizme karsi iyi niyetli tutumunu yaziya dokmustur. VII. yuzyilin ilk 
yansinda, Bati Turklerinin bazi kaganlan Budist olmustur ya da Budizm'i himayeleri altina almislardir. 
Budizmin Turkler arasinda yayilmasinin yerlesik hayat tarzina ve sehir yasamina gegis ile baglantisi 
vardir. 

Guney Kazakistan'da ve Yedisu'da Budizm oldukga yaygindi. Chu Vadisindeki AkBesim, 
Krasnaya Regka, Novopavlovskoye sehirlerinde ortaya gikanlan Budist yapi bulgulan bunu 



284 



kanitlamaktadir. Bunlar, tapinaklar ve manastirlar ile Budizme ozgu ozellikler ve sekiller tasiyan 
heykelcikler ve tas anitlardir. 

VII. yuzyihn baslanndan kalma iki Budist tapinagimn AkBesim ve Suyab'daki kahntilan 
tamamen ortaya gikanlmistir.21 Hiristiyanhk, batidan doguya dogru, ipek Yolu boyunca yayilmistir. V. 
yuzyihn ilk yansinda, Dogu Roma imparatorlugu'nda Rahip Nestory'nin takipgilerinin "keretik" (kabul 
olunmus ogretilere karsi olan) mezhebi ortaya gikti. Nestory'nin galismalan 431 yihnda Efes 
Katedrali'nce lanetlendi ve Nesturiler uzerinde vahsi bir zulum uygulanmaya basladi. Bu olaylann 
sonucunda iran'a kagmak zorunda kaldilar. Zengin Suriyeli tuccarlar ve sanatkarlar istanbul'daki 
pazarlanni kaybederek Dogu'ya yoneldiler. 

Suriyeliler Asya'nm en uzak bolgelerine kadar ilerlediler. Kolonilerinin ve ticarethanelerinin 
Akdeniz sahillerinden Cin'e kadar uzantilan mevcuttu. Suriye HiristiyanligYnin kanitlan turn bu yol hat 
boyunca gorulmektedir. Suriyelilerin yuzyillarca suren ekonomik baglan; Arap Yanmadasi, Hindistan, 
Orta Asya ve Kazakistan'in diger bolgelerinde kulturel etkiler birakmistir. 

VII. ve VIM. yuzyillar arasinda Nesturi faaliyetleri Guney Kazakistan ve Yedisu'da oldukga 
yaygindi. Birgok sehirde Nesturi kilisesi mevcuttu. Patrik Timophey doneminde, Hiristiyanhk, Turklerin 
Kagani (muhtemelen Karluk Yabgusu) tarafindan da kabul edilmistir. IX. yuzyildan X. yuzyila 
girilirken, Kerkul metropolu kurulmustur; Hiristiyan kiliseleri Taraz ve Mirki sehirlerinde faaliyet 
gostermis ve Hiristiyanlar SeyhunDerya sehirlerinde yasamistir. 

Yedisu ve Guney Kazakistan sehirlerinde yurutulen Nesturi galismalan ile ilgili bulgular, yazih 
kaynaklardaki bilgileri dogrulamaktadir. AkBesim sehrinde bir Hiristiyan kilisesinin kahntilan 
bulunmustur. Cemukat ve Navaket sehirlerinin mezarliklannda yapilan kazi galismalan sirasinda, 
gumus ve bronz isa heykelleri bulunan Hiristiyan mezarlan ile karsilasilmistir. Krasnaya Regka 
sehrinde isa nefriti bulunmustur. Dortgol 

Tepe'de bulunan tas dibek Simkent muzesinde saklanmaktadir. Bu dibegin uzerinde 
Hiristiyanhgin sembollerinin isa ve guvercin resimleri bulunmaktadir. 

Taraz'da yapilan kazi galismalan sirasinda, VIVIII. yuzyil tabakasinda uzerinde 'Peter ve 
Gauriil' yazan seramik bir bardak ile karsilasilmistir. 

Ortaya gikanlan tarihsel nitelikli el sanati eserleri arasinda, (bulunduklan yerlere gore) 
Anikovskoe ve Grigorievskoye olarak adlandinlan ve uzerlerinde erken Hiristiyan gagi ikonografisine 
ait resimler bulunan iki adet gumus tabak bulunmaktadir. IXX. yuzyila ait Grigorievskoye adli gumus 
tabagin zemini ve bazi kisimlari altin kaplamadir. Dinsel temalarla ilgili sahne, birbirine gegmis ug 
madalyon uzerinde ve aralanndaki bosluklarda tasvir edilmektedir. 

Navaket'te Hiristiyan toplulugunun varhgi ile ilgili olarak sadece mezarlardaki Suriye yazilan 
degil, ayni zamanda seramik esyalar ve buyuk sarap kadehleri uzerindeki Sogd yazilan da kanit teskil 

285 



etmektedir. Bunlardan birinde soyle yazmaktadir: "Bu kadeh ogretici Yaruk Tigin igindir. Usta Pastum. 
Kadehimiz dolu olsun, amin, amin!" Bu yazida, TurkSogd mezar yazitlannda orta olarak kullanilan 
"ogretici" ifadesi bulunmaktadir. Sonda kullanilan "amin" ifadesi ise, YarukTigin'in Hiristiyan 
toplulugun onderi oldugunu suphesiz olarak ortaya koymaktadir. Diger kadehin uzerinde ise daha kisa 
bir yazi bulunmaktadir: "Bu kadehin Ustasi Pastun" yazmaktadir. Navaket'in batismda bulunan 
Pokrovka sehrinde bulunan bir baska kapta ise, "Bu kap Pakap toplulugunun bir ihsanidir: Bu sarabi 
neseli vakitlerde ig... Mutlulugu tannlardan alan Egemen AliBilge, mutlu ol, hayir sahibi ol!" olarak 
tercume edilen iki satirhk uzun bir Sogd yazisi bulunmaktadir. 

Taraz'da bulunan kadehin uzerinde "Hukumdar llgat" ve Kasimigi sehrinde bulunan kadeh 
uzerinde de "Rahip §irfan" yazmaktadir (IXX. yy.). §arap kaplan uzerine kazinan yazilardan, 
Yedisu'daki sarap uretiminin Hiristiyanlann elinde oldugunu ve sarabin torenlerde onemli bir rol 
oynadigini ogreniyoruz. Arkeologlar aynca Aktepe Stepninskoye sehrinde XXI. yuzyila ait bir sarap 
uretim odasi bulmustur. Bu odanm tabani, uzerine isa resimleri kazinmis pismis tuglalarla 
kaplanmistir. 

Bu sekilde, arkeolojik ve epigrafik bulgularla birlikte orta gaga ait yazih kaynaklar, Hiristiyanligin 
yayilmasina dair onemli bilgiler sunmaktadir.22 

Mani Faaliyetleri ve Zerdustluk 

ipek Yolu boyunca yayilan dinlerden birisi de Manilik idi. Bu din ilk olarak III. yuzyilda iran'da 
ortaya gikti ve kisa surede italya'dan Qin'e kadar uzanan bolgede bir gok takipgi kazandi. Temel 
olarak Zerdustluk ve Hiristiyanligin genel bir sentezini temsil ediyordu. Manilik dini, Hiristiyanligin 
misyonerlik dusuncesini ve Zerdustlugun de iyi ve kotunun/aydinhk ve karanhgin gatismasi 
dusuncesini benimsemistir. 

Manilik dininin Yedisu ve Guney Kazakistan'daki takipgileri ilk olarak yerlesik nufus iginden 
gikmistir. 

Turfan vahasinda bulunan Uygur el yazmalannda ifade edildigi sekliyle, "iki Temelli Kutsal 
Kitap" isimli Mani kitabinda, bu kitabin "ArguTalas" sehrinde "on oklann ulkesinde inang uyandirmak 
igin" yazildigi bildirilmektedir. Burada unlu Taraz kentinden bahsedilmektedir. Balasagun ve Qigilbahk 
gibi bazi Yedisu sehirlerinde de Manilige inananlann bulundugu bilinmektedir.23 

1 Baipakov K. M. Drevnaya and srednevekovaya istoriya Kazakstana v svete 
archaeologicheskih issledovanii. Otan Tarihi. 1998, M.S. 3542. 

2 Margulan A. Kh. Iz istorii gorodov and stroitelnogo iskusstva drevnego Kazakhstana. 
AlmaAta, 1950. P. 48; Jdanko T. A. Nomadism v Srednei Asii/lstoriya, archaeology and ethnology 
Srednei Asii. M., 1968. s. 274281. 



286 



3 Belenitskii A. M., Bentovich I. B., Bolshakov O. G. Srednevekovii gorod Srednei Asii. L, 
1973. s. 148; Zuev U. A. Kitaiskie izvestiay about Suayb/lzvestiay Akademii nauk KazSSR/Seriay 
history, archaeology and ethnology. Cilt. 3 (14). 1960. s. 8796; Bartold V. V. Ocherk istorii 
Semirechiay/Cochineniay. Cilt. II, Bolum 1. M., 1963. s. 3738. 

4 Baipakov K. M. Srednevekovay gorodskay cultura Ujnogo Kazakhstana and Semirechiay. 
AlmaAta, 1986. s. 189190. 

5 Baipakov K. M. Srednevekovay gorodskay cultura Ujnogo Kazakhstana and Semirechiay. 
AlmaAta, 1986. s. 190191. 

6 Masson V. M. Sogdiiskay epokha and culturnay integratsiay/Uspekhi sovietskoi 
archaeology. 1979, C. 4. s. 37. 

7 Klayshtornii S. G. Drevneturkskie runicheskie pamaytniki kak istochnic po history Srednei 
Asii. M., 1964. s. 131. 

8 Gafurov B. G. Tadjiki/Drevnayay and srednevekovay history. M., 1972. s. 222223. 

9 The History of Kazakhstan. Cilt 1 , AlmaAta, 1 996. s. 365366. 

10 Burnasheva R. Z. Monety s gorodischa Otrartobe and Otrar's oasis/ Archaeological 
issledovaniay v Kazakhstane. AlmaAta, 1975. s. 8592. 

1 1 Usupova S. M. Drevneturkskie monety Otrar's oasis and Semirechiay/lzvestiay 
Nationalnoi Akademii nauk RK/Seriay obchestvennikh nauk. 1993, i5. s. 8183; Nastich V. N. Monetnie 
nahodki s gorodischa Krasnay Rechka/Krasnay Rechka and Burana. Bishkek, 1989. s. 96158. 

12 Marshak B. I. Sogdiiskoe serebro. M., 1971. s. 77. 

13 Darkevich V. P. Argonavty srednevekoviay. M., 1976. s. 142160. 

14 Zuev U. A. Kitaiskie izvestiay o Suaybe. s. 8889. 

15 Darkevich V. P. Argonavty srednevekoviay. M., 1976. s. 151. 

16 Belenitskii A. M., Marshak B. I., Raspopova V. I. Archaeological raskopki v Tadjikistane. 
Vyp. 19, 1986. s. 303304; Baipakov K. M. Teatralizovannye predstavleniay v srednevekovyh gorodah 
Kazakhstana/Vestnic Academiay nauk. i 4, 1987. s. 7782. 

17 Baipakov K. M., Ternovay G. A. Tsentralnii zal dvortsa gorodischa Kuiruktobe v Otrar's 
oasise/Priaralie vdrevnosti and srednevekovie. M., 1998. s. 156166. 



287 



18 Shardenova Z. Sh. L'architecture du palais de la ville medievale de Djamukat/Recherches 
archiologiques au Kazakhstan. Paris, 1998. s. 119131. 

19 Baipakov K. M., Goraycheva V. D. Semirechie/Archaeology Srednei Asii and Dalnego 
Vostoka v epokhu srednevecoviay. M., 1999. s. 151162, 341343. 

20Stebleval.V.Kreconstruktsiidrevneturkskoireligioznomifologicheskoisistemy/Turkologicheskii 
sbornik. M., 1972. s. 213226. 

21 Staviskii B. J. Sudby buddizma v Srednei Asii po dannym archaeology. M., 1998. s. 
111151. 

22 Baipakov K. M. Srednevekovie goroda Kazakhstana na Velikom Shelkovom puti. 
AlmaAta, 1998. s. 3033. 

23 Baipakov K. M. Srednevekovie goroda Kazakhstana na Velikom Shelkovom puti. 
AlmatAta 1 998. s. 3336. 



288 



Kirgizlarda Dim ve Sosyal Hayat/ Prof. Dr. Mustafa Erdem [s.167-176] 

Ankara Universitesi Mahiyat Fakultesi / Turkiye 

A. Din? Hayat 

Kirgizlar, bir Turk toplulugu olarak, digerlerinin yasadigi dint hayati yasamis, din alanmda 
onlann birikim ve tecrubelerine sahip olmustur. Ayni bolgelerde ve diger Turk topluluklan ile ig ige 
yasamis olmalan dolayisiyla, onlann farkli bir dint inamsa sahip oldugunu dusunmek dogru degildir. 
Ancak sosyal yapilan ve hayat tarzlan itibanyla diger topluluklardan bazi ozelliklerle aynlmalan 
mumkundur. Bu gergevede islam'i daha sonradan kabul etmeleri, kabul ettikleri islam'i iyi 
ogrenememis veya iyi uygulayamamis olmalan ihtimal dahilindedir. Daglarda yasiyor olmalan, 
hayvancilikla gegimlerini saglamalan ve gogebe hayati devam ettirmeleri, yerlesik hayati tesvik eden 
islam igin olumsuzluk sebebi olarak karsimiza gikmaktadir. 

Kirgizlann dint hayati ile ilgili gesitli kaynaklarda degisik bilgiler ve gorusler yer almaktadir. 
Ancak bu bilgilerin buyuk bir kismi birbirileriyle gelismektedir. Kirgiz tarihinde birbirileriyle gelisir gibi 
gorunen bilgi ve gorusleri hakh gikaracak belirtiler de bulunmaktadir. Fakat bu belirtileri kesin deliller 
olarak kabul edip onlar uzerine hukum insa etmek mumkun degildir. Zira kendileri Musluman olmayan 
yazarlar, dint taassuplan dolayisiyla, Kirgizlann islam dini ile arasini mumkun oldugu kadar uzak ve 
islam'in onlar uzerindeki izlerini olabildigince silik gostermege galismaktadir. 

Sovyetler Birligi doneminde yetisen yazarlann temelde din olgusuna ve ozelde islam'a bakislan 
bilinmektedir. Dolayisiyla onlann islam dini ve Kirgizlann Muslumanhgi ile ilgili saghkh bilgi vermeleri 
ihtimalden uzaktir. Turk dunyasi ve Kirgizlar uzerinde inceleme yapanlar ve seyyahlar, kendi dint 
inanislan dolayisiyla ne kadar objektif olabildikleri bir kenara birakilacak olursa, rastladiklan mevzT 
olaylan genellestirme yoluna giderek Kirgizlann dint hayatlan hakkinda genel bilgiler vermektedir. 
Kirgizlann tamammin yerlesik bir hayata sahip olmamalan arastirmacilann isini zorlastirmakta, onlan 
saghkh genellemeler yapmaktan alikoymaktadir. Ancak hangi sart ve ortamda olursa olsun, bu alanda 
arastirma yapan herkes, Kirgizlann, Musluman oldugu yonunde hemfikirdir.1 Arastirmacilann ve 
tarihgilerin tartistiklan asil problem, Kirgizlann ne zaman Musluman oldugu ve islam'in onlar 
uzerindeki etkilerinin neler oldugu hususudur. Bu gergevede; gunumuzde Kirgizlann dint hayati 
hakkinda saghkh degerlendirmeler yapabilmek igin, onlann dint hayatini islam oncesi ve sonrasi 
olarak ikiye ayirmakta yarar vardir. 

I. Kirgizlarda islam Oncesi Dim Hayat 

A. Tann ile ilgili inanislar 

Kirgizlar bolgede yasayan diger Turk boylan gibi Geleneksel Turk dint inanisinin temsilcisi ve 
uygulayicisi durumunda olmustur. Tann konusunda Kirgizlan diger Turk topluluklanndan ayirmak 



289 



mumkun degildir. Gerek cografT konumu, gerekse sosyokulturel yapisi itibanyla, diger dint inamslarda 
oldugu gibi, Tann konusunda da etkilesme, benzesme ve birliktelikler dikkati gekmektedir. 

Turklerin bilinen haliyle peygamberleri ve kutsal kitaplan bulunmamaktadir. Ancak sahip 
olduklan Tek Tann (Gok Tann) inanci ile, Monoteist dinler arasinda yer almakta, ona islam'in telkin 
ettigi esaslara benzer ozellikler atfetmektedir. Tann'nm zat ve sifatlan gibi en muhim meselelerde, 
sadece putperestlerden degil, Tevrat ve incil'in ugradigi tahrifler dolayisiyla, Yahudi ve 
Hiristiyanlardan daha ileri bir konuma ulasmaktadir. Ancak Osman Turan, Kirgiz, Baskurt ve bazi 
Turk boylanmn kendilerini Tann konusunda, diger Turk boylanndaki, bu ileri duzeye gikaramadiklanni 
ifade etmektedir. O, Kirgizlann sonradan vazgegtikleri olu yakma geleneklerini bunun bir sebebi 
olarak gostermektedir.2 

Kirgizlar, Tann'ya "Kojo Kuday" (Koca Kuday) derler.3 Bazen sadece "Koca" sozunun 
kullanildigi da gorulmektedir. Esasen Altay efsanelerinde Tann, hep kayin agacinm uzerinde "gok 
sakalli bir ihtiyar" olarak bilinmektedir. Muhtemelen Tann'ya Koca denilmesinin sebebi de budur. 
"Gok" ve "Gokluk", Tann'nm rengi ve semboludur. Aynca "Gok Kurt" Tann'nin sembolu olarak bilindigi 
gibi, "Gok sakalli vezir" de, Tann tarafindan gonderilmis, hukumdann yardimcisi olan kutsal bir kisidir 
ve bu efsanenin onemli bir motifidir.4 

B. Umay ile ilgili inanislar 

Orhun Abidelerinde ve baska bazi kaynaklarda melek kavramina benzer bir varhk olarak 
"Umay" dikkati gekmektedir. Kitabelerde Umay, gocuklann koruyucusu olarak yer almaktadir. Kasgarh 
Mahmud da meshur Kutadgu Bilig isimli eserinde, kadinlann Umay'i ugur saydiklanni, ana karnindaki 
gocuklann, Umay tarafindan korunduguna inandiklanni yazmaktadir.5 

Kirgizlar, gocugu koruyan varhga "Umay Ene" demektedir.6 Qocuk dogduktan sonra yapilan ve 
"besiktoy" denen torenlerde, gevresinde marifetleriyle sayginhk kazanan bir kadin, gocugu besiginden 
ahr, onun korunmasi ve iyi uyumasi igin "Bismillah benim elim degil, Umay Ene'nin eli" diyerek gocugu 
tekrar besigine koyar.7 

Bugun Turkgede gocuklan korkutmakla alakah olan "Umaci" tabiri bu eski inancin, degisime 
ugramis bir devami olarak gorulmektedir.8 

C. Kam (§aman) ile ilgili inanislar 

Turklerin islam oncesi dint inanislannda ve halen Geleneksel Turk dint inanislanni devam 
ettirenler arasinda "saman" gok etkili bir varhktir. Bu kelime Tunguz kokenli olup, Turkler arasinda 
yaygin kullanilan sekli "kam"dir. Ancak Yakutlarda "oyun", Kirgiz, Kazak ve Ozbeklerde "bahsibaksi" 
kelimesi saman yerine kullanilmaktadir.9 



290 



Verilen bilgilere gore her kamin kendine gore bir davulu, dumbelegi, tefi olup, o bunlan galdigi 
zaman insanlar etrafinda oynamaktadir. Bu merasimin asil amaci, kotu ruhlan defetmek, neyi kurban 
edecegini bilmek, hastahgi tedavi etmek, olum ve baska belalardan insanlan korumak ve gelecekle 
ilgili haber vermektir. Bunun uzantisi olabilecek falcihk, bahsihk, dalcihk (insanlann sirtina bakarak bir 
seyler soyleme), kabir hayati hakkinda bilgiler vermek, peri oynatmak, daglara, buyuk agaglara, 
yildizlara perestij, Kirgizlar arasinda bulunmaktadir.10 

Arap kaynaklan, Kirgiz kamlanndan yani baksilardan soz ederken bunlara Sogdca bir kelime 
olan ve "Allah'in Peygamberi" anlamina gelen "faghinun"dendigini nakletmektedir.11 Faghinun muska, 
sihir, fal isleriyle ugrasan gelecekle ilgili haber veren ve hava tahminlerinde bulunan adam 
demektir.12 Faghinun yaptigi isler itibanyla baksi ve kamlarla ayni isi gormektedir. Kirgizlar, islam'i 
kabul ettikten sonra baksi, her turlu amelle ilgili dua okuyan, hastalara sifa dagitan biri olarak kabul 
edilir. Onlar disardan sagladiklan desteklerle (cin, seytan, albasti etkisiyle) hasta olanlara yardim 
eder. Cesitli hareketlerle (danslarla) onlan korkutup kovalar.13 

D. Ruh ile ilgili inamslar 

Ruh ve ahiret kavrami butun dim tasavvurlarda esas unsuru teskil etmektedir.14 Turkler, ruhun 
ebedTligine ve bunun zaruri bir neticesi olarak ahiret hayatina, iyilik ve kotuluklere dair bir hesabin 
verilecegine inanirlar. Ayni sekilde onlar birgok eski kavimler gibi Kagan ve Beyler olunce ruhlannin 
bir kus gibi goge, Tanri'nm yanma ugtugunu (ugabardi) kabul ederler. Eski Turkgede "ugmak" 
kelimesinin ayni zamanda "cennet" anlamina gelmesi ve islam devrinde bu mefhumu ifade igin ayni 
kelimenin kullanilmasimn sebebi budur.15 

Kasgarli Mahmud, Turklerde ruhlann yilda bir defa geceleri, hayatta iken yasadiklan sehirlere 
gelip, halki ziyaret ettigine ve "tiki" diye bir ses gikardigina dair bir inanisin varhgini haber 
vermektedir. Goklere gikan iyi ruhlar dunyadaki akrabalan igin tann nezdinde sefaatte bulunmaktadir. 
Yer altina giden kotu ruhlar da fenalik yaparlar.16 

iyi ruhlann Tann yaninda goklere ugmasi ve akrabalanna sefaate bulunmasi, ecdadi tazim ve 
mill? suur duygulannm bir baslangici olarak kabul edilmektedir.17 Buna mukabil kotu ruhlann kuguk 
gocuklara zarar verdigine inanilmakta, bu sebeple, onlan yaniltmak igin gocuklara degisik isimler 
verilmektedir.18 Geleneksel Turk dint inanismda, yuksek daglar ve pinarlar iyi ruhlann makami 
sayilmaktadir.19 

Ruh inanci Kirgizlarda da oldukga onemlidir. Manas Destani'nda bu konuda gok sayida ornek 
bulunmaktadir. Burada onlann kizil ince bir ruha inandiklan belirtilmektedir. AlmanBet kendisi 
Musluman oldugu halde, kizil ve ince ruhun cennete girmesini arzulamaktadir. Bu durum Kirgizlann 
eski din? inanislanni islam ile birlikte devam ettirdiklerini gostermesi bakimindan 6nemlidir.20 
Destanda, ayni sekilde geleneksel Turk din? inanismin bir uzantisi olarak, bazi ruhlann Manas'i 
korudugu, agizdan girip dusmana nara saldigi rivayet edilmektedir. Bahaeddin Ogel, bunun eski 

291 



Turklerin "kut" dedikleri ve Tann'nin bazi insanlara bahsettigi kudret oldugunu, islam'da bunun 
karsihginda melek bulundugunu belirtmektedir. islam inancina gore, Allah'in kullanni melek 
aracihgiyla korumasi disardan olurken, Turklerde Tann'nin kudreti, insan ruhunun yerini almakta ve 
talihli insani basanya kavusturduguna inanilmaktadir.21 Destanda Manas'in zehirlenerek oldugu ve 
ugan ruhunun gergek makamina yerlestigi ifadesiyle, geleneksel inancin izlerine rastlanilmaktadir.22 

Ata ruhlannin koruyucu vasfi gesitli sekillerde gunumuz Kirgizlan arasinda bir halk inanci olarak 
yasatilmaktadir. Cengiz Aytmatov'un "Ogulla Bulusma" adh hikayesinde; ata ruhlannin 
koruyuculugundan soz edilmekte ve oglunu arayan Cordon soyle dua etmektedir: "Ey Atalann ruhu! 
Ey Atalann koruyucusu Kamber Ata! Bana yardim edin! Atim surgmesin! Ona sahinin kanatlanni ver! 
Ona bahklann cigerini ver". 23 

E. Ates He ilgili inanislar 

Atesin ortaya gikisi He ilgili gesitli hikayeler anlatilmis ve bunlardan bir kismi gunumuze kadar 
ulasmistir. Bu mitolojik rivayetlerden birine gore; atesi gokten kirlangig alip gelmistir. O atesi galarken 
arkasindan kosmuslar fakat yetisememislerdir. Bunun uzerine arkasindan ok atmislar, ok onun 
kuyrugunu delip gegmistir. Kirlangicin kuyrugunun ikiye aynk gorunmesinin sebebi budur. Bu inang o 
gun igin normal karsilanmis ve Kirgizlar disinda butun Turkistan'da yayilmistir.24 

Eski Turk dim inanislan arasinda atesin onemli bir yeri vardir. ilkel insanlar atesi temizleyici bir 
unsur olarak gormusler ve hastalan onunla tedavi etmek istemislerdir. Yanan ates sondurulmemis ve 
birbirilerine verilmemistir. Kirgizlann atese olan saygilan bilinmekle birlikte, bu saygi sadece onlara 
mahsus bir sey degildir. Bunun Mogollarda da bulundugu, hatta Cengiz Han'in atesten yaratildigina 
bile inamlmistir. Bazi rivayetlerde Mogollann ates tanngasina "ut" ya da "od" dedikleri nakledilmistir. 
Mogollar da atesi, "ut anne" olarak kabul etmistir.25 

Kirgizlarda, evlenme torenlerinde "otga giruu" yani "atese girme" diye bir merasim vardir. Bu 
toren, dugunden birkag gun sonra gelinin akrabalannm evinde yapihr.26 Bundan sonra damat gelinin 
akrabalanna yaklasir ve onlardan kagmamaya baslar.27 Nitekim Manas Destani'nda da Aksaykal 
Hatun'un nikahi kiyildiktan sonra soyle denilmektedir: "Aksaykal eve girdi, egilip (enkeyip) selam kildi, 
atese (otgo) gelip AkSaykal atese (otgo) selam kildi".28 "Atese yag dokme" ise, gelinin guveyi evine 
geldigi ilk gun yapihr. Kirgizlarda yasama ve geginme karsiliginda "atesi tutma" denir. Bu soz hem 
mal ve para azligi hem de insanlarla geginme anlayismda soylenir.29 

Turklerde ates yakma bir toren geregidir. Belki de yas merasimi bitinceye kadar, bu ates 
yakilmakta ve sondurulmemektedir. Fakat Manas Destani'nda yeralan, Kanikey'in ruyasinda ocaktan 
gogeren ve goge degen bir kavak gikmasi ve bu ruyanin sonucunda Manas'in dirilmesi uzerine, 
Manas'in anasi ocakta devamli yanan atesi sondurmustur. Olen birinin ardinda ates yakilmasi 
metinlerde ve seyyahlann hatiralannda bulunmamaktadir. iste Manas'in dirilmesi uzerine buna gerek 



292 



kalmadigi anlasilmistir. Zira Manas dirilince yeniden dogmus gibi kabul edilmis ve annesi tarafindan 
emzirilmistir.30 

F. Kurban ile ilgili inanislar 

Turklerde kurban merasimleri "kesmek", "tiglamak" ve "sagi" seklinde yerine getirilmektedir. At, 
kog, koyun gibi hayvanlar kurban edildigi gibi, tarladan kaldinlan ilk mahsulun de kurban edildigi 
gorulmektedir. Turklerdeki kurban sekillerinden biri de "iduk"tur. Iduk kurban olarak segilen hayvamn 
hayatmm bagislanmasi ve serbest birakilmasidir.31 

Kirgizlar milli igkileri olan kimiz ve kisrak sutunu toprak, at, ev ve dort bir tarafa serpmek 
suretiyle bir tur kurban sungusu taktim etmislerdir.32 

Kirgizlarda adak kurbani da vardir. Kirgizcada 'kuday kilmak' adagini yerine getirmek anlamina 
gelmektedir. Kurban kesme seklinde gergeklesebilecegi gibi, 'sofra gekmek' yani ziyafet vermek, 
giplak giyinmek veya herhangi bir hayir islemek seklinde de olabilir. Adagin yerine getirilmesi, bir 
sozun yerine getirilmesi, sozunun eri olmasi bakiminda biryigitlik ifadesidir.33 

Kirgizlar gesitli hastahklardan kurtulma, yaylaya gogme veya kaybolan hayvanlan bulmak igin 
de kurban keserler.34 

II.Kirgizlar'in Musluman Olusu: 

Kirgizlann Musluman olusunu genel Turk tarihi iginde degerlendirmek dogru olur. Bu hem tarih 
hemde cografya bakimindan bir zaruret ifade etmektedir. islam'in Turkistan'da yayildigi donemlerde 
Kirgizlann burada yasadigi bilinmektedir. Dolayisiyla onlann, Mevcut sartlardan etkilenmemis olmasi 
dusunulemez. Fakat buna ragmen, Kirgizlann Musluman olusu ile ilgili gesitli bilgiler verilmektedir. 

Radloff, Kirgizlar arasmda yasayan eski Turk dim inanislan ve islam'a uymayan bazi 
uygulamalan ornek vererek, onlann sonradan Musluman olduklanni ve islam'i tarn olarak 
ozumseyemediklerini ispata gahsmaktadir. Buna ragmen o, Kirgizlann kendilerini diger bazi 
Musluman topluluklardan daha iyi Musluman kabul ettiklerini de belirtmektedir.35 

Abdulkadir inan, Kirgizlann, gogebe asiret hayati yasayan eski Turk topluluklannda oldugu gibi, 
Musluman olmakla birlikte miras, ant, kisas, hak ve hukuk meselelerinde islam Hukuku'na gore degil, 
eski tore ve yasalara uyduklarmi belirtir. Buna ragmen, Radloff'un da belirttigi gibi, Kirgizlann 
kendilerini sehirli, medeni Turklerden daha iyi Musluman saydiklanni ifade eder.36 

Alexis Levchine, Kirgizlann XVI. asnn ortalannda islam'i kabul ettiklerini, bunun din ululanna 
tapinma ve hurafelerle kansmis bir yuzeysellikte bulundugunu, bazilannin Musluman molla, 
bazilannin da Sibiryah samanlara gok yakin olan buyucu ve kahinlere inandiklanni soyler.37 



293 



Kirgizlann Musluman olma surecinde kuzey ve guney bolgeleri arasinda bir farkin olmasi 
mumkun gorulebilir. Muhtemelen guney Kirgizistan'da yasayan Kirgizlar, bolgenin jeopolitik konumu 
dolayisiyla, ilk Musluman Turk boylan arasinda sayilabilir. Dolayisiyla kuzey bolgesindeki bazi mevzii 
goruntuleri baz almak, islam'in Kirgizlar arasinda yayihsini tespit etmek bakimindan yaniltici olabilir. 
Zira Kirgizlann Musluman olmasi He ilgili olarak gayrimuslimler tarafindan yapilan gahsmalar, bu 
yanilgilan artirmada etkili olmaktadir. Nitekim F. Poryakov, Yedi Su Kirgizlannm buyuk gogunlugunun 
Allah, Peygamber ve Kur'an bilmediklerini iddia etmektedir. Yine A. G. Serebrennikov, dindar 
Kirgizlann yasadigi Pamir bolgesinde islam'a yabanci adetler, batil inanislar ve hurafeler 
kanstirildigim, boylece gergek islam'in kaybolma noktasina geldigini, bolge kulturu igerisinde eridigini 
ifade etmektedir. V. V. Nalivkin, daha genel bir ifade kullanarak, Kirgizlann neredeyse islam'i hig 
bilmediklerini, seriati kendilerine gore yorumlayip kolaylastirarak yasadiklanni ileri surer. Buna 
ragmen o, zaman zaman gergegi itiraf etmek durumunda kalarak yasanan islam, gergek islam'dan 
bazi yonleri itibanyla farkhlik arz etse de Kirgizlann samimi olarak islam'a sanldiklanni ve Musluman 
olmakla iftihar ettiklerini vurgulamaktadir.38 

islam'in Turkistan'in bati ve guney bolgelerine geldigi zaman Kirgizlann buyuk gogunlugunun 
Yenisey taraflarmda yasadigi, bazilannin da IssikKol civanna indigi bilinmektedir. Guneydeki 
Kirgizlann cografT konum itibanyla, kuzeydekilere gore, islam ile daha erken tamsmis olmalan 
muhtemeldir. Fakat Kirgizlann bugunku yurtlanna geldikleri ve yerlestikleri tarih 840'h yillar olup, 
Karahanlilann kuruldugu tarihlere tesaduf etmektedir. Dolayisiyla Kirgizlar, Karahanhlar yonetiminde, 
Tann Daglan ve Pamir Daglan arkasinda Talas, YediSu ve Cuy bolgelerinde yasamislardir.39 
Karahanhlar, 960'h yillarda butun Turkistan'i hakimiyetleri altina almislar, gunumuzde Kirgizistan'in 
onemli yerlesim merkezlerinden olan Ozgen sehrini kendilerine baskent yapmislardir. Bu donemde 
Turkler arasinda onemli olgude ihtida hareketleri olmustur. X. asirda, her ne kadar Buhara'dan Cin'e 
seyahat eden Kirgizlann kendi eski dim inanglan uzerinde yasadiklan yonunde bazi rivayetler olsa 
da, Kirgizlann, Karahanhlar Donemi'nde islam'a girdigi belirtilmektedir. Zira bu donemde, Cin ile 
ticaret yapan Arap tuccarlan, henuz Musluman olmayan ve Manihaizm'e inanan Uygurlardan, 
Musluman Kirgizlann koruduguna dair bilgiler bulunmaktadir.40 

Mogollar Donemi'nde Cengiz Han'in torunlanndan Qagatay Han, 1348'de Turkistan'da Devlet 
Baskani oldugu zaman, kendisi 24 yasinda Musluman olmus, YediSu bolgesi de dahil olmak uzere, 
Kirgizlann yasadigi butun yerleri hakimiyeti altina almistir. Bu munasebetle eski inanglan ile yeni din? 
telkinleri karsilastirma imkani bulan Kirgizlann onun doneminde islam'a girmis olmalan da 
mumkundur. 

Nitekim bazi Qin kaynaklan da XV. yuzyihn son donemlerinde Kirgizlann yogun olarak yasadigi 
Yedi Su bolgesinde islam? eserlerin varhgindan haber vermektedir. Soltanoev, 1635 yihnda 
Tacikistan'in Karatekin (issar) bolgesine yerlesen on iki bin aileden olusan Kirgizlann kafir oldugunu 
iddia eden Ozbek tarihgisi Mahmut Vali'ye, "eger Kirgizlar kafir olsa, Samanist dindaslan olan 
Kalmuk'tan kagip nigin Musluman bir memlekete gittiler" sorusunu sorarak onlann da Musluman 

294 



oldugunu ifade etmektedir.41 Soltanoev, Kirgizlann islam'a girislerinin X. yuzyilda basladigim, fakat 
bu surede onlann, eski dint inamslarim belli bir sure, terk etmeden devam ettirdiklerini 
belirtmektedir.42 

Butun bunlara ragmen Vincent Monteil, XV. yuzyilda Kirgizlann yan dinsiz oldugunu, Rusya'nin 
politik gorevlerinde bulunan dindar Kazan Tatarlannin gabalan sayesinde XVIII. yuzyilda 
§amanizm'den uzaklastiklanni ifade eder. Hatta o, Ruslann ilk camileri insa ederek Kirgizlann 
islamlasmasina katkida bulundugunu iddia eder.43 §eyhi'nin 1582 yilinda yazdigi bir kitapta yer alan 
"Kazaklann Musluman ve Hanefi mezhebinden olduklanm, Kirgizlann ise ne Musluman ne de kafir 
olduklarim" belirten bu ifadeleri dogrular niteliktedir.44 

Butun bu nakledilegelen bilgilere bakildiginda, Kirgizlann Musluman olma surecinin XVI. 
yuzyildan sonra basladigi sanilmaktadir. Halbuki tarihT kaynaklarda Kirgizlann islam'i tarn olarak ne 
zaman kabul ettikleri hakkinda kesin bilgiler bulunmamaktadir. Sadece, onlann buyuk gogunlugunun 
XVI. yuzyil sonunda ve XVII. yuzyil baslannda Musluman oldugu yonunde iddialar bulunmaktadir. 
Hatta bu tarih bazilan tarafindan daha da yakinlastinlarak islam'in Kirgizlar arasinda genis kitlelere 
yayilmasinm Kokant Hanhgi doneminde oldugunu ileri surenler de bulunmaktadir.45 

Cesitli spekulasyonlara ve bazi tarihT bilgilere ilave olarak Kirgizlann islam'i kabulleri ile ilgili 
farkh bazi rivayetler de nakledilmistir. Buna gore Kirgizlar, yaklasik dort yuz yil kadar once Bati 
Sibirya'da, Gozum Han'in gayretleri sonucu Musluman olmuslardir. Hatta bu donemlerde Cediger 
Han'in hukmettigi bolgelerde, Kirgizlann Hiristiyan olmasi igin gesitli baskilar yapilmis, fakat Cediger 
Han'in kendisinden baska Hiristiyanhgi kabul eden olmamistir.46 

Kirgizlann dint tarihleri, siyasT tarihleri kadar kansik rivayetlere dayanmaktadir. Dolayisiyla 
bunlari esas alarak onlann Musluman olusu ile ilgili kesin bir zaman diliminden soz etmek oldukga 
zordur. Bu zorluk biraz da onlann yasadigi bolgeler, tarihT seruvenleri ve hayat tarzlanndan 
kaynaklanmaktadir. 

Kirgizlann XVI. asirdan itibaren Musluman oldugu yonundeki genel kanidan farkh olarak bu 
sureci daha gerilere goturecek bazi veriler, deliller ve bilgiler de bulunmaktadir. Bunlardan birincisi ve 
en etkili olani, gunumuzde, Kirgiz kulturunun temeli olarak kabul edilen Manas Destani, ikincisi 
onlann yasadigi cografT mekan ve buradaki tarihT olaylardir. 

III. Kirgizlann Halk hanislan 

Tarihte dinsiz bir topluma rastlanmamistir. Her toplumun kulturel hayatinin olusumunda, orf, 
adet ve geleneklerinde dinin belli bir etkisi olmustur. Bu dim inanislar zaman igerisinde orijinal 
kaynaklanndan uzaklasarak kultur ve gelenekler igerisinde sonraki nesillere ulasmistir. Genel bir ifade 
ile, toplumlann hayatinda onemli bir yeri olan ve kaynagi belli olmayan dim degerlere halk inanisi 
demek mumkundur. Bunlar ya geleneklerle nesilden nesile gegmis veya bazi efsanevi, mitolojik, 
menkibevi ve destani unsurlar arasinda gunumuze tasinmistir. Kirgizlann da gunumuze kadar ulasan 

295 



ve halen onlann dint ve sosyal hayatmda etkili olan halk inamslan vardir. Bunlann detaylanna 
girmeden bazilanna isaret etmekte yarar vardir. 

A. Hayvanlar 

Kirgizlar dogayla butunlesmis bir topluluktur. Hayat tarzlan itibanyla, yasadiklan cografya ve 
hayvanlar onlann vazgegilmez bir pargasi olagelmistir. Onlar basta at olmak uzere, kaplan, aslan, 
teke, yabani koyun, deve v.s. bazi hayvanlan kutsal saymislardir.47 

B. YerSu 

Kirgizlann tabiata inanmasi ve siginmasi, ates ve suyu kutsal kabul etmeleri, iyi ve kotu ruhlara 
inanmalan, onlann GokTann inanciyla bagdastmlmak istenmistir.48 

Geleneksel Turk dint inanislann en canh olarak yasadigi Turk topluluklanndan biri de 
Kirgizlardir. Kirgizlann halk inamslan, kisaca YerSu denilen yer, agag, gunes, ates ve su etrafinda 
toplanmakta, Gok Tann'ya inanmanin yanmda irmaklara, kaynaklara, daglara perestijde bulunduklan 
soylenmektedir.49 

Onlar bunun bir isareti olarak tabiata, "cer ene" tabirini kullanilmis,50 gunes alemi idare eden 
olarak gorulmus, su hayatin sembolu ve kaynagi olarak kabul edilmistir.51 

YerSu inancina bagh olarak Kirgizlar arasinda, agaglarla ilgili bazi inanglar yaygin hale 
gelmistir. Ogel, Kirgizlann guzel agaglara taptiklan yonunde, Tarihgi Gerdizi'den bir haber 
nakletmistir.52 Kirgizlarda en kutsal agaglardan birisi "kayin" agacidir. Efsanelerde bu agag, "Gok 
sakalli bir ihtiyar" olarak bilinen Tann'nin oturdugu biryer seklinde kabul edilmistir.53 

Kirgizlar arasinda ikinci derecede kutsal agag "ardig"tir. Onlar "ebedT agag" dedikleri ardig 
agacindan yaptiklan bir besigi, hala evlerinin en bas kosesinde bulundurmaktadir.54 

Her seyin bir piri olduguna, agaglann da pirinin ginar55 olduguna inanan Kirgizlar, agik arazide 
tek basina duran ulu ve yasli gam, kayin, ardig ve selvi gibi agaglan kutsal saymakta, bunlara adaklar 
adayip kurban sunmaktadir.56 

C. Bahsi 

Kirgizlar baksi (Bahsi), bubu, falci gibi gegmis ve gelecekle ilgili haber verenlere inanirlar. 
Muskacilik Kirgizlar arasinda buyuk itibar gorur.57 Fal bakma gelenegi, Kirgizlar arasinda asik kemigi 
ile ilgili uygulamalann gelismesine sebep olmustur. Bugun Kirgizlar arasinda yaygin olan asik kemigi 
ile kehanette bulunulur, fakat, herzaman bundan ayni sonuglar gikarilmayabilir.58 



296 



D. Kirgiz Efsaneleri 

Dunyada her milletin kendine mahsus efsaneleri mevcuttur. Efsaneler, o milletin dunya 
gorusunu, anlayisini, inanglanni, ahlakT ve estetik normlanni bildiren folklorun bir bolumu olarak 
bilinmektedir. Efsanenin karsihgi olarak Kirgizcada "Warms" kullanilmaktadir. 

Kirgiz efsanelerinde realizm agir basmaktadir. Nann, IssikKol, KizKuyoo, Kizart Sook, 
ToruAygir, CetiOguz bunun orneklerindendir. Bunlarda anlatilan olaylar gergege daha yakindir. 
Ornegin atini kaybeden bir adam, onu arpa tarlasinin iginde bulur. Kizginhgi sebebiyle onu, oldugu 
yerde keser ve basini orada birakir. Sonradan buraya "Atbasi" denir. Etini nann yaparak yedigi yere 
de "Nann" denir.59 

Kirgizlar, efsaneler yonunden oldukga zengindir. Bunlan konulanna gore soyle tasnif etmek 
mumkundur: 

1 Kozmolojik efsaneler; ay, yildiz, gunesin olusumu v.s. 

2 Yer, su, dag, gol ve akarsulann olusumunu belirten cografT toponimik efsaneler. 

3 Hayvanlar ve bitkiler hakkindaki efsaneler. 

4 Tann, peygamber ve evliyalara ait efsaneler.60 

E. Yerlesim Merkezleri ile 

ilgili Halk inanislan 

Kirgizlar, geleneksel Turk dint inanisinda onemli bir yer tutan YerSu inancinm ve islam? kulturun 
etkisiyle bazi yerlere ve bolgelere kutsiyet atfetmislerdir. Bu inanislanni bazi dint rivayetlerle 
suslemeye gahsmislar ve boylece hem dogal yapiyi korumus hem de topragm vatanlasarak nesilden 
nesile gegmesini saglamislardir. 

E.1.0s§ehri 

0§, guney Kirgizistan'da, Fergana Vadisi'nin dogu ucunda, Pamir Daglan ile Tann Daglan 
arasinda kalan bolgede, AkBuura nehrinin kiyismda yaklasik ug bin yilhk gegmisi olan bir yerlesim 
merkezidir. Burasi Kirgizlar igin ikinci Mekke'dir. Os, sehirlerin hayirlisi anlamina gelen "Hayr'l Bldan" 
diye adlandinlir.61 Babur'un siirlerinde Os, etrafi daglarla gevrili kale iginde bir yerlesim merkezi 
olarak tarif edilir.62 

Os ile ilgili efsanevTdinT oldukga gok rivayet vardir. Bu efsaneler islam sonrasinda dint bir 
mahiyet kazanmis ve buranin kutsiyeti, basta Hz. Peygamberden geldigi ileri surulen hadisler ve diger 
dint rivayetlerle suslenmistir.63 

297 



Kirgizistan'da en gok ziyaret edilen yerler, mezarlar, camiler ve bulaklar'dir (pinarlar). Ancak 
bunlardan ozellikle camiler Sovyetler Birligi doneminde tamamen yiktinldigi igin, bugun ziyaret yerleri 
arasinda camiler bulunmamaktadir. Bu genel inamsa paralel olarak Os bolgesinde en gok ziyaret 
edilen yerler mezarlardir. Asaf b. Burhiya, Ahmet Arkam Hoca, Muhammed Rahim Hoca, imam Ata 
bunlardan bazilandir. Ziyaret edilen camilerin basinda, Suleyman Dagi'nm etegindeki Rabati Abdullah 
camii gelmistir. TarihT "ipek Yolu"ndan gegenler, bereket ve ugur getirir inanciyla, bu ziyaret yerlerine 
ugramislarve kurban kesmislerdir. 

E.2. Suleyman Dagi 

Suleyman Dag'i Kirgizistan'in Os sehrinin orta yerinde bulunmakta ve burasi halk arasinda 
"Tahti Suleyman" olarak bilinmekte ve gunumuzde de halen kutsal yer olarak kabul edilmektedir. 
Burasi ile ilgili olarak gerek halk arasinda sozlu, gerekse gesitli kaynaklarda yazih gok sayida efsane, 
hikaye ve anlatimlar bulunmaktadir.64 

E.3. AkBuura Nehri 

Os'un en onemli varligi, belki de Suleyman Dagi kadar onemli olani, AkBuura nehridir. Pamir 
daglanndan gikmakta ve Fergana ovasinm dogu ucundan SirDerya nehrine katilmaktadir. Eskiden 
AkSuu olarak taninan bu nehir, sifa kaynagi olarak bilinmektedir. Bu nehrin her derde deva olacagma, 
burada yikanip namaz kilanlann gunahlannin affolunacagina inamlmaktadir. Bu nehre tas, gop, 
gamur atanlarm cehennemde yanacagina dair soylentiler halk arasinda dolasmaktadir.65 

Kisa agiklamalarda bulundugumuz bu kutsal yerler disinda Kirgizistan'da; Sank Ata bagi, 
IssikKol, CelalAbad, AbsirAta, Davuud Mezan, CalpakTas, Bugu Ananm Mezari Pinari gibi yerlerle 
ilgili gesitli efsanelerden soz edilmektedir. 

B. Sosyal Hayat 

1. Kirgizlann Sosyal Hayatma Genel Bir Bakis 

Turk topluluklannin en eskilerinden biri Kirgizlardir. Radloff, Kirgizlann hakiki bir gogebe halk 
oldugunu, butun yil boyunca bozkirlarda dolastiklanni, ikametgahlarim, surulerine her zaman gida 
temin edebilecek yerlere kurduklarmi belirtir. Ona gore; gelenek, adet, dusunce tarzi, tek kelime ile 
Kirgizlann butun hayat ve hareketleri, hayvan goglerine siki sikiya baghdir.66 

Kirgizlann tabiat ve hayvanlarla igigeligi takvimlerine yansimis ve onlar yillan hayvanlann adina 
gore duzenlemislerdir. Daha dogru bir ifade ile bolgede yaygin olan on iki hayvanh takvimi kabul 
etmislerdir.67 

Geleneksel Kirgiz toplumunun tabii onderlerine "Manap" adi verilir. Manap ayni zamanda siyasT, 
askerT ve sosyal etkinliklerde din? onderdir. Manaplar, onceleri, segimle bulunduklan boyun basina 
gegerken, XIX. yuzyildan itibaren, miras yoluyla olmuslardir. Rus isgali doneminde, manaplann 

298 



dusmanlan ile isbirligine girdigi soylentileri, bu kurumun sosyal alanda buyuk itibar kaybetmesine 
sebep olmustur. Buna karsilik manaplar, Sovyet doneminde, halk dusmam feodal unsurlar olarak ilan 
edilerek ortadan kaldinlmistir.68 Kirgizlann idari yapilan igerisinde oymak ve onun alt birimi olan 
ayillann ve kislaklann onemli biryeri vardir. Bu ayillar Biy (bey) adi verilen yoneticiler tarafindan idare 
edilir ve bu buyuk olgude babadan ogula geger. Biyler, dint ve hukukT davalann gozumunde etkilidirler. 
Burada hukumler orfe gore verilmektedir. XVIIXIX. yuzyillarda Biyler ayni zamanda urug baskam, 
siyasT onder ve kadi konumuna yukselmi§lerdir. Biy mahkemeleri, 1918'de Sovyetler Birligi tarafindan 
kaldinlmistir.69 

Kuguk Kirgiz topluluklan "aksakallar" tarafindan yonetilmektedir. Uruglann ortak problemlerini 
gozmek igin aksakallardan baska "urug surasi" veya "aksakallar kegesi" toplanir. Burada ahnan 
kararlar aksakallann tasdikine sunulur.70 

E. Durkheim, Kirgiz aile yapismin pederT oldugunu ifade eder.71 

Kirgizlarda aile reisi butun malm sahibidir. Yeni gelen kadin kocasina hizmet eder ve onun mail 
sayilir. Onun igin kadini babasindan eski ailesinden satin almak gerekir. Bunun bedeli "kalin"dir. Kahn 
gesitli ehli hayvanlardan; at, deve, koyun sigir, vs'den olusur.72 

Kirgiz sosyal yapisinda herkesin kendine gore gorevleri vardir. Dolayisiyla onlann da belli bash 
sorumluluklan ve ailesine karsi gorevleri vardir. Kadinlann bashca gorevleri sunlardir: 

1 . Bozuyun (gadir) kurulmasi, sokulmesi ve tasiyiciya (at, araba vs.) yuklenmesi. 

2. Hayvanlardan sut sagma, tereyagi ve peynir uretimi. 

3. Deri isgiligi, ayakkabi, kege, gorap, giyim esyasi imalati gibi seylerdir. 

Kirgizlar arasinda ayn bir onemi olan ve vazgegilmez mill? igki niteligi tasiyan kimizin kisraktan 
sagilarak uretimi erkeklerin gorevleri arasinda sayilmaktadir.73 

2. Kirgizlann Sosyal Hayatinda Ahlaki ve Manevi Degerler 

Turk milletini diger toplumlardan ayiran bazi ozellikler vardir. Bunlann basinda dint, ahlakT 
degerler, orf adet ve gelenekler, toreler gelmektedir. Birbiriyle butunlesen, kenetlenen bu degerler, 
toplum uzerinde ciddi biryaptinm gucune sahiptir. 

Kirgizlar, bulunduklan bolgelerde ig bansi ve guvenligi saglama konusunda, torelere ilave olarak 
bazi kati kurallar da uygulamaktadir. Onlann bu ceza sistemleri oldukga serttir. Memleket meselesi 
uzerinde tartisanlar ve haydutluk yapanlann baslan kesilmektedir. Hirsiz gocuklann kesilen baslan, 
babasinm boynuna takihr ve baba bunu omrunun sonuna kadar gikaramaz.74 Kirgizlar igin gok buyuk 
onem haiz olmasi dolayisiyla, savastan kaganlar ve elgilik gorevini iyi yapamayanlar, vatana ihanet 



299 



sugundan yargilanir ve cezalandirihrlar.75 Kirgizlar kati ahlak kurallanna ragmen son derece 
misafirperver insanlardir.76 

Kirgiz kadinlan, butun digerTurk kadinlan gibi, iffet ve namusuna duskundurler.77 

3. Kirgizlarda Aile Hayati 

Geleneklerine baghligi ile dikkati geken Kirgizlar aile konusuna ozel ilgi gostermislerdir. 
Bunlarda aile bagi gok gugludur. Soy ve nesiller arasi iliskiler saglam tutulur. Bir atasozunde; "kendi 
seceresini bilmeyen Kirgiz degildir" denilir. Kirgizlann islam'i kabulunden once, ailenin korunmasi ve 
devamlihgi, geleneksel dint inanislar ve tore sayesinde saglanmis iken, onlann Musluman 
olmasindan sonra dint hukumlerin kontrolu, etkili olmustur. Ancak bu donemde de Kirgizlar, tarn 
olarak eski inanis ve geleneklerini terk etmemisler, kismen islam ile onlan butunlestirerek bir arada 
yasatmislardir. 

Kirgizlann aile yapisi mesru geleneklere ve toreye gore kurulur. Bunun makbul ve resmi olan 
sekli evliliktir. 

Kirgizlar arasinda, "belkuda" (besik kertmesi), "kiz kagirma" ve normal kalin odenerek yapilan 
evlilik sekilleri vardir. Kalinin miktan, dunurlerin ekonomik durumlanna uygunluk arz eder. Kalin bir 
anlamda kizm hazirladigi geyiz karsihginda, oglan tarafinin kizin ailesine biryardimidir.78 

Dugunler eskiden, "otuz gun oynatarak, kirk gun aglatarak" ifadesiyle birkag gune yayilir. 
Genellikle, hayvanlann yaylada semirdigi zamana rastlatihr. Damat igin ozel gadir hazirlanir ve o, 
arkadaslan ile birlikte gelerek oraya yerlesir. Dugunlerde; "altibakan selkingek", "cooluk tastamay", 
"elgabar", "akgolmok", "toktu suramay" gibi kiz oyunlan gece gunduz devam eder ve iki tarafin 
gengleri buna katihr.79 Gunumuzde Kirgizistan'da dugun, damadin evinde veya sehirde bulunan 
herhangi bir lokantada yapilmaktadir. 

Kirgizlarda, evlilikte mutlaka dint nikah yapihr. Kizin namus ve iffetine, bekaretine dikkat edilir. 
Genellikle ayni toplumun fertleri arasindan evlilik yapihr. DinT bir yukumluluk olarak kabul edilen 
basortusu, genellikle orf ve adetlere dayali, kismen Sovyet doneminin etkisiyle, evlilik sonrasi bir 
gereklilik haline donusur. Ortunme dinden gok geleneksel bir karakter arz eder. 

Dugunlerde atese yag dokme, gelinin basina bugday; suya tuz ve seker serpme gibi adetler 
islam oncesi geleneklere dayanmaktadir. 

Kirgizlar gocugu gok severler. Bu sebeple aileler, genellikle, gok gocuktan olusmaktadir. Qocuk 
sayisinm gok olmasinda Kirgizlann hayat tarzmin etkisi buyuktur. Kirgiz atasozlerinin birinde, bu 
durum ifade edilerek; "balalu uy bazar, balasuz uy mezar" denilmekte80 ve neslin devami igin 
gocugun gerekliligi vurgulanmaktadir. 



300 



Kirgizlar, genelde, butun gocuklan gok sevmekle birlikte, erkek gocuga daha gok onem verirler. 
Kirgizlar bu realitenin tespitini, "oglu olmayanin, nesli yoktur" atasozu ile nesilden nesile aktanrlar.81 

Cocuk dogumu her zaman her aile igin mutluluk sebebidir. Cocuk dogduktan sonra bir toren 
yapihr. Bu torene yakinlann hepsi davet edilir. Katilan akraba ve komsular "besik boogor bekbolsun", 
"tukumugor govoysun" diyerek aileyi tebrik eder.82 

Kirgizlar gocuklanna ad verirken genellikle onun gelecegini dusunmek durumundadir. Bu 
sebeple gocugun mutlulugu istenildigi zaman, erkek gocuklar igin "Bakitbek", "Talaybek", gtiglu olmasi 
istenildiginde "Temirbek", adaletli olmasi igin "Adilbek", "Kahsbek", milletini, vatanini korumasi igin 
"Ercigit", "Gulcigit", zengin olmasi arzu edilirse "Cmar", "Cinarbek" gibi adlar konur.83 

Kirgizlar, Sovyetler Birligi doneminde isim degistirme yonunde gok ciddi baskilara maruz kalmis 
olmalanna ragmen, geleneksel adlan kullanmaktan geri durmamistir. Cok zor durumda kalanlar, 
kullandiklan bazi adlann arkasina "bek" sozune ekleyerek gelenekleri yasatmistir. Mirbek, Sovyetbek 
gibi. Bu, kizlarda da belli oranlarda kendini gostermektedir. Nitekim Klara, Venira, irina gibi tamamen 
Rus adlannm yaninda Mirgul, Gulmira gibi birlesik adlar az da olsa kullamlmistir. Ancak ozellikle 
kizlara tabiatla baglantih adalar verilmistir. Anara, Gulnara, Ayg u I , Aycamal, Gulgehre, Barginay, 
Yildiz, Gulzat, Nazgul, Aygolpon bunlardan bazilandir. 

4. Kirgizlar'da Cenaze ile ilgili Uygulamalar 

Eski Turklerde, olum halinde yas torenleri yapihr. Bu torenlere "yug" denilir.84 Bunun yaninda 
eski Turklerde "toy" da umumT bir gelenektir. Olunun bizzat bu ziyafete katilacagi inanci hakimdir.85 

Turklerde ahiret ve ruhun ebedTligi inanci vardir.86 Ceset, olunun silahlan ve kurban edilen 
atinm kulleri ile birlikte gomulur ve onun bu ata binerek cennete gidecegine inanihr.87 Olen insanlarla 
birlikte kabre yemek, kullandigi esyalar, bindigi ati, hatta atinm esyalan birlikte gomulur. Eger 
meshurlardan biri olurse, onun maiyetindekiler de onun yanina konur.88 

Eskiden olulerin cesetlerinin yakildigi yonunde bilgiler bulunmaktadir. Kirgizlar ve Yenisey 
bolgesinde yasayan Turklerden bazilan olulerini yaktigi, kullerini gevreden akan irmaklara attigi 
belirtilmektedir.89 B. Ogel'in naklettigine gore, Kirgizlar, once, cenazelerinin etrafini gevirerek 
aglarlar, sonra da onu yakarlar. Kemikler bir kenara toplanarak ve bir yil sonra onlann uzerinden 
atlarlar ve yaptiklan bir mezara gomerler. Toyu bundan sonra yaparlar.90 

Geleneksel cenaze uygulamalarimn, Kirgizlann islam'i kabul ettikleri tarihe kadar var oldugu, 
onlar Musluman olduktan sonra kalktigi ileri surulur.91 Kuzey Kirgizistan'da Nann ve Alamisik 
bolgesinde eskiye ait mezarhklar bulunmustur. Bu mezarlann yonu batiya dogru olup, iginde at 
kemiklerine ve uzengiye rastlanmistir. Cesedin basi doguya konmus ve yonu de kuzeye gevrilmistir. 
Bu kurganda insan mezan yaninda, aynca at igin bir hucre yapilmistir. Bu kisimda atin kemikleri, 



301 



gemi, uzengisi, yay pargalan ve demirden bir toka ele gegmistir. Aynca bir kupe halkasi da 
bulunmustur.92 

Gunumuzde, Kirgizlann cenaze merasimleri ile ilgili uygulamalannda, kuzey ve guney 
bolgelerinde bazi farkhliklar bulunmaktadir. Ozbeklerin yogun olarak yasadigi guney Kirgizistan'da 
cenazelerin teghiz, tekfin, defin ve defin sonrasi merasimlerde Kirgizlar arasinda kendi gelenekleri 
etkili olmakla birlikte, islam? uygulamalar daha belirgindir. Talas, Cuy, Nann, IssikKol gibi kuzey 
bolgelerinde ise geleneklerin agirhgi heralanda hissedilmektedir. 

Kirgizlarda cenazeye saygi gok fazladir. Mezara giderken onun onunden yurumezler. Bir evde 
cenaze varhginin bilinmesi igin evin onune mavi bir bez asihr. Halktan evi bilmeyenler bu bezden 
yararlanirlar. 

Kirgizlarda mezarhklar toplu halde ve bir tur aile mezarhgi seklinde olur ve Ruslann 
mezarliklanndan ayrihr. Kirgizlarda mezarlara da saygi vardir. Mezarlar parmakla gosterilmez. 
Golgelik olmasi igin mezarliga agag dikilir ve gigek dahil oradan higbir sey kopanlmaz. 

Kirgizlarda defin isleminden sonra "dooran dusur" ifadesiyle olunun namaz, orug ve yemin 
borglan karsiliginda fakirlere yardimda bulunma dint bir uygulama olarak devam etmektedir. Daha 
sonra olunun yedisi, kirki ve olum yildonumu ili ilgili olarak yapilan merasimlerde Kur'an okunur ve 
katilanlara yemek ikram edilir. 

5. Kirgizlarda Bayramlar 

Kirgizlann sosyal hayatinda dint ve mill? bayramlann onemli bir yeri vardir. Butun Turk 
cumhuriyetlerinde buyuk bir coskuyla kutlanan Nevruz'un93 Kirgizlar arasinda ayn bir yeri vardir. 
Ramazan ve Kurban gibi dini bayramlan disinda, 31 Agustos bagimsizhk yildonumu milli 
bayramlannin en onemlisidir. 

6. Kirgiz Yemekleri 

Kirgiz yemeklerinin gogu, gogebe kulturune bagh olarak et, sut ve unlu mamullerden 
olusmaktadir. Belli bash yiyecekleri nan, borsok, samsa, et ve ondan mamul yiyecekler; as (pilav), 
manti, besparmaktan olusmaktadir. 

Sonug 

Kirgizlar, "Geleneksel Turk Dint inanislan"nin izlerinin en canli yasadigi bir Turk toplulugudur. 
Musluman olmalanna ragmen, geleneksel degerlerini onunla butunlestirerek, bir arada yasatmistir. 
Kirgizlar arasinda falcilik, bahsilik gibi uygulamalar, daglara, buyuk agaglara yildizlara prestij gibi dint 
pratikler yaygin bir sekilde bulunmaktadir. Aynca, bolgede yasayan ve koku eskilere dayanan atese 
saygi, Kirgizlann dinTve sosyal hayatinda onemli biryer almaktadir. 

302 



Kirgizlar arasinda Manas Destani'mn ayn bir yeri vardir. Onlar bunu halkin manevi dunyasimn 
en kutsal degeri, sosyal hayatlanni arastirmada en guvenli bir kaynak olarak kabul etmektedir. 
Manas'm tarihi kisiliginden gok onun verdigi mesaj Kirgizlan ilgilendirmektedir. 

Kirgizlar arasinda aile baglan, atalara saygi, orf, adet ve gelenekler yaninda vatan suuru gok 
gugludur. Onlar, bu tur manevi degerler sebebiyle gegmisteki ve gunumuzdeki bazi sikintilara 
katlanmaktadir. 

1 W. Radlof, Sibirya'dan (Segmeler), istanbul1976, s. 202; Abdulkadir inan, Manas Destani, 
istanbul 1992, s. VII; Ahmed Rasid, Orta Asya'nin Dirilisi, Qev. Osman C. Deniztekin, istanbul 1996, 
s. 165. 

2 Osman Turan, Turk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, istanbul 1979, s. 109110. 

3 A. Yasar Ocak, Bektasi Menkibenamelerinde islam Oncesi inang Motifleri, istanbul 1983, 
s. 112. 

4 Bahaeddin Ogel, Turk Mitolojisi, Ankara 1 989, Cilt I, s. 51 2. 

5 Turan, s. 111. 

6 Belek Soltonoev, Kizil Kirgiz Tarihi, Biskek 1993, Cilt I, s. 12. 

7 Ahmedali Alimbekov, Kirgiz Etnopedogogikasi, Biskek 1996, Cilt I, s. 38. 

8 Turan, s. 111. 

9 Jean Paul Roux, Turklerin ve Mogollann Eski Dim, Cev. Aykut Kazancigil, istanbul 1994, 
s. 51. 

10 Useyin Aci, "Kirgiz Sancirasi", Arap Harflerinden Kril'e Cev. Abdilla Karasartov, Ed. 
Keges Cusupov, Kirgizlar, Biskek 1993, Cilt II, s. 114. 

11 Roux, s. 53. 

12 B. U. UrstanbekovT. K. Coroev, Kirgiz Tarihi, Kiskaga Ensiklopediyalik Sozluk, Frunze 
1990, s. 186. 

13 Fuad Koprulu, Turk Edebiyatinda ilk Mutasavvilar, Ankara 1976, s. 242243; Turan, s. 123; 
Roux, s. 56; Ogel, Mitoloji, Cilt, II, s. 526; UrstanbekovQoroev, s. 22. 

14 Laszlo Rasonyi, Tarihte Turkler, Ankara 1988, s. 28. 

15 Turan, s. 110. 

303 



16 Turan, s. 110111. 

17 Turan, s. 112. 

18 Rasonyi, ss. 2223. 

19 Turan, 111. 

20 Ogel, Mitoloji, Cilt I, s. 302. 

21 Ogel, Mitoloji, Cilt I, s. 303. 

22 Ogel, Mitoloji, Cilt I, s. 513. 

23 AN Albayrak, Cengiz Aytmatov'un Eserlerinde Eski Turk Dim inanislarimn Tesbiti ve 
Degerlendirmesi, (Basilmamis Yuksek Lisans Tezi), Kayseri 1995, s. 41 . 

24 Kalibek Baycigitov, Kirgiz Mifteri, Ulamistan Cana Legendalan, Frunze 1985, s. 48. 

25 Baycigitov, s. 47. 

26 Atese girme toreni, gunumuz Kirgizlannda gelinin damat evine geldigi anda yapilir (Mustafa 
Erdem). 

27 Ogel, Mitoloji, Cilt II, s. 522; Baycigitov, s. 47. 

28 Ogel, Mitoloji, Cilt II, 511. 

29 Ogel, Mitoloji, Cilt II, s. 331 , 522. 

30 Ogel, Mitoloji, Cilt I, s. 514. 

31 Abdulhaluk Cay, Turk Milli Kulturunde Hayvan Motifleri, Turk Kulturu Arastirma Enstitusu, 
Ankara 1995, Cilt I, s. 55. 

32 Roux, ss. 198199. 

33 NaciyeYildiz, W. Radloff'un Derledigi Manas Metni, Destandaki Kirgiz Kulturu Me ilgili 
Tespitler ve Degerlendirmeler, (Basilmamis Doktora Tezi), Ankara 1994, s. 198. 

34 Yildiz, s. 236. 

35 Radloff, Sibirya'dan (Segmeler), s. 202; W. Radlof, Sibirya'dan, Cev. Ahmet Temir, 
istanbul 1994, Cilt II, s. 319. Radloff'un verdigi bu bilgileri bir butun olarak kabul etmek elbette 
mumkun degildir. iyi bir Ortodoks olan ve Ruslar tarafindan resmen gorevlendirilen Radlofun verdigi 
bu bilgiler, bazi din? kaygilar dolayisiyla dogruluktan uzaktir. Dogru olan, Kirgizlann gelenek, orf ve 

304 



adetlerine paralel olarak eski dint inamslanna siki sikiya bagli olduklan ve bunlan islam inanciyla 
birlikte yasatmaya galistiklandir. Ateizm'in bir din gibi kabul edildigi Sovyetler Birligi doneminde 
Kirgizlar, herturlu dint uygulamalann ve dinT egitimin yasak olmasina ragmen, bagimsizhgin basladigi 
gunlerde buyuk bir heyecanla islam'i ogrenmeye gayret etmislerdir. Sosyal yasantilan itibanyla 
Ozbeklerin tersine, gocuklanna Arap isimleri yerine, kendi Turk isimlerini koymakta ve bu gelenek 
hala devam etmektedir. DinT bilgi azligi yasam tarzlan ve egitim kurumlanndan mahrum olmalan 
sebebiyle, onlann hayatinda putperestligi gagnstiran bir din ve hayat anlayisi gozlenmemektedir. 
Halihazirda igki tuketiminin yaygin olmasi, genel bir sikayet konusudur. Ancak yasayan taniklann 
verdigi bilgiler dikkate alindiginda bunun, II. Dunya Savasi sirasinda Ruslann dayatmasi sonucu 
Kirgizlarda bir ahskanhk haline geldigi anlasilmaktadir. Hal boyle olmasina ragmen, Kirgizlar 
arasindaki igki tuketimi Ruslara oranla daha az bir seviyededir. (Mustafa Erdem). 

36 inan, Manas Destani, s. VII. 

37 Vincent Monteil, Sovyet Muslumanlan, Qev. Mete Qamdereli, istanbul 1992, s. 2526. 

38 §amsi Bazarbaev, Ruhi Madaniyet Cana Din, Os 1995, s. 44. 

39 Ersahin, Kirgizlar ve islamTyet, Ankara 1999, s. 37. 

40 Soltonoev, Kizil Kirgiz Tarihi, Biskek 1 993, Cilt I, ss. 1 331 34. 

41 Soltonoev, Kizil Kirgiz Tarihi, Cilt I, ss. 1 341 35. 

42 Soltonoev, Kizil Kirgiz Tarihi, Cilt I, s. 135. 

43 Monteil, s. 18. 

44 Soltonoev, Kizil Kirgiz Tarihi, Cilt I, s. 134. 

45 Bkz, Bazarbaev, s. 43. 

46 Talip Moldo, "Kirgiz Tarihi Uruuguluk Kurulusu Turluu Salttar", Latin Harflerinden Cev. 
Kencebay Akmatov, Ed. Keges Cusupov, Kirgizdar, Biskek 1993, Cilt II, 535. 

47 Turan, s. 1 1 1 ; Radloff, Sibirya'dan, Cilt, I, s. 232; Rasonyi, s. 30; Bazarbaev, s. 4142. 

48 Bazarbaev, s. 4142. 

49 OseyinAci, Cilt II, ss. 114115. 

50 Ahmedali Alimbekov, Kirgiz Etnopedogogikasi, Biskek 1996, Cilt I, s. 60. 

51 Ceenbek Canibekov, Kirgiz Ruhundaki Sadsiyahk Filosofyalik ideyalar Cana Gozkarastar, 
0§1996, s. 16. 

305 



52 Ogel, Mitoloji, Cilt II, s. 480. 

53 Ogel, Mitoloji, Cilt I, s. 512. 

54 Rasid, s. 165. 

55 Baycigitov, s. 54. 

56 Ocak, s. 86. 

57 Belek Soltonoev, Kizil K irgiz Tarihi, Biskek 1 993, Cilt I, s. 1 2. 

58 Roux, s. 71. 

59 Baycigitov, s. 9091 . 

60 Baycigitov, s. 93. 

61 Hayru'lBuldan, Taskent Kutuphanesi, (baski yeri, yih ve yazan yok), s. 23; Baycigitov, s. 
106. 

62 Z. M. Babur, Baburname, Taskent 1989, s. 9. 

63 Rahmetullah Haci, "Kiyamette Oslilar Tac Bilan Tinladi", Os Sadasi Gazetesi, 26. 09. 
1997, No. 113; Baycigitov, 106107. 

64 Hayru'lBuldan, ss. 2223; Rahmetullah Haci, Os Sadasi, No. 113. Aynca Suleyman 
Dagi'mn fazileti ile ilgili bkz. Hayru'lBuldan, s. 1114. 

65 Hayrul'IBuldan, s. 15. 

66 Radloff , Sibirya'dan (Segmeler), s. 1 91 . 

67 UrstanbekovCoroev, ss. 99100. 

68 Ersahin, Kirgizlarve islamTyet, Ankara 199, s. 1920. 

69 Rasonyi, ss. 4950, 5556; Ersahin, Kirgizlar ve islamTyet, s. 20. 

70 Ersahin, Kirgizlar ve islamTyet, s. 20. 

71 Ziyaeddin Fahri Findikoglu, "Turklerde Aile igtimaiyati", Aile Yazilan I., Derleyen, Beylu 
DikegligilAhmet Cigdem, Ankara 1991, s. 14. 

72 Rasonyi, s. 56. 



306 



73 Rasonyi, s. 58. 

74 Ogel, s. 209; Yunus Emre Tansu, Kirgizlann Sosyal ve Kulturel Hayati, (Basilmamis 
Yuksek Lisans Tezi) Ankara 1993, s. 34. 

75 Tansu, s. 35. 

76 UseyinAci, Cilt II, s. 120. 

77 Rasonyi, s. 58. 

78 Genis bilgi igin bkz. Akmataliev, s. 4748. 

79 Akmataliev, s. 48. 

80 Alimbekov, Cilt I, s. 32. 

81 Alimbekov, Cilt I, s. 35. 

82 Alimbekov, Cilt I, s. 37. 

83 Alimbekov, Cilt I, s. 38. 

84 Kafesoglu, s. 290. 

85 Rasonyi, s. 27. 

86 Soltonoev, Cilt II, s. 211. 

87 Turan, ss. 124125; Rasonyi, s. 27. 

88 W. Barthold, " Kirgizdar", Cev. Suleyman Kulov, Ed. Keges Cusupov, Biskek 1993, Cilt II, 
s. 144. 

89 Ogel, Mitoloji, Cilt II, s. 526; Karauglu, ss. 1920. 

90 Emel Esin, islamiyetten Onceki Turk Kultur Tarihi ve islam'a Giris (Turk Kulturu El Kitabi), 
istanbul, 1978. ss. 1819; Ogel, Mitoloji, islamiyetten Once., s. 209. 

91 Ogel, Mitoloji, Cilt II, s. 526; Karauglu, ss. 1920. 

92 Ogel, islamiyetten Once., s. 154. 

93 Nevruz konusunda genis bilgi igin bkz. M. Abdulhaluk Cay, Turk Ergenekon Bayrami 
Nevruz, Ankara 1988; Mustafa Erdem, "Kirgizistan'da Nevruz Kutlamalan", Dim Arastirmalar, Cilt II, 
Sayi 4, MayisAgustos Ankara 1999, s. 169176. 

307 



Kipcaklarda Sosyo-Kultiirel ve Dim Yapi / Dog. Dr. Ahmet Gokbel [s.177- 
190] 

Cumhuriyet Universitesi Mahiyat Fakultesi / Turkiye 

Kipgak Turkgesi 

Kipgak lehgesine ait mustakil eserlerin yazildigi ilk donemler, Turk dili igin donum noktasi 
olmustur. Gokturk, Uygur, Karahanli gizgisinde tek bir kol halinde gelen Turkge, Harezm doneminde 
XIII. yuzyilda dalgalanmaya baslayip XIV. yuzyilda artik belirgin kollara ayrilmistir. Ayni yuzyillarda 
Harezm merkez olmak uzere kuzeyde HarezmAltinordu, AltinorduKipgak, KumanKipgak isimleri 
altinda gelismeler gorulurken ayni kola paralel bir gelisme de guneyde ortaya gikmistir. Guneydeki bu 
kol iginde ise asil Memluk Kipgakgasi, Oguz (Turkmen)Kipgak kansimi ve asil Oguzca (Turkmence) 
farkhlasmasi gozleniyor. Ayni yuzyillarda doguda Kipgak lehgesi ile ayni kaynaktan beslenen Dogu 
Turkgesi (Cagatay Turkgesi) sahneye gikarken OguzTurkmen temeline dayanan Bati Turkgesi oteki 
ijg koldan farkh olarak gelismesini devam ettirmistir. 

Goruldugu gibi, bati disindaki kollarda Kipgak lehgesinin dogrudan bir agirhgi vardir. Lehgelerin 
tesekkulunde kesin tarih vermek ve cografT sinir gizmek mumkun degildir. Aynca XIII. yuzyilda Cingiz 
(ilhanh Mogol) ve XIV. yuzyilda Timur (Mogol) akinlanni da hesaba katarsak kansik tabloyu 
diltarihcografya agilanndan tamamlamis oluruz. iste bu yuzden XIIIXIV. yuzyillarda yazilmis bazi 
eserler bilim adamlan tarafindan mustereken net bir yere konulamamistir. 

Kipgaklann uzun sure Turkmenlerle birlikte yasamalan, Kipgakganin Turkmence ile yakin 
temasta bulunmasina neden olmustur. Bu yakmlasma yuzunden Kipgakga metinlerin dili, Turk dili 
tasniflerinde net bir yere konulamamistir.1 

Bu konuda sunu da belirtmekte yarar vardir ki, Kipgakgayi Kumanca (C. C.) ve Kipgakga (diger 
eserler) seklinde ayirmak dogru degildir. ikisi de ayni lehgelerdir. Codex Cumanicus ile diger eserler 
arasindaki farkin sadece yer, zaman ve muhit farki oldugu zikredilmektedir. Cunku bu farklara ragmen 
ses ve kelime bilgisi ozellikleri bakimindan onemli ayrihklann bulunmadigi gorulur. Dilciler, bu kadar 
farkin Codex Cumanicus'un italyan ve Alman bolumleri arasinda da bulundugunu bu tip farklara ayni 
muhitteki (islami) eserler arasinda da rastlanabilecegi noktasindan hareketle ikisinin de "Turkge" 
oldugunun hatirdan gikartilmamasi uzerinde durmaktadirlar. Kipgak Turkgesi, degisik tasnif ve baska 
isimler altinda da zikredilmekle beraber genellikle orta donem Turkgesinin bati gurubuna giren bir 
lehge olarak kabul edilir. Kipgaklar, kendilerinden once Dogu Karadeniz'e gog eden bazi kavimleri de 
bunyelerinde toplayarak kuzey Turkgesinin bati kanadini olusturmuslardir.2 L. Ligeti, gunumuzde 
Balkar, Baskirt, Karagay, Karaim, KaraKirgiz, Kazan, KazakKirgiz, Kirim, Kumuk, Nogay, Miser, 
Ozbek, Tobol ve Tura gibi kavimlerin Kipgak sivesinde konustuklanni belirtmektedir.3 

Kipgak Turkgesi uzerine yazilan Arapga eserlerde Kipgakga kelimelerin yaziminda Arap harfleri 
kullamlmistir. Arap yazisinin Kipgakgada kullanilan butun sesleri vermege yetmedigi igin, yazarlar P, 

308 



Q, O, Y gibi birtakim sesleri yazmak uzere bazi garelere basvurmak zorunda kalmislardir. Kipgakga p 
sesi Arapga b veya f harfiyle yazilmistir. Kipgakga g sesi Arapga c bazen Farsga g harfiyle 
gosterilmistir. Y sesi yerine ise n, nk ve g ve g harfleri kullanilmistir.4 

Codex Cumaicus'ta (C.C) Kipgak kelimesi memleket ismi olarak geger, buna karsihk eserin dili, 
esas, yani Turkge metinde5 "Tatarga" ve "Tatar til" olarak gosterilmistir. Gergekten C.C.'daki dil 
malzemesi bugunku eski Kipgak topraklan uzerinde konusulan lehgelerle, ozellikle de Kazan 
Tatarcasiyla birgok benzerliklere sahiptir. Bu nedenle bazi dilciler Kipgakgaya Tatarca da 
demektedirler.6 

Turklerin belli bir donemde yasamis olduklan gogebe hayat tarzi ve bunun dogal sonucu olan 
devamli yer degistirme ve mucadelelerden dolayi kendileri tarafindan kaleme alinan fikir ve edebiyata 
dair eserlerin bazilan maalesef bize kadar intikal etmemistir. Bu durum sadece Kipgaklarda degil, bu 
sekilde hayat suren butun bozkir kavimlerinde aynidir. O nedenle Kipgaklarla ilgili bilgileri, bu 
kavimlerin bozkir hudutlannda yerlesik hayata gegmis olan zumrelerin yahut bunlar ile temasta 
bulunan komsu kavimlerin kayitlannda bulmak mumkun olmaktadir. 

Tarihi gelisme igerisinde Turkgenin kuzey kanadini teskil eden Kipgak Turkgesinin belli bash 
eserleri, sahasindan gok uzaklarda Misir ve gevresinde meydana getirilmistir. Yerlesik bir devlet ve 
medeniyet kuramayan bozkir Kipgaklanndan elimizde eser olarak sadece Hiristiyan bir muhitte 
yabancilar tarafindan yazilmis bir lugat ve derleme mahiyetindeki Codex Cumanicus7 kalmistir. 
Kipgak Turkgesinin bugun elimizde bulunan urunlerinin buyuk gogunlugunu, Musluman bir belde olan 
Misir'da meydana getirilenler olusturmaktadir. Kaleme alinan Kipgakga eserler olarak ilk akla gelenler 
lugatgramer kitaplandir. Ancak, dili ogreten bu kitaplann yaninda dint ve dunyevT konularda Kipgak 
Turkgesiyle telif ve tercume edilmis eserler de vardir. DunyevT konularda ele alinan bu eserlerin 
bashcalanni atgihga, okguluga ait, esasi askerlige dayananlar olusturmaktadir. Bunlar sirasiyla; 
Kitabu'lidrak li Lisani'IEtrak,8 Kitabi Mecmuu Tercumam Turk? ve AcemT ve MogolT,9 
EtTuhfetu'zZekiyye fi'ILugati'tTurkiyye,10 Kitabu Bulgatu'lMustak fi Lugati'tTurk ve'IKipgak,1 1 
ElKavanTnu'lKulliye li Zabti'ILugati'tTurkiyye,12 EdDurretu'lMudTa fi'lLugati'tTurkiyye, 1 3 Kitab 
fi'IFikh,14 Kitab fi'lFikh bi'lLisani'tTurkT, 1 5 Kitabi Mukaddimei Ebu'll_eysi'sSemerkandT,16 
irsadu'lMuluk ve'sSelatin,17Serhu'IMenar ve Mukaddemetu'lGaznevT fi'llbadat,18 Kitab fi 
Riyazati'IHayl,19 Munyetu'IGuzat,20Baytaratu'l Vazih,21 Kitab fi Tlmi'nNussab,22 Gulistan Tercumesi 
(Kitabi Gulistan bi'tTurkT),'dir.23 

Aile Yapisi 

Eski Turk cemiyetinde ilk sosyal birlik olan aile, butun ictimaT bunyenin gekirdegi durumunda idi. 
Turklerin, dunyanin dort bir tarafina dagilmalanna ragmen varhklarini korumalan, aile yapisina 
verdikleri buyuk ehemmiyetten ileri gelir. Turk dilinde, baska milletlerde rastlanmayan zenginlikte 
varolan akrabahk nuanslanni belirleyici kelimeler buna en guzel delil sayilabilir. 



309 



Kipgak Turklerinde aile bireylerini tespit etmek gerekirse, Kipgakga lugatlerden yararlanarak su 
bilgileri vermek mumkundur. Kipgaklarda baba karsihginda "ata"24 kelimesi kullanihrken kadinin ilk 
kocasindan olan gocuklann, analarimn sonradan evlendigi erkege uvey baba anlaminda "atahh"25 
denildigi anlasihyor. Gunumuzde kullanilan "ana" kelimesi Kipgaklarda da aynen kullaniliyordu.26 

Turk aile hayatinin temel felsefesi, gocuk sahibi olarak nesli devam ettirmektir. Tarihi kaynaklar 
bu konuda bize genis malumat verir. Gunumuzde bile gocugu olmayan aileler belki de bu gelenegin 
geregi olarak yadirganma ile karsi karsiya kalmaktadir. Kipgak Turklerini de bu gelenegin dismda 
mulahaza etmek uygun degildir. 

Diger Turk boylannda oldugu gibi Kipgaklarda da erkek gocuguna "ogul",27 kiz gocuguna da 
"kiz"28 denildigi goruluyor. Gunumuzde de ayni adlann kullanildigi malumdur. Kipgaklann kardes 
kelimesinin karsihginda "charandas"29 kelimesi, agabey yerine"aga"30 kelimesi, kiz kardes yerinde 
de "chez charandas"31 (kiz kanndas=kiz kardes) kelimesini kullandiklan anlasihyor. 

Turk aile geleneginde yashlara hurmet edilmesi koklesmis geleneklerimizin basinda 
gelmektedir. Genis aile sistemi igerisinde aile fertleri igerisinde kabul edilen buyuk babaya Kipgaklar 
"6buge"32 demektedirler. Buyuk anneye de "aba" veya "ebe"33 dedikleri anlasihyor. Ailenin en 
buyukleri olarak kabul edilen bu kisilerin "ini"ye34 (torun) vanncaya kadar aile fertleri uzerinde soz 
hakki vardir. Bunun butun Turk boylannda yaygin oldugu goruluyor. 

Diger akrabalara verilen isimlere gelince; babanin erkek kardesi amcaya "abaqa",35 
atakanndasi veya "igi"36 gibi adlar verilirken, annenin erkek kardesine dayi anlaminda "tagay"37 
deniliyor. Kipgaklar, teyzeye "anakanndasi" ve "aza""eze" demektedirler ki, bu gun bu tabir 
Anadolu'nun bazi bolgelerinde ayni anlamda kullamlmaktadir. Halaya ise "ata kiz kanndasi",38 "eke" 
veya "ekegi"39 dedikleri anlasihyor. 

Netice itibariyle, Desti Kipgak sahasmda Kipgaklann aile bireylerini ve akrabalan 
isimlendirmede kullandiklan gogu kavramlann diger Turk illerinde de muhafaza edildigini agikga 
gormek mumkundur. Bazilannin ise temelde ayni olup lehge ve sive farklan sebebiyle gok az 
degisiklige ugrayarak karsimiza gikmaktadir. 

Evlenme ve Dugun 

Tarihe bakildigi zaman evlenme konusunda Turklerin zengin bir kulture sahip olduklan gorulur. 
Zamanla tore olarak yerlesen adetler asirlar boyu muhafaza edilerek gunumuze kadar gelmistir. 

Bu konuda koklu ve zengin bir kulture sahip olmamiza ragmen, tarihT kaynaklar Kipgaklar 
arasinda vuku bulan evlenme ve dugun adetleri konusunda aydinlatici bilgiler vermemektedirler. 
Destii Kipgak sahasmda yazilan Codex Cumanicus'ta da bu konuda bilinen ve beklenen gogu 
kelimeye rastlamlmiyor. Codex Cumanisus'ta bu konuda bilinen birgok kelimenin yer almamasi, bu 



310 



eserin Turk olmayan ve Turkgeyi gok iyi bilmeyen insanlar tarafindan yazilmasina ve yazarlann 
iglerinden giktiklan topluluklann Kipgaklarla bu sekilde bir munasebette bulunmamalanna baglanabilir. 

Kipgaklarda evlenme ve dugun konusu ile ilgili olarak ortaya gikan gok sinirli malzeme ile bu 
konu hakkinda bazi ip uglan vermeye gahsalim. 

Evlenmeye karar verme isinin "kelin"40 adayimn ve "chuyegu"nun41 (kuyegu=guvey) birbirlerini 
gorup begenmeleri suretiyle mi yoksa anababanin begenmesi ve uygun gormesi suretiyle mi 
gergeklestirildigi hususunu tespit etmek mumkun degildir. Kizini gelin olarak vermeye karar veren 
"esi"42 (kaynana) ve "chain"43 (kayinbaba) ile guveyin ailesi arasinda halledilmesi gereken ilk 
hususun erkek tarafindan kiz tarafina verilen "juluv"44 (bashk parasi) oldugu anlasihyor. 
Gunumuzdeki anlamindan farkli anlamlarda kullanilsa da Kipgaklarda "mihir"45 ve "kaling" (kahn)46 
kelimelerine rasthyoruz. 

Kipgaklarda dugune, bugun de oldugu gibi dugun denilmekle beraber, Codex Cumanicus'ta 
dugun anlaminda bir de "aser"47 kelimesinin kullanildigi gorulmektedir. Dugune mahsus ne tur 
eglence yapildigina dair bilgiler yoktur. Ancak dugunde toplananlara yemek verildigine dair isaretler 
vardir. Gelin yeni evine giderken geyiz esyasimn bir kismini gevreden getirilen hediyelerin "bages"48 
olusturdugu anlasihyor. 

Kipgaklar arasinda dugunle ilgili olarak "satug"49 sagdis, "kertek"50 (gelin odasigerdek) ve 
"erdeng"51 (bakire) gibi kelimelerin kullanildigi gorulurken, dugunu olmus yani evlenmis erkek ve 
kadinlar igin de "evli"52 (evli erkekleri igin) ve "epgi"53 (kadinev kadinies) kelimeleri kullamlmaktadir. 
Ozellikle kiz ve kadin kavramlarimn manalannin gok agik bir sekilde ve zamaninda izah edilmesi bir 
takim ahlaki kurallann basta bekaret olmak uzere Turk toplumunda eskiden beri mevcut oldugunu 
belirtmesi bakimindan onemlidir. 

Gunumuzdeki hamile kalma ve hamile karsihginda da Kipgaklann "ayli" ve "yukli"54 kelimelerini 
kullandiklan anlasihyor. 

Genel olarak Turk topluluklannda evlenme de "exogamie" yasasi gegerli oldugu kaydediliyor. 
islamiyeti kabul edip yerlesik hayata gegmis olan Anadolu'daki gesitli Turk topluluklannin dugun 
adetlerinde eski gogebe hayati devrine ait exogamie geleneklerinin izlerini agik bir sekilde gormek 
mumkundur. Ornegin kizlann turkuleri "yad ellerden", "el oglundan" sikayetlerle doludur. XIII. ve XIV. 
yuzytlda Karadeniz Kuzeyindeki Kipgaklarda bu konuda elimizde net bilgiler bulunmamasina ragmen, 
Kipgaklann torunlan olarak kabul edilen Baskurtlarda gunumuzde exogamie'nin gegerliligi hala devam 
etmektedir. Bunlarda evlenme yasak olan soy dairesi en az yedinci gobek atanin erkek torunlanndan 
tesekkul etmis soydur. Dagli Baskurtlann XIX. asnn baslannda bile bu yasaga riayet etmeyenleri 
oldurdukleri belirtiliyor.55 

Sonug olarak bilhassa Codex Cumanicus'u tarayarak tespit edebildigimiz sinirli kelimelerle, Turk 
toplumunun genel teamullerini de goz onune alarak evlenme ve dugun konusu hakkinda bilgi 

311 



verilmeye gahsilmistir. Tespit edebildigimiz kelime ve bilgilerin sinirli olmasina karsihk Turk toresinin 
bu konudaki temel prensiplerinin Kipgak Turkleri arasinda da mevcut oldugu ve temel kurallann 
gegerliligini muhafaza ettigini soylemek mumkundur. 

Kadmin Toplumdaki Yeri 

Gerek Kipgaklardan bahseden tarihi kaynaklar, gerekse Kipgaklarla temasta bulunmus olan 
milletlerin birgogu, onlann gok guzel bir irka mensup olduklanni, ozellikle de Kipgak kadinlannin 
guzellikleri ile tanindiklanni kaydederler. Kaynaklar, Kipgaklann gayet yakisikh olduklanndan 
bahsederken,56 bilhassa Kipgak kadinlannin guzelligi birbirinden farkli birgok kaynak tarafindan teyit 
edilmektedir. 

Sair Nizami, Kuman/Kipgak kadinlannin beyaz tenlerine meftun oldugunu gesitli vesilelerle 
nakletmistir. Sairin baska milletlerden olan kadin kahramanlannin guzelligini kaleme aldigmda onlan 
"Turk guzeli" diye adlandirmasi dikkat gekicidir. Soyle ki, Arap kizi Leyla'yi, "Acem Turku", Bizans 
guzelini, "Rumi nesepli Turk", Hind gtizelini; "Turk gozlu Hintli nesepli ceylan", Slav guzelini; "Seglab 
sahimn kizi Cinli Turk" vs. diye adlandirmaktadir. Sairi, her seyden fazla Turk kizlannm manevi 
zenginligi, temizligi, mucadeleciligi, ailesine ve sevgilisine sadakati hayran birakir. Sair butun bunlan 
sevimli zevcesi Kipgak kizi "Appak'in sahsinda gorebilmistir. Derbent sahina esir dusen Appak 
(Agappak=bembeyaz) adindaki Kipgak kizi Sair Nizami'ye hediye olarak verilir. Otuz yasindaki sair 
hayatinda ilk defa bu Kipgak kizi ile sevgiye doyar. O, bu Turk guzelini kendi evine esir, hizmetgi ve 
kul olarak degil mesru kansi olarak getirir.57 

Gurcu vekayinamelerinde ise Gurcu David M'nin kansi olan Kipgak menseli hatunun guzelligi ile 
sohret buldugu anlatilmaktadir.58 Tekkehalk gelenegimizde "§eyhSanan ile Kral'm San Kizi" 
efsaneleri, radyolara bile gegen "sangelin" turkusu ile oyunu ve yanhshkla 

Gurcu tabiri hep GurcuKipgaklanndan zamanimiza hatira kalmistir. Bu yuzden, eski "Turk 
guzeli" ve "Kipgak guzeli"yerine "Gurcu guzeli" tabiri dilimize yerlesmistir. Adi gegen efsanede kisaca 
Musluman olan Seyh Sanan'in bir Kipgak kizma asik olup onu almak igin Hiristiyan oldugundan 
bahsedilmektedir.59 

Ote yandan Rus vekayinamelerindeki kayitlardan nakledildigine gore Kipgak hanlannin Rus 
knezlerini elde etmek amaciyla guzel kizlan hediye olarak gonderdikleri anlasihyor. Kiyef knezlerinden 
bazilannin Kipgak hanlannin kizlan ile evlenmeleri yalniz siyasT maksatla degil, ayni zamanda Kipgak 
kizlannm guzelligi sebebiyledir.60 Ornegin 1107 tarihine ait yilliklarda soyle bir kayit bulunmaktadir: 
"Bu yilm Ocak ayinda Vladimir, David ve Oleg, Ayepe ve Ayapa'nin yanina gelip onlarla bans yaptilar. 
Vladimir oglu Yuri'ye Yasen'in torunu ve Yepiop'un kizini; Oleg ise ogluna Akaspid'in torunu ve 
Ayepe'nin kizini 12 §ubat'ta gelin aldilar.61 Aynca Rus knez ailesine mensup bir kadmin (Knez 
Vladimir Monomach'in torunu) Kuman Hani Baskord ile evlenmek igin Kiyeften kagmasi62 her halde 



312 



Baskord'un yakisiklihgindan dolayi olmustur. Butun bu kayitlar Kipgaklann ozellikle kadinlan olmak 
uzere irken gokguzel olduklanni gosterir. 

ibn Batuta, basta Kipgaklar olmak uzere Desti Kipgak'ta kadinin toplum igerisinde onemli bir 
yere sahip oldugunu, erkeklerin hanimlanna asm saygi duyduklanni, bu bolgede kadinlann 
erkeklerden daha ustun gorulduklerini ve bunun da kendisini sasirttigim ifade etmektedir. Aynca 
buradaki kadinlann yuzlerinin agik oldugunu, bu sekilde dolastiklanm, erkeklerden kagmadiklanni, 
bazi kadinlann yanindaki koleleriyle beraber pazara sut, yogurt getirip satarak karsihginda koku ve 
esanslar satin aldiklanni ifade etmektedir. Bazi kadinlan da erkekleriyle beraber gordugunu, ancak o 
zaman bu adamlan kadinlann hizmetkan zannettigini vurgulamaktadir.63 Ziya Gokalp de bu konu 
uzerinde durarak Turklerin islam'i kabul etmelerinden sonra, Anadolu, Desti Kipgak ve Irakeyn gibi 
bazi bolgelerdeki kadinlara gore erkeklerle esit konumda, daha muhterem, daha hur ve mesut bir 
hayat surdurdugunu belirtmekte, bunun nedenini de eski Turk aile geleneginin devam etmesine 
baglamaktadir.64 

Yukanda da belirttigimiz gibi Kipgaklar da iginde olmak uzere genel olarak Turk oymak ve 
obalannda kadmlar erkeklerle beraber ve butun hayat safhalannin igindedirler. Onlarin ev ve sokak 
kiyafetleri farkh olmakla beraber her iki halde de yuzleri daima agiktir.65 Namus konusunda 
hassastirlar. Zina olayi higbir zaman iyi karsilanmaz. Eski Turklerde himmet yuceligi, namus ve irz igin 
olmek, ideal hayatin ancak cemiyet ve devlet hayati oldugunu dusunmek, gugluklere kolayhkla 
katlanmak, kadinlann da ancak bu tip erkekleri sevmeleri on plana gikmistir. Tatar ve Kipgak halk 
edebiyatinda da Turklerin bu gesit hassasiyetlerinden gok soz edilir.66 

Kipgak kadinlannm zaman zaman devlet idaresinde de etkili olduklan gorulmustur. Buna XII. ve 
XIII. yuzyillarda Desti Kipgak'ta rastlandigi gibi, Altinordu, Misir Turk Memluk Sultanligi, Delhi Turk 
Sultanligi ve Kipgaklann gogtukleri diger bolgelerde de rastlamak mumkundiJr.67 

Netice itibanyla, Kipgak kadini daima erkegin yaninda, higbir zaman horlanmamis, hayatin 
butun safhalannda kendini hissettiren ve toplumda onemli birfonksiyon ustlenmis durumdadir. 

Sanat ve Mimarhk 

Elimizdeki materyaller olgusunde bu konuda kisaca Kipgak Turklerinin evleri, gadirlan ve 
balballanndan bahsedecegiz. Aynca Kipgaklann onderliginde kurulan Misir Turk Memlukleri donemi 
ve sonrasinda yapilan cami ve turbeler hakkinda bilgi verecegiz. 

Tarihte, gogebe hayat yasayan Turkleri gormek mumkun oldugu gibi, yerlesik hayata gegenleri 
ve bu hayat tarzinin gereklerini en iyi sekilde yerine getirenleri de gormek mumkundur. Karadeniz'in 
kuzeyindeki bozkirlarda ana kutlesi gogebe hayat tarzini benimsemis olan Kipgaklann da bir kismi 
sehirlere yerleserek yasamlarim devam ettirmislerdir. iste sehir, kasaba ve koylere yerlesenler bu 
yerlesik tarzin geregi olan evlerde oturmuslardir. 

313 



Qesitli Turk topluluklannda farkli telaffuz sekilleri ile soylenmekte olan ev'e Kipgaklar bu gunku 
telaffuz sekliyle "ev" diyorlardi.68 Duvar ormede tasin kullanildigi gibi "kerpig"in de69 kullanildigi 
anlasihyor. Codex Cumanicus'da gegen "bismis kerpig" tabiri de gunumuzdeki "tugla" anlaminda olsa 
gerek.70 Turkler kerpigten ev yapmayi gok eskiden beri biliyorlardi. Bati Turkistan'da yapilan ve I. ve 
II. yuzyila ait oldugu anlasilan buluntular arasinda kare kerpiglerin mimari teknikte kullanildigi tespit 
edilmistir.71 Kipgaklann evlerin uzerini kapatmak igin daha gok "tacta"72 kereste kullandiklan 
anlasihyor. Pencere karsihginda "tungluk"73 kelimesi kullanilmaktadir. Ocagin ustunden baslamak 
uzere damin ustunde gikinti seklinde disandan gorulebilen ve bugun baca dedigimiz, atesin dumanini 
disan veren bolume Kipgaklar "sufra" veya "catro"74 demekte ve iki tabiri birlikte "sufra ul catra" 
seklinde kullanmakta idiler. insaat malzemesinde kullanilan tahtanin evin dosemesinde de kullanildigi 
ve tahta doseme yerine gelmek uzere "tacta canga"75 denildigi goruluyor. Netice olarak, tespit 
edebildigimiz kadanyla, yerlesik hayati tercih eden Kipgak kutlelerinin bu hayatin geregi olan evi bu 
gunku sekline yakin bir sekilde yaptiklan gozlenmektedir. 

Daha once gegen konularda Kipgaklann ekseriyetinin yan yerlesik sekilde yasadigmi 
belirtmistik. Kipgaklann onemli bir bolumunu olusturan bu kutle "cater"76 (gadirlar) da yasiyordu. 
Cunku yasayis tarzlanna en uygun siginma ve bannma ihtiyacini karsilayacak bir vasita olarak gadin 
biliyorlardi. 

Kipgak nufusunun onemli bir kisminin bannagi ve siginagi olan gadinn mahiyeti hakkinda gerek 
Codex Cumanicus gerekse diger Kipgak lugatlannda hemen hemen higbir bilgiye rastlanmamaktadir. 
Kipgaklann hayatinda onemli bir rolu olan gadir ve mustemilati konusunda Desti Kipgak sahasini XIII. 
ve XIV. yuzyillarda gezen ve Kipgaklann yasadigi gadirlan goren seyyahlann gozlemlerine bas 
vuracagiz. 

12451247 yillan arasinda Desti Kipgak'tan gegen P. Carpini'nin "Derme Evler" olarak tabir 
edilen gadirlan su sekilde tasvir ettigi nakledilmektedir: 

"Onlarm ince gubuklardan orulen ve direklerden yapilmis, yukanya dogru gittikge daralan gadir 
bigiminde evleri vardir. En ustte ve tarn ortasinda yuvarlak bir delik agilmistir. Bu bacadan igeriye isik 
girer, ayni zamanda duman gikardi. Ates yeri veya ocak, her zaman gadinn ortasinda bulunurdu. 
Kisin evin iginde, yerde tezek yakihrdi. Duvarlan ile gatisi, kege ile kaplanmistir. Kapilan da kege ile 
ortulmustur. iginde oturanlann zengin veya yoksul olmalanna gore gadirlar kuguk veya buyuk 
olabilirdi. Bu yurtlardan bazilan, hemen bir anda gozulur ve sonra da kurulurdu. Goglerde de bunlar, 
yuk hayvanlanyla tasinirdi. "araba gadirlan" ise gozulup kurulamazlardi. Bundan dolayi da araba 
uzerinde tasinirlardi. Kuguk gadir arabalanni bir okuz bile gekebilirdi. Daha buyuklerini ise, gadinn 
buyuklugune gore ugdort veya daha gok okuz gekerdi. Nereye gitmek istiyorlarsa, ister savasa, ister 
baska biryere olsun, her zaman bu kendi yurtlanyla birlikte giderlerdi".77 

12531255 yillannda Kipgak sahasini gezen G. Rubruck da bu konu ile ilgili gozlemlerini 
aktarmistir. Rubruck'a gore Kipgaklar uyuduklan evlerini tekerlekler uzerinde yaparlardi. Birbirine 

314 



gegmis gubuklar, bir merkezi gevreleyerek yukanya dogru yukselir ve boylece baca olusurdu. Daha 
sonra bu agaglar beyaz bir kege ile kaplanirdi. Qogu zaman gorkemli ve sasaah gorunmesi igin 
kiregle, beyaz bir toprakla veya kemik tozu ile boyanirdi. Bu gadirlar bazan da kara kege ile 
kaplanirdi. Ayrica kapinin uzerine gosterisli bir deri asihr, kegenin uzeri de boya ile yapilmis uzum, 
agag, kus ve dort ayakli hayvanlann resimleriyle suslenirdi. Ona gore Kipgak gadirlan oldukga buyuk 
ve genisti. Bazi gadirlann genislikleri otuz kadem uzunlugunda olabilirdi. Rubruck, bizzat kendisinin 
bir evi tasiyan bir tek arabaya yirmi iki okuzun kosulmasim gordugunu belirtiyor. O, arabanin dingilinin 
tipki bir gemi diregi gibi buyuk oldugunu, arabaci olarak tek bir kisinin arabadaki evin onunde oturup 
okuzleri surdugunu naklediyor. Bunlann dismda Kipgaklann gadinn onunde kuguk bir kapi yaptiklan, 
bunu da siyah bir kege ile kapladiklan, yagmur sizmamasi igin de uzerini ig yagi veya koyun sutu ile 
sivadiklan kaydediliyor. Yine Rubruck'a gore kegenin ustu resimler veya islemeler ile suslenir, okuzler 
ve develerle gekilen araba gadirlan birbirine birer iple baglanirdi.78 

1334 yihnda Desti Kipgak'i gezen ibn Batuta'nin da Kipgaklarda yaygin olan ev arabalan 
hakkinda su bilgileri verdigi goruluyor. 

"Desti Kipgak'da uzerinde seyahat yapilan araglara "araba" adi verilir. Kipgak Turklerinde yaygin 
olan bu arabalann her birinin dort tane tekerlegi vardir. Bu arabalarda kosum hayvani olarak at, okuz 
ve bazen de deve kullanihr. Araba uzerinde, ustu bir kubbeye benzeyen agag gubuklarla yapilmis, 
ince deri kayislarla baglanmis, bir gadir veya yurt bulunur. Kolayhkla tasinan bu yurtlann uzeri kege 
veya bezle kaplanmi§tir. Bu gadirlann (yurt) kafesli pencereleri bulunur. Bu pencerelerden 
disandakiler igeriyi goremez ama igeridekiler disanyi gorebilirler. Konaklarda arabalann uzerindeki bu 
gadirlar a§agi indirilir ve konak yerine yerle§tirilir."79 

Her ug seyyahin da gozlemlerine bakildigi zaman, farkli donemlerde degi§ik kisiler tarafindan 
De§ti Kipgak'a yapilan seyahat sonucunda verilen bilgilerin temelde birbirine benzediklerini goruyoruz. 
Qadir, gadinn ozellikleri ve gadir hayati konusunda verilen bu bilgiler, konunun dogrulugunu 
gostermesi bakimindan onemli olup yoruma ve izaha ihtiyag birakmamaktadir. Qadinn gogebe hayat 
tarzi yasayan Kipgak Turklerinin her turlu bannma, yasama ve gog etme vs. gibi ihtiyaglanna cevap 
verebilecek ozelliklerde yapilip tanzim edildigi anlasilmaktadir. Kipgaklarda oldugu gibi diger gogebe 
Turk kavimlerinde gadir, bazen otag, bazen bir saray, bazen de bir ordugah olarak Turk kulturunde 
onemli biryertutar. 

Turk hanlari ve alpleri igin mezarlar uzerine dikilen heykeller vardir ki bunlara "sin", "sintas", 
"tasnine" ve "balbal" ismi verilmektedir.80 Balbal dikme adeti VII. yuzyilda Bulgar Turkleri tarafindan 
Balkanlara kadar goturulmustur.81 Rubrouck, XIII. yuzyilda Desti Kipgak'ta yasayan Kipgak Turkler 
arasinda mezar uzerine "balbal" yapma geleneginin yaygin oldugunu belirtmektedir.82 Mezarlar 
uzerine yapilan bu "balbal"lann baslannda serpuslar, kulaklannda kupeler, ellerinde silahlar 
bulunurdu. Ayrica heykellerin kemerleri de dikkate deger niteliktedir. Bu kemerkusaklann gogu dort 
koseli madeni levhaciklardan yapilmistir. Balballann kusaklannda ufak esya (gakmakkavmuska) 

315 



tasimak igin bir kese baglanmistir. Bazi balballann bir eline testiye benzer bir kap yapildigi 
anlasilmaktadir.83 Balballann yuzunun doguya donuk oldugu kaydedilmektedir.84 

XIII. yuzyilda Kipgak Memluklerin onderliginde kurulan Misir Turk Sultanhgi doneminde de 
onemli eserler yaptinldigi ve bunlann baymdirhk agisindan bu gun bile kendilerini hissettirdikleri 
gorulmektedir. Kahire'de bulunan yapilann gogu Memlukler devrinden kalmadir. Bu eserler arasinda 
on planda turbeleri goruyoruz. 

Memluklere kadar yapilan binalar, daha gok iran uslubunda yapihrken bu devir turbeleri yuksek 
kubbeleriyle, Turk uslubunun Misir'a girdigini gosterir. Turk uslubu sadece turbelerde degil, camilerde 
de etkisini gostermistir. Genellikle mihrabin etrafindaki suslemeler Turk tarzi oldugu gibi, yapilann on 
taraflan da Anadolu Selguklulan yapilan ornek alinarak yapilmistir. Gergi mimarlik uslubu, Memlukler 
zamaninda ayni kalmamistir. Fakat turbeler daima ayni bigimi korumustur. Bunlann Sultan 
Kalavun'dan sonra yapilann "elMukattan" dagindan getirilen saglam kesme taslarla, Kuzey Misir'dan 
temin edilen porfir ve granit taslanndan yapilmaya baslandigi anlasihyor. Bu taslar sert ve dayanikh 
olduklanndan, eserler varhklanni gunumuze kadar koruyabilmistir. Memluklerin turbe, cami ve sarayin 
yani sira Mogollara karsi buyuk sehirlerin kale ve surlanni tamamen yeniden yaptiklan belirtiliyor. 
Bunlara Kahire, Sam ve Halep kaleleri en iyi orneklik teskil eder.85 

Ekonomik Durum 

Gerek Karadeniz kuzeyi Kipgak sahasinda gerekse Misir Memluk doneminde tedavulde olan 
paranm ne oldugunu, ayni donemlerde komsu ulkelerde kullanilan paralar hakkmda bilgi edinmek 
suretiyle ogrenmek mumkun olabilir. 

Turklerin islamiyeti kabul doneminden itibaren, gumus para yani dirhem "akga" olarak altin para 
da "dinar" olarak isimlendiriliyordu. Orta Asya'da idil Bulgarian ve Hazarlann ticarette deri para 
kullandiklan belirtiliyor. XI. asirda Uygur hanlarimn kumas pargalan uzerine muhur basarak tedavulde 
kagit para gibi kullandiklan naklediliyor. KefeTebriz ticaretinin Kipgaklar donemindeki canhhgi goz 
onune alinirsa ilhanli baskentinde uygulanan para politikasinin Kipgaklan etkilemedigini dusunmek 
yanhs olur.86 

Codex Cumanicus'da gegen "acca"87 (akga) tabiri muhtemelen dirhem denilen gumus para igin 
kullanilmaktadir. Bu noktadan hareketle Karadeniz kuzeyindeki Kipgaklann diger Turk ellerinde 
kullanilan dirhem ve altin para "dinar"i kullandiklan tahmin edilebilir. 

Kipgak sahasindaki ticarette onemli bir paydaya sahip olan Cenevizlilerin Kinm'in Kefe sehrinde 
bastiklan on tarafinda Janus'un arka tarafinda da Tatar Hani'nm damgasi bulunan gumus sikkelere 
"asper", altin sikkelere de "livre" denildigi ve ticarT onemi haiz Kipgak sehirlerinde bu paralann gegerli 
oldugu belirtilmektedir.88 Kipgaklann yogun olarak bulundugu Misir Memluk Sultanhgi'nda esas para 
biriminin daima dinar oldugu, diger paralann da ona gore ayarlandigi anlasilmaktadir.89 

316 



Kipgaklarca bilinen ve gesitli yer ve sekillerde kullanilan bazi kiymetli maddelerin basinda 
altin90 gelmekte idi. Diger bir kiymetli maden olan gumus de91 para olarak kullanildigi gibi sus esyasi 
yapiminda da kullanihyordu. 

XIXIV. yuzyillarda faaliyette bulunan onemli ticaret yollan iginde Kuman/Kipgak iskan sahasinm 
onemli biryere sahip oldugu vurgulanmaktadir. 

Hazarlardan baslayarak Altinordu devrinin sonuna, yani VIII. yuzyildan XV. yuzyila kadar 
Guneydogu Avrupa'nin hayatinda onemli rol oynayan Volga ticaret yolu, Itil'in Svyatoslav tarafindan 
965'te tahrip edilmesiyle kismen zarar gormus ise de, onemini Kipgaklar doneminde de 
surdurmustijr.92 

Hazar devletinin merkezinin, Ruslar tarafindan imha edilmesinden sonra, Saksin bu bolgenin 
birinci derecede onemli sehri olmustur. Volga nehrinin agzinda, bugunku Ejderhan civannda 
bulunmasi muhtemel olan bu sehir Kipgaklann bir nevi bassehri idi. Guney Rusya ticaretini elinde 
tutan Saksin, kuzeydeki Bulgar sehrine rekabet ediyordu. Bu bolgede Kipgaklann diger onemli bir 
sehri de Sugdak idi. Yakin dogu ve Anadolu ile yapilan butun ticaret buradan yapihrdi.93 

Goruluyor ki, Bulgar'i Volga yoluyla Saksin'a ve Hazar Denizi'ne baglayan yol tamamiyla 
Kipgaklann elinde bulunuyordu. Bunlar Hazarlann yaptiklan gibi ticaret gemilerinden ve kervanlardan 
vergi ahrlardi.94 Bu yolla Kipgak hanlannin buyuk gelir sagladiklan anlasilmaktadir. 

Kipgaklar igin onemli olan bir diger ticaret yolu da Kinm yanmadasi vasitasiyla Kipgaklara gelen 
Karadeniz yoludur. Kinm'a giden bu yol uzun bozkirlar igerisinden gegtigi igin onemi Volga ticaret 
yolundan daha az idi. Yine de bu bozkir yolunda genis bir alim satim faaliyeti olurdu. Kinm ile bir 
yandan Trabzon bir yandan da istanbul arasmda buyuk ticaret gergeklestirilirdi. Rus prenslikleri ile de 
ticaret kurulmustu.95 

XIII. yuzyilda bir yandan Anadolu'nun, Suriye ve Musul'un Musluman halki ile Guney Rusya 
Kipgak sakinleri arasmda yogun mubadele faaliyetinin oldugu anlasihyor. Sivas'ta bulunan kervanlar 
buradan Selguklu Sultanlan'nin arazisinden gegerek veya Trabzon yoluyla, Karadeniz'den Desti 
Kipgak'a vanyordu. Kinm ve Kipgak halki da gogu zaman denizi gegerek Anadolu'ya guzel kurklerini 
goturuyorlardi. 

Eger Kinm veya Anadolu'da ortaya gikan bir savas olayi bunlann ihracini geciktirecek olsa, bu 
her iki tarafta gergek bir sikayet konusu oluyordu. Ayni asirda bir Kipgak sehri olan Sugdak, 
Musluman ve Avrupah tuccarlann sarkta onemli bir ticaret merkezi idi. Anadolu, Suriye ve 
Mezopotamya ile Desti Kipgak arasmda buyuk bir ticarT mubadele oldugunu, Sinop'tan gemiye binen 
Turk tuccarlanmn Sugdak'a vardiklanni, pamuklu ve ipekli kumaslar, baharat goturup kuzeyden kurk, 
kole ve cariye aldiklanni kaynaklardan ogreniyoruz. 



317 



XIV. yuzyilin ortalannda, Florentinah bir tuccar olan Francesso Balducci Pegolotti'nin yazdigi 
"La Pratica della Mercatura" adli eserde Desti Kipgak sahasindaki ticarT faaliyetler hakkinda genis 
bilgiler verilmektedir. Pegolotti'nin kaydettigi Kinm bolgesine disandan gelen ve buradan diger 
ulkelere giden ticarT mallar Codex Cumanicus'ta da gegmektedir. 

Buna gore Desti Kipgak sahasmda ihrag edilen ticarT mallar arasinda balaban (sahin, dogan), 
balug (balik), chrsak (tilki kurku), bugday (bugday), teri (deri), bal (bal), tein (sincap kurku), chaten 
(keten), arpa (arpa), catlauc (findik), tari (dan), caman (kimyon), eltiri (kuzu kurku), cumis (gumus), 
balaux (balmumu), boru (kurt postekisi), bager (bakir), savsar (sansar kurku), choy suruchi (koyun 
derisi), kul (kole) chis (samur) ve eager (sarap gibi esyalan saymak mumkundijr.96 Bu bolgeden ihrag 
edilen mallann agirhkh olarak ziraat, hayvancihk ve avciliga dayandigi goze garpmaktadir. Kurke 
dayah ihracat maddelerinin digerlerine nazaran daha fazla oldugu gozlenmektedir. 

Desti Kipgak bolgesinin disandan aldigi mallara gelince, bunlar genellikle mamuh (pamuk), 
acitas (sap), sabur (sansabir), charabar (kehribar), corgasin (kursun), nac (ipekli kumas), yalmas 
(elmas), fil tisi (fil disi), raxiana (rezeneregine), grandul (karanfil), nardan (nar), castana (kestane), 
ketanj (keten), noghuc (nohut), ghorma (hurma), temir (demir, ingir (incir), sarmisoc (sanmsak), 
maajun (macunilag), badam (badem), caun (kavun), ypar (misk), chageth (kagit), chonasuj (civa), last 
(ham ipek), samurut (zumrut), ypac (ipek), ymsiri (mumya), zeytinyag (zeytin yagi), ingcu (inci), brine 
(piring), catifa (kadife), choux (kegekilim) ve yung (yun)dur.97 ithal edilen bu mallann bir kismmin 
transit ticaret yoluyla Kipgak sahasma geldigi ve bu bolgeden de baska ulkelere nakledildigi gergegini 
goz onunde bulundurmak gerekir. 

Asagi Volga Havzasi'ni ve Volga ile Dnepr arasindaki bozkir alanlanni isgal eden Kipgaklann 
Hazarlann mirasina konduklan ve Hazarlarda yaygin olan ziraat ve giftgilikle ugrastiklan 
anlasilmaktadir.98 Kinm bolgesinde de ayni sosyal ve kulturel durum musahede edilmektedir. 
Karadeniz'in kuzey sahasma gelen Kipgaklar, buralarda gok eskiden beri yasamis olan ve birbirlerini 
takip eden kultur ve medeniyetlerin kahntilanni benimsemisler ve bazilanni da devam ettirmislerdir. 
Kinm'in ozellikle guney sahillerinin bahgecilige ve sebzecilige elverisli olmasi da yerlesik hayata 
gegen Kipgaklann bunlan kolaylikla benimsemelerinde amil olmustur.99 Bunlardan da anlasihyor ki, 
Desti Kipgak'in cografi yapi itibariyle tarima elverisli bolgelerinde yasayan Kipgaklann buralarda 
ziraatle mesgul olduklan ve gegim kaynaklanndan biri olan topragi hububat, sebzecilik ve meyvecilik 
ile degerlendirmeye galistiklan muhakkaktir. 

Macaristan'a gog eden Kipgaklann ozellikle bahgecilik olmak uzere zirai konularda onculuk 
ettikleri ve XV.XVI. yuzyillarda Turklerin bu konularda ornek alindigi kaydedilmektedir.100 

Piano Carpini ve ibn Batuta'dan nakledilen ifadelerden,101 Desti Kipgak'ta buyuk gapta 
hayvancihk yapildigi gorulmektedir. Ote yandan Kipgaklann at'i suruler halinde besledikleri ve bu 
surulere diger Turk illerinde oldugu gibi "yilki"102 dedikleri anlasihyor. At'i gunluk hayatm birgok 



318 



bolumunde kullanan Kipgaklann onun sutunden kimiz yaparak igtikleri, aynca spor ve eglencelerde 
de attan gesitli sekillerde yararlandiklan bildirilmektedir. 

Atin disinda et, sut, yun ve derisinden faydalanmak uzere koyunculuk yaptiklan, yine et, sut ve 
gucunden yararlanmak igin okuz ve inek, yuk tasima ve binit olarak kullanmak igin de deve 
besledikleri kaydedilmektedir.1 03 

Dim Durum 

Kaynaklar, Kipgaklann geleneksel Turk dini igerisinde onemli bir yere sahip olduklarim ve eski 
Turk dini igerisinde bulunan inang ve uygulamalann gogunun bu Turk kavminde de gegerli oldugunu 
kaydetmektedir. Ornegin Eski Turk dininde yer alan Tann inanci'mn Kipgaklarda da yer aldigi, 
evrensel dinlere girdiklerinde kendi Tann anlayislanm yeni girdikleri evrensel dinin Tanrisi ile kolayca 
ozdeslestirdikleri ve Tann adim yeni dinlerin Tanrisi igin de kullanmakta tereddut etmedikleri 
belirtilmektedir. 104 

Evrensel dinlerle karsilasmadan once Tann inancimn yam sira diger Turk kavimlerinde kutsal 
olarak kabul edilen seylerin Kipgaklar arasinda da kutsal olarak goruldugu vurgulanmaktadir. Ornegin 
ay ve gunes kultunun yam sira Kipgaklar arasinda yildizlarm takdis edilip kutsal kabul edilmesinin 
yaygin oldugu, YerSu kultleri dedigimiz dag kultu, agag ve orman kultu, su kultu, toprak, tas ve kaya 
kultu ve ates kultunun de o donemde canli olarak yasadigi kaydedilmektedir.1 05 

Geleneksel Turk din? tarihinin en onemli unsurlanndan birini olusturan atalar kultu, yani olmus 
atalan tazim, onlar igin kurbanlar sunma inang ve adetleri ile ilgili orneklere Kipgaklar arasinda da 
rastlamlmaktadir. Hatta Kipgaklarla ig ige olan Kimeklerin 80 yasina giren ancak bunamayan sugsuz 
yashlara ibadet ettikleri nakledilmektedir.106 

Eski Turklerin icra ettikleri ayin ve torenlerin Kipgaklar arasinda da goruldugu, Gok Tann igin, 
evrensel dinlerde gorulen kurumsallasmis ve yaygin ibadethanelerin olmadigi, Kipgaklar da dahil 
olmak uzere Turk topluluklarimn, ecdat magaralarim, mukaddes daglan, YerSu'lan, hakamn otagi ve 
obalan onemli dint merasimlerin yerine getirdikleri mekanlar olarak gordukleri kaydedilmektedir. Turk 
topluluklannda gegerli olan ayin ve torenlerin belirli zamanlarda yapilanlar ve tesadufT olaylar 
nedeniyle yapilanlar seklindeki durumun Kipgaklar igin de gegerli oldugu ve Kipgaklar arasinda 
ilkbaharda yapilan bayramin buyuk onem arz ettigi belirtilmektedir. Kipgaklar arasinda "and igme" ve 
"kan kardesligi" igin yapilan torenler de gok onemli oldugu gorulmektedir. Aynca Kipgaklann dint 
hayatinda gorulen bu tip ayin ve torenlerin disinda genel olarak Turk topluluklannda icra edilen birgok 
ozel ve kuguk ayinlerin bu Turk boyu igin de gegerli oldugu verilen bilgiler arasindadir.107 

Eski Turk dininde en onemli ibadet olan Kurban Kipgaklar igin de gegerli olup bunun kanh ve 
kansiz kurban seklinde uygulandigi gorulmektedir. Diger Turk kavimlerinden farkli olarak Kipgaklann 
at, koyun, sigir ve devenin yam sira geyik ve kopegi de kurban olarak sunduklan tespit edilmistir. 

319 



Aynca diger Turk kavimlerinde gorulmedigi halde Proto Bulgarlar ile Kipgaklarda insan kurbanimn 
varhgina dair onemli rivayetler vardir.108 

Eski Turklerde gorulen olum ve old gomme ile ilgili inang ve adetler buyuk olgude Kipgaklarda 
da bulunmaktadir. Ornegin eski Turk dininde var olan "yug torenleri"nin butun canhligi ile bunlarda da 
uygulandigi ve diger bazi Turk topluluklannda gorulmeyen mezarlar uzerine "balbal" dikme 
geleneginin Kipgaklarda gokyaygin oldugu belirtilmektedir.109 

Evrensel dinlerden islamiyet, Hiristiyanhk ve Yahudiligi benimseme agisindan diger Turk 
topluluklan igerisinde Kipgaklar ozel bir yere sahiptir. Bazi Turk topluluklan VII. yuzyilin birinci 
yansinin sonlannda islamla temas kurmaya baslarken Kipgaklann islamla tanismalannin ve 
peyderpey Musluman olmaya baslamalannin X. yuzyilin ilk yansinda basladigi, ancak bu Turk 
kavminden islami segenlerin buyuk gogunlugunun islam medeniyetini kabul edip gonulden 
baglanmalannin XIII. ve XIV. yuzyillarda gergeklestigi gorulmektedir. Kipgaklara islamiyetin Volga 
havzasina gelen Musluman tuccarlar vasitasiyla girdigi ve XIIXIV. yuzyillarda Yesevi tarikatinin 
etkisiyle hizla yayildigi anlasilmaktadir. Kipgaklarda Gok Tann inancinm varhgi, ibadetlerinde 
kurbanm onemli bir yer tutmasi, ruhun olmezligi ve ahiret inancinm bulunmasi gibi inanglar ile futuhat 
ve savas dusuncesinin on plana gikmasi, islam dinini kabullerinde onemli rol oynamistir.110 

Nufus itibariyle Kipgaklann gogunlugunun islami kabul ettikleri anlasilmaktadir. Musluman olan 
Kipgaklann idilUral, Kafkaslar, Turkistan, Balkanlar, Anadolu, Misir ve Hindistan bolgelerinde 
bulunduklan ve kendi bolgelerinin sartlanna gore bu dine hizmet ettikleri gorulmektedir.111 

Kipgaklann islamiyetten sonra, gogunluk bakimindan ikinci sirada kabul ettikleri din, Hiristiyanhk 
olmustur. ilk Hiristiyan Kipgaklara XI. yuzyildan itibaren Kafkaslar, Karadenizin kuzeyi ve Balkanlarda 
rastlanmaktadir. Kaynaklar, Don ve Kuban bolgesinde yasayan Kipgaklann Gurculer vasitasiyla 
Kafkaslara gelip orada Hiristiyanligi kabul ettiklerini, XVI. yuzyilin sonlanna kadar Dogu Anadolu'nun 
bir kisminin da iginde bulundugu Ortodoks Atabekler hukumetini kurduklanni, Osmanhlarin 
hakimiyetine girinceye kadar Hiristiyanliklannin devam ettigini ve Osmanli hakimiyetinden sonra da 
islami kabul ettiklerini kaydederler. Karadenizin kuzeyinde ve Balkanlardaki Kipgaklann Hiristiyanliga 
girisini, XI. yuzyilin son geyreginden itibaren baslatmanin dogru olacagi kanaatindeyiz. Uzun sure 
Karadenizin kuzeyindeki steplerin tek hakimi olan Kipgaklann, Mogol istilasindan gok once Ruslann 
yani sira ozellikle Kinm'da Cenovah ve Venedikli Katolik misyonerler ile Fransiskan rahiplerinin 
gayretleriyle Hiristiyanhk telkinlerine maruz kaldiklan, bunlann bir kismi Katolik olurken, diger bir 
kisminin Ruslann etkisiyle Ortodokslugu kabul ettigi belirlenmistir. Ote yandan XI. yuzyilin son 
geyreginden itibaren Balkanlara inen bazi Kipgak kabilelerinin de Bizanshlann etkisiyle Hiristiyanligi 
benimsemeye basladiklan belirtilmektedir. XIII. yuzyila gelince bu bolgedeki Hiristiyan Kipgaklann 
gogalmasiyla 12271228 yillannda Bogdan vilayetinin Bacau sehrinde Kipgaklar igin bir "Piskoposluk" 
kuruldugu nakledilmektedir. Aynca Dogu Avrupa ve Balkanlar'da o donemlerde Hiristiyanligi kabul 
eden Kipgak menseli insanlann torunlannm gunumuzde Macaristan, Romanya, Bulgaristan ve 

320 



Cekoslavakya gibi ulkelerde yasadigi, ancak Polonya, Dobruca ve Yunanistan'da (Pomak Turkleri) 
islami kabul edenlerin disindakilerin tamaminin milli kimliklerini kaybettikleri anlasilmaktadir.112 

Kipgaklar arasinda, islamiyet ve Hiristiyanliga nazaran gok az da olsa Yahudiligi de 
benimseyenler olmustur. Bunun da X. yuzyilm ikinci yansindan itibaren daha Hazarlarla kansmadan 
once Karai misyonerleri tarafindan sokuldugu anlasilmaktadir. XI. yuzyilm ilk yansindan sonra Hazar 
topraklanna giren Kipgaklar arasinda Yahudi Hazarlann etkisiyle bu dine girenlerin fazlalastigi 
belirtilmektedir.113 

1 Bu konuda genis bilgi igin bkz: Abdulkadir inan, "XIIIXV. yuzyillarda Misir'da 
OguzTurkmen ve Kipgak Lehgeleri ve Halis Turkge", Turk Dili Arastirmalan Yilhgi (Belleten), Ankara, 
1953, s. 5458, 6062; AN Fehmi Karamanhoglu, "Kipgaklar ve Kipgak Turkgesi" T. D. E. D, XII, 
istanbul, 1963, s. 177. 

2 Edward Allworth, Central Asia, (Columbia University Press), New York, 1967, s. 7278; 
Karamanhoglu, Kipgak Turkgesi Grameri, Ankara, 1994, s. XIXXX; Recep Toparh, Kipgak Turkgesi, 
Erzurum, 1986, s. 3. 

3 Resit Rahmeti AratAhmet Temir, "Turk Sivelerinin Tasnifi", T. D. E. K, Ankara, 1976, s. 
314. 

4 Allworth, s. 77; Safran, s. 44. 

5 Geza Kuun, Codex Cumanicus, Budapest, 1981, s. 119, 122. 

6 Annemarie Von Gabain, "Die Sprache des Codex Cumanicus", Fundamenta I, 1959, s. 
4647. 

7 Bu eser hakkinda bkz: D. N, Mackenziee, "Codex Cumanicus", Encyclopedia Iranica, V, 
Costa Mesa, California, 1992; M. Fuat Koprulu, "Trakya'da Kuman Turkleri", ikdam, sene 28, 10 
Subat 1337 (1921); Karamanhoglu, "Kipgaklar ve Kipgak Turkgesi", T. D. E. D, XII, s. 179; Toparh, 
Kipgak Turkgesi, s. 5; Ludek Hrebicek, Dictionary of Oriental Literatures, (ed. Jiri Becka), III, London, 
Tarihsiz, s. 4142; Annemarie V. Gabain, "Codex Cumanicus'un Dili", Tarihi Turk Siveleri, (gev: 
Mehmet Akahn), Ankara, 1979, s. 73; Karamanhoglu, Kipgak Turkgesi Grameri, s. XXI; Safran, 
Mustafa, 

Yasadiklan Sahalarda Yazilan Lugatlere Gore Kuman/Kipgak'larda SiyasT, iktisadT, Sosyal ve 
Kulturel Yasayis, (T. K. A. E.), Ankara, 1993, s. 2930; Aldo Gallotta, "Codex Cumanicus'un Yeni Bir 
Nushasi", Uluslar arasi Turk Dili Kongresi (26 Eylul 19921 Ekim 1992), Ankara, 1996, s. 267271; 
Saadet S. Qagatay, Turk Lehgeleri Ornekleri, Ankara, 1963, s. 111; Ahmet Gokbel, Kipgak Turkleri, 
istanbul, 2000, s. 170173. 



321 



8 Omeljan Pritsak, "Kipgakga", Tarihi Turk Siveleri (gev: Mehmet Akalin), ankara, 1979, s. 
121122; Ahmet Caferoglu, Kitabu'lidrak li Lisani'lEtrak, istanbul, 1931; Toparh, Kipgak Turkgesi, s. 67; 
Safran, s. 3536. 

9 Ahmet Caferoglu, "A. K. Kurisjanov'unlssledovanie Po Leksike Strokipgakskoga 
Pismenogo Pamyatnika XIII. AlmaAta, 1970' Eseri Uzerine Bir Tanitma Yazisi", Turkiyat Mecmuasi, 
XVII, is tanbul, 1972, s. 274; Safran, s. 3334; Recep Toparh, irsadu'lMuluk ve'sSelatin, Ankara, 1992, 
s. 910. 

10 Besim Atalay (gev), EtTuhfetu'zZekiyye fi'lLugati'tTurkiyye, istanbul, 1945; Pritsak, 
"Kipgakga", Tarihi Turk Siveleri, s. 122. 

11 Toparh, irsadu'lMuluk ve'sSelatin, s. 1213; Karamanhoglu, Kipgak Turkgesi Grameri, s. 
XXIV; Safran, s. 38. 

12 Rifat Bilge, EIKavanTnu'l_Kulliye li Zabti'lLugati'tTurkiyye, (Evkaf Matbaasi) istanbul, 1928, 
94 s.; Karamanhoglu, Kipgak Turkgesi Grameri, s. XXIVXV; Safran, s. 3941. 

13 Ananiasz Zajaczkowski, "Yeni Bulunmus ArapgaKipgakga Bir Sozluk", Turk Kulturu 
Arastirmalan, MM, Ankara, 19661969, s. 181197. 

14 Janos Eckmann, "Die Kiptschakische Literatur", Philologiae Turcicae Fundamenta II, 
Wiesbaden, 1964, s. 301; Jale Demirci, "MemlukKipgak Edebiyatina Katkilar", Turkoloji Dergisi, X/l, 
Ankara, 1992, s. 132133; Safran, s. 46. 

15 Toparh, irsadu'lMuluk ve'sSelatin, s. 16; Demirci, s. 132; Safran, s. 46. 

16 Eckmann, "Die Kiptschakische Literatur", Fundamenta II, s. 301302; Safran, s. 46; 
Demirci, s. 132. 

17 Toparh irsadu'lMuluk ve'sSelatin, s. 2536; Demirci, s. 131; Safran, s. 46. 

18 Mertol, Tulum, "Serhu'lMenar Hakkinda", T. D. E. D, XVI, istanbul, 1968, s. 133138; 
Demirci, s. 131135. 

19 Eckmann, "Die Kiptschakische Literatur", Fundamenta II, s. 302303; Toparh, irsadu'lMuluk 
ve'sSelatin, s. 20. 

20 M. Ugurlu, (haz), Munyetu'lGuzat, Ankara, 1987. 

21 Eckmann, "Die Kiptschakische Literatur", Fundamenta II, s. 302; Safran, s. 48. 

22 Toparh irsadu'lMuluk ve'sSelatin, s. 1819; Eckmann, "Die Kiptschakische Literatur", 
Fundamenta II, s. 308; Ahmet Temir, "Kipgak Edebiyati" T. D. E. K, Ankara, 1976, s. 502504. 

322 



23 Seyfi SarayT, (Kitab Gulitan bi'tTurkT) Gulistan Tercumesi), (haz: A. F. Karamanlioglu) 
Ankara, 1989. 

24 Kuun, C. C, s. 159. 

25 K. Gronbech, Kuman Lehgesi Sozlugu (Codex Cumanicus'un Turkge Sozluk Dizini), gev: 
Kemal Aytag, Ankara, 1992, s. 15; Kuun, C. C, s. 142. 

26 Kuun, C. C, s. 1 14; Gronbech, s. 8. 

27 Gronbech, s. 142. 

28 Gronbech, s. 104; Kuun, C. C, s. 186. 

29 Kuun, C. C,s. 114; Gronbech, s. 90. 

30 Kuun, C. C,s. 180; Gronbech, s. 2. 

31 Kuun, C. C, s. 114; Gronbech, s. 104. 

32 Gronbech, s. 149. 

33 Caferoglu, Kitabu'lidrak li Lisani'lEtrak, s. 1; Besim Atalay, (gev), etTuhfetu'zZekiyye 
fi'lLugati'tTurkiyye, istanbul, 1945, s. 20. 

34 Kuun, C. C, s. 1 14; Gronbech, s. 83. 

35 Gronbech, s. 1 ; Kuun, C. C, s. 1 14. 

36 Caferoglu, Kitabu'lidrak li Lisani'lEtrak, s. 37; "igi", Divanu Lugati'tXurk'te kocanin yasga 
buyuk kardesi olarak belirtilmektedir. 

37 Kuun, C. C, s. 114; Gronbech, s. 176. 

38 Safran, s. 5556. 

39 Kuun, C. C, s. 1 14; Gronbech, s. 59. 

40 Kuun, C. C, s. 145; Gronbech, s. 96; Atalay, (gev), etTuhfetu'zZekiyye fi'lLugati'tTurkiyye, 
s. 47; Caferoglu, Kitabu'lidrak li Lisani'lEtrak, s. 44. 

41 Gronbech, s. 129; Kuun, C. C, s. 1 14; Caferoglu, Kitabu'lidrak li Lisani'lEtrak, s. 56. 

42 Kuun, C. C,s. 115; Gronbech, s. 69. 

43 Kuun, C. C,s. 114; Gronbech, s. 93. 

323 



44 Kuun, C. C, s. 206. 

45 Gronbech, s. 133. Kuun, C. C, s. 192. 

46 Gronbech, s. 87; Bazi Turk kavimlerindeki "kalin" gelenegi igin bkz: Abdulkadir inan, "Turk 
Dugunlerinde Exogamie isleri", TurkDili ve Tarihi Hakkinda Arastirmalar I, Fuad Koprulu'nun 
Dogumunun 60. Yildonumu Armagani, (Toplayanlar: H. ErenT. Halasi Kun), Ankara, 1950, s. 111. 

47 Kuun, C. C,s. 39; Gronbech, s. 13. 

48 Kuun, C. C,s. 19 Gronbech, s. 20. 

49 Safran,s. 51. 

50 Gronbech, s. 99; bkz; Bahaeddin Ogel, Turk Kultur Tarihine Giris, VII, Ankara, 1984, s. 
273276. 

51 Gronbech, s. 64. 

52 Safran,s. 51. 

53 Grobech, s. 64; Kuun, C. C, s. 105. 

54 Kuun, C. C, s. 215216; Gronbech, s. 17; Safran, s. 51; aynca genel olarak Turk toresinin 
bu konudaki uygulamalan igin bkz: Osman Cilaci, "§amanizm'de Evlenme ve Dogum Torenleri", Turk 
Kulturu, XI/123, Ankara, 1973, s. 177180; inan, "Turk Dugunlerinde Exogamie izleri", Turk Dili ve 
Tarihi Arastirmalar I, s. 113; Mehmet AN Ekrem, "Nogay Turklerinde Kiz isteme, Soz Kesme ve Dugun 
Gelenekleri", IV. Milletlerarasi Turk Halk Kulturu Kongresi Bildirileri, IV, Ankara, 1992, s. 9195; Tahsin 
Cemil, "Dobruca Turklerinde Dugun", I. Uluslararasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, IV, Ankara, 1976, 
s. 4957. 

55 inan, "Turk Dugunlerinde Exogamie izleri", Turk Dili ve Tarihi Arastirmalar I, s. 106108; 
Ekrem, "§amanhgin ve Eski Turk Kulturun Dobruca'daki Kirim Turkleri Folklorunda izleri", I. 
Uluslararasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, I, Ankara, 1976, s. 116. 

56 Akdes Nimet Kurat, IVXIII. Yuzyillarda Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri ve 
Devletleri, Ankara, 1972, s. 7071. 

57 Rustem Aliyev, "Nizami'de Turkluk Sevgisi" (aktaran: ibrahim Bozyel), Kardas Edebiyatlar, 
sa: 1, Erzurum, 1982, s. 910; Fahrettin Kirzioglu, YukanKur ve Coruk Boylannda Kipgaklar, Ankara, 
1992, s. 100101. 

58 Kurat, Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri, s. 71. 



324 



59 Fahrettin Kirzioglu, Kars Tarihi, I, istanbul, 1953, s. 379380. 

60 Kurat, Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri, s. 71. 

61 Mualla Uydu, ilk Rus Yilhklarinda Turkler, (Basilmamis Doktora Tezi istanbul On. Sosyal 
Bil. Ens.), istanbul, 1998, s. 31. 

62 Kurat, Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri, s. 71 . 

63 ismet Parmaksizoglu, (gev), ibn Batuta Seyahatnamesi'nden Segmeler, istanbul, 1971, s. 
7980. 

64 Ziya Gokalp, Turk Medeniyet Tarihi, (haz: ismail AkaKazim Yasar Kopraman), istanbul, 
1976, s. 298. 

65 §erafettin Turan, Turk Kultur Tarihi, Ankara, 1990, s. 231; Alivey, "Nizami'de Turkluk 
Sevgisi", Kardas Edebiyatlar, sa: 1, s. 11. 

66 Zeki Velidi Togan, Bugunku Turkili Turkistan ve Yakin Tarihi, istanbul, 1 981 , s. 34. 

67 Kirzioglu, Kars Tarihi, I, s. 406407; M. Fuad Koprulu, "Harizmsahlar", iA, V, istanbul, 
1964, s. 279; A. N. Kurat, "Altinordu Devleti", TDEK, Ankara, 1976, s. 930931; M. Aziz Ahmet, Siyasi 
Tarihi ve Muesseseleriyle Delhi Turk imparatorlugu, istanbul, Tarihsiz, s. 191198. 

68 Kuun, C. C, s. 1 3, 89; Gronbech, s. 71 . 

69 Kuun, C. C, s. 120. 

70 Gronbech, s. 99. 

71 Bahaeddin Ogel, islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, Ankara, 1988, s. 83. 

72 Kuun, C. C, s. 106. 

73 Safran,s. 105. 

74 Kuun, C. C, s. 120; Gronbech, s. 171. 

75 Gronbech, s. 177; Kuun, C. C, s. 120. 

76 Kuun, C. C, s. 121 ; Gronbech, s. 48. 

77 Kurat, Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri, s. 103; Ogel, Turk Kultur Tarihine Giris, VII, 
s. 357; Safran, s. 111. 

78 Ogel, Turk Kultur Tarihine Giris, VII, s. 353356. 

325 



79 Parmaksizoglu, (gev), ibn Batuta Seyahatnamesinden Segmeler, s. 7071; Ogel, Turk 
Kultur Tarihine Giris, VII, s. 357359; Safran, s. 1 121 13. 

80 W. Barthold, "Turklerde ve Mogollarda Defin Merasimi Meselesine Dair", (gev: A. K. inan), 
Belleten, sa: 43, Ankara, 1947, s. 515518. 

81 Geza Feher, "TurkoBulgar, Macar ve Bunlara Akraba Olan Milletlerin Kulturu. Turk 
Kulturunun Avrupa'ya Tesiri", ikinci Turk Tarih Kongresi (1937), istanbul, 1943, s. 302; Ogel, 
islamiyetten Once Turk kultur Tarihi, s. 260265; Kafesoglu, "Turk Bulgarlarmin Tarih ve Kulturune 
Kisa BirBakis", G. D. A. A. D, sa: 1011; istanbul, 1983, s. 115116. 

82 A. D. Grag, "Tuvada Eski Turk Heykelleri" (Tanitma), Turk Kulturu, a: 47, Ankara, 1966, s. 
1076; ilhami durmus, iskitler (Sakalar), Ankara, 1993, s. 56. 

83 Grag, "Tuvada Eski Turk Heykelleri", Turk Kulturu, sa: 47, s. 1076; Fahrettin Kirzioglu, 
"Khazarlar'in Borgali ve Kazak Boylan'ndan Olusan Karapapaklar'da Cagimizda insan Heykeli 
Kabirtasi Yapma Gelenegi", Turk Kulturu Arastirmalan (Ayri Basim), Ankara, 1995, s. 230. 

84 A. Yu Yakubovskiy, Altinordu ve Cokusu, (gev: Hasan Eren), Ankara, 1992, s. 1314. 

85 Oktay Aslanapa, Turk Sanati, istanbul, 1989, s. 96100; M. Cagatay Ulugay, ilk Musluman 
Turk Devletleri, Ankara, 1975, s. 140141. 

86 Safran, s. 143144. 

87 Kuun, C. C, s. 91 ; Gronbech, s. 4. 

88 Safran, s. 144145. 

89 Dogustan Gunumuze Buyuk islam Tarihi, VII, istanbul, 1992, s. 40. 

90 Kuun, C. C, s. 96. 

91 Kuun, C. C, s. 96; Gronbech, s. 127. 

92 Yakubovskiy, Altinordu ve Cokusu, s. 6. 

93 Ogel, islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, s. 291; Ayrica Kipgaklar ve bolgedeki diger 
Turk topluluklannin ticaret igin kullandiklan yollar ve bolgenin konumu igin bkz. S. M. Ahincanov, 
KapgakuKipgaki, Almati, 1995, s. 172. 

94 Yakubovskiy, Altinordu ve Cokusu, s. 89. 

95 Yakubovskiy, Altinordu ve Cokusu, s. 9; Ogel, islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, s. 
291. 

326 



96 Kuun, C. C, s. 46, 90, 91 , 92, 95, 96, 97, 98, 99, 1 05, 1 07, 1 1 2, 1 25, 1 28, 1 29, 1 30, 1 31 . 

97 Kuun, C. C, s. 90, 91 , 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 1 06, 1 07, 1 08, 1 09, 1 25, 1 26, 1 27, 1 31 . 

98 Yakubovskiy, Altinordu ve Cokusu, s. 67; Kurat, "Kazan Hanligi", D. T. C. F. Dergisi, 
XII/34, EylulArahk, 1974, s. 240241; Mirza Bala, "Kumuklar", I. A, VI, Istanbul, 1967, s. 988. 

99 Kurat, Karadeniz'in Kuzeyindeki Turk Kavimleri, s. 017. 

100 S. Takats, Macaristan Turk Aleminden Cizgiler, (gev: Sadrettin Karatay), istanbul, 1992, s. 
202207. 

101 Parmaksizoglu, (gev), ibn Batuta Seyahatnamesinden Segmeler, s. 7677; Mustafa Kafah, 
Altin Ordu Hanliginin Kurulus ve Yukselis Devirleri, istanbul, 1976, s. 138; Yakubovski, Altinordu ve 
Cokusu, s. 13. 

102 B. Y. Vladimirtsov, Mogollann ictimai Teskilati, (gev: A. inan), Ankara, 1995, s. 63; 
Gronbech, s. 229; Abdulkadir inan (gev), Manas Destani, M. E. B, Ankara, 1992, s. 7071. 

1 03 Ahincanov, s. 1 71 ; Safran, s. 1 691 73; Vladimirtsov, s. 6465. 

104 P. Wilhelm Schmidt, "Eski Turklerin Dini", T. D. E. D, (1964), XIII, (gev: Sadeddin Bulug), 
istanbul, 1965, s. 8185; ibn Fazlan, Seyahatname, (gev: Ramazan Sesen), istanbul, 1995, s. 35, 47; 
Ebu'lFida, ismail b Muhammed b. Amr, Takvimu'lBuldan, (nsr: M. Reinaud), Beyrut, 1840, s. 205; 
Kuun, C. C, s. 142, 144, 146, 147, 151, 158167; Gronbech, s. 183184; Abdulkadir inan, Eski Turk Dini 
Tarihi, istanbul, 1976, s. 18, 56, 57; Abdulkadir inan, Tarihte ve Bugun Samanizm, Ankara, 1986, s. 
26; Hikmet Tanyu, islamhktan Once Turklerde Tek Tann inanci, istanbul, 1986, s. 714, 15; ibrahim 
Kafesoglu, Eski Turk Dini, Ankara, 1980, s. 5556; Gokbel, Kipgak Turkleri, s. 205208; Mehmet Aydin 
"Samanizmin Eski Turk Dini Hayati ile iliskisi", X. Turk Tarih Kongresi Bildirileri, II, (Ankara 59 Eylul 
1990), Ankara, 1994, s. 494; Unver GunayHarun Gungor, Turk Din Tarihi, Kayseri, 1998, s. 3339; 
Saadet Cagatay, "Turkge Dini Terimler", Necati Lugal Armagam, (TTK), sa: 50, Ankara, 1968, s. 191 
vd.; ibrahim Kafesoglu, "Kultiir ve Teskilat", T. D. E. K, Ankara, 1976, s. 773; Aynca Turklerin dini 
inanislan igin bkz: Mahmut Dogrusoz, ilk Donem islam Tarih ve Cografyacilanna Gore Turklerin Dini 
inanislan, (VIIIXII. yuzyil arasi), Basilmamis Yuksek Lisans TeziE. 0. S. B. E, Kayseri, 1994. 

105 Gerdizi, Zeynu'lAhbar, s. 258259; M. Eliade, Traite d'Histoire des Religions, Paris, 1974, 
s. 5255; Mircea Eliade, Mitlerin Ozellikleri, (gev: Sema Rifat), istanbul, 1993, s. 9296; Mircea Eliade, 
Kutsal ve Din Disi, Ankara, 1991, s. 100104; ibn Fazlan, Seyahatname, s. 35, 47; Schmidt, "Eski Turk 
Dini", T. D. E. D, XIII, s, 8185, 86; Ebu'lFida, Takvimu'lBuldan, s. 205; Ebulgazi Bahadir Han, Secerei 
Terakime, (haz: Zuhal Kargi Olmez), Ankara, 1996, s. 238239; W. Eberhard, "Sato Turklerinin Kultur 
Tarihine Dair Notlar", Belleten, XI/41, Ankara, 1947, s. 1718; W. Eberhard, Cinin Simal Komsulan, 
(gev: Nimet Ulugtug), Ankara, 1996, s. 51, 69, 76, 80, 81, 93, 100; JeanPaul Roux, Turklerin ve 

327 



Mogollann Eski Dini, (gev: Aykut Kazancigil), istanbul, 1994, s. 80, 104, 125, 185, 186; Bahaeddin 
Ogel, Turk Mitolojisi, I. Ankara, 1998, s. 7393; II, s. 187207, 519, 520; GunayGungor, Turk Din Tarihi, 
s. 4445, 48, 49, 50, 55, 58; Kafesoglu, Eski Turk Dini, s. 42, 43, 6263; Gronbech, s. 183184; Lev 
Nikolayevig Gumilev, "Eski Turk Dini" (Aktaran: Harun Gungor), Turk Kulturu, sa: 377, Eylul 1994, s. 
520, 531; inan, Eski Turk Dini Tarihi, 39, 40, 42; inan, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 29, 48, 49, 
6365, 67, 160; Abdulkadir inan, Makaleler ve incelemeler, I, Ankara, 1987, I, s. 491, 492; Z. Velidi 
Togan, "ibnu'lFakih'in Turklere Ait Haberleri", Belleten, XII/45, Ankara, 1948, s. 14; Fahrettin 
Kirzioglu, "Gurcistan'da EskiTurk inang ve Geleneklerinin izleri", I. Uluslararasi Turk Folklor Kongresi 
Bildirileri, IV, Ankara, 1976, s. 156; Hikmet Tanyu, Dinler Tarihi Arastirmalan, Ankara, 1973, s. 3034; 
Hikmet Tanyu, Turklerde Tasla ilgili inanglar, Ankara, 1987; Hikmet Tanyu, "Turklerde Agagla ilgili 
hanglar", T. F. A. Y, Ankara, 1975, s. 132; Orhan Saik Gokyay, Dedem Korkudun Kitabi, istanbul, 
1973, s. CCXCIV, CCXCII; Zeki Velidi Togan, Oguz Destani, "Resideddin Oguznamesi, Tercume ve 
Tahlili", istanbul, 1982, s. 2426. Ahmet Yasar Ocak, Bektasi Menakibnamelerinde islam Oncesi inang 
Motifleri, istanbul, 1983, s. 79, 8687; Kerim Yund, "Turklerin Kutlu Agaci Kayin (Hus) Adi Uzerine" 
Turk Kulturu, X/120, Ankara, 1972, s. 12601264; Ozkul Cobanoglu, "Turk Kultur Tarihinde Su Kultu", 
Turk Kulturu, sa: 361, Mayis 1993, s. 288;. Mehmet Naci Onal, RomanyaDobruca Turkleri, Ankara, 
1998, s. 252 vd; Ekrem, "Samanligin ve Eski Turk Kulturunun Dobruca'daki Kinm Turkleri Folklorunda 
izleri", I. Uluslararasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, I, s. 111113; Ayni yazar, "Dobruca'daki Tatar 
Turklerinde Nevruz Gelenegi", bilig, sa: 8, Kis 1999. 

106 ibn Fazlan, Seyahatname, s. 47, 9091; inan, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 4243, 45, 
46, 47; inan, Eski Turk Dini Tarihi, s. 9397; M. Fuad Koprulu, Turk Tarihi Dinisi, istanbul, 1341, s. 
4546; Gumilev, "Eski Turk Dini", Turk Kulturu, sa: 377, s. 524528; Eberhard, Cin'in Simal Komsulan, 
s. 80; Ogel, Turk Mitolojisi, I, s. 2122; Ogel, islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, s. 265; Kafesoglu, 
Eski Turk Dini, s. 1113, 46; GunayGungor, Turk Din Tarihi, s. 59, 61, 62, 63; Emel Esin, islamiyetten 
Onceki Turk Kultur Tarihi ve islama Giris, istanbul, 1978, s. 9194; Urmangeyev, "Orta Asya Turk 
Tarihi ve Folklorunda Boz/Ak Kurt", Kardas Edebiyatlar, sa: 7, Erzurum, 1983, s. 4, 6, 7; Rasonyi, 
"Tuna Havzasinda Kumanlar", Belleten, 111/1112, Ankara, 1939, s. 406; Gokyay, Dedem Korkudun 
Kitabi, s. CDXLVIII; Ekrem, "Samanligin ve Eski Turk Kulturunun Dobruca'daki Kinm Turkleri 
Folklorunda izleri", I. Uluslararasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, I, s. 111113. 

107 Eberhard, Cin'in Simal Komsulan, s. 76 vd; P. Whilhelm Schmidt "Tukue'lerin Dini" (gev: 
Sadettin Bulug), T. D. E. D, XIV, istanbul, Temmuz 1966, s. 72; inan, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 
97, 107, 160165; inan, Makaleler ve incelemeler, I, s. 319; Roux, s. 191; Gokyay, Dedem Korkudun 
Kitabi, s. CDXIIICDXIV; GunayGungor, Turk Din Tarihi, s. 73, 74; Gokbel, Kipgak Turkleri, s. 236242; 
Durmus, iskitler (Sakalar), s. 54, 88; Abdulkadir inan, "Turklerde Demircilik Sanati", Turk Kulturu, 
IV/42, Ankara, 1966, s. 543; M. Semseddin, Maziden Atiye, (Kanaat Matbaasi), istanbul, 1339, s. 268; 
Tanyu, Turlerde Tasla ilgili inanglar, s. 4849; Turklerde bahar bayramlan hususunda genis bilgi igin 
bkz: Mehmet Eroz, Eski Turk Dini ve AlevTIik BektasTlik, istanbul, 1992, s. 9093. 



328 



108 ibn Fazlan, Seyahatname, s. 128, 129, 131, 132, 200203, 204; Roux, s. 201, 202, 228; 
Kuun, C. C, s. 199; Gronbech, s. 125; Eberhard, Cin'in Simal Komsulan, s. 17, 76, 86, 87, 94; W. 
Eberhard, Cin Tarihi, Ankara, 1987, s. 61; W. Eberhard, "Eski Cin Kulturu ve Turkler", D. T. C. F 
Dergisi, I/4, Ankara, 1943, s. 21 vd; V. V. Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, (haz: 
Kazim Yasar KopramanAfsar ismail Aka), Ankara, 1975, s. 21; W. Radloff, Sibirya'dan (segmeler), 
(gev: Ahmet Temir), istanbul, 1976, s. 245249; S. D. Maynagasev, "Beltir Turklerinde Gok Tannya 
Kurban Toreni", (gev: A. inan) T. F. A. XV/305, Aralik, 1974, s. 71747178; Kasgarh Mahmud, Divanu 
Lugati't Turk, I, 'gev: Besim Atalay), Ankara, 1992, s. 65; III, s. 10; Schmidt, "Tukue'lerin Dini", T. D. E. 
D, XIII, s. 87; XIV, s. 7273; V. Besevliyev, "ProtoBulgar Dini", (gev: T. Acaroglu), Belleten, IX/34, 
Ankara, 1945, s. 244246; inan, Eski Turk Dini Tarihi, s. 3, 68, 10, 11, 46, 48, 4954; inan, Tarihte ve 
Bugun Samanizm, s. 98, 101, 102; Ogel, Turk Mitolojisi, I, s. 431, 550, 513, 514; Ogel, islamiyetten 
Once Turk Kultur Tarihi, s. 266, 296, 297; Gokyay, Dedem Korkutun Kitabi, s. CCC; GunayGungor, 
Turk Din Tarihi, s. 7579; Mehmet Eroz, "Turk Boylannda Kansiz Kurban Gelenegi", Turk Kulturu, 
XVIII/21 1214, Ankara, 1980, s. 211216; Ahmet Gokbel, "Turk Halk hanglannda Din ve Din Anlayisi 
(Kurban Kultu Ornegi) " Dinler Tarihi Arastirmalan II, (Sempozyum: 2021 Kasim 1998 Konya), 
Ankara, 2000, s. 179198; Durmus, iskitler (Sakalar), s. 86; ibrahim Kafesoglu, Turk Milli Kulturu, 
istanbul, 1993, s. 294; Kafesoglu, Eski Turk Dini, s. 51, 52, 54, 55; Abdurrahim Dede, "Bati Trakya 
TurklerindeEski Turk Dini Samanizm'den Kahntilar", II. Milletlerarasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, 
IV, Ankara, 1982, s. 9697; Gokbel, Kipgak Turkleri, s. 242253. 

109 Bertold Spuler, "Gokturklerin Dini ve Kulturu Hakkinda Mulahazalar", VIM. Turk Tarih 
Kongresi Bildirileri, II, Ankara, 1981, s. 660; Kasgarh, Divanu Lugati'tTurk, I, s. 118119; III, s. 143. 
309; ibn Fazlan, Seyahatname, s. 40, 67, 137138, 146; Gronbech, s. 14, 125, 142, 177, 187, 204; 
Kuun, C. C, s. 141, 167, 186, 198, 206, 209; inan, Tarihte ve Bugun Samanizm, s. 176178179, 192, 
193, 196197, 199; Roux, s. 216217, 226, 227, 229234; Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda 
Dersler, s. 2122; Barthold, "Turklerde ve Mogollarda Defin Merasimi Meselesine Dair", Belleten, XI/43, 
s. 515522; Schmidt, "Tukue'lerin Dini", T. D. E. D, XIV, s. 7475; GunayGungor, Turk Din Tarihi, s. 85, 
87, 95, 97; Gokbel, Kipgak Turkleri, s. 253265; ismail Aka, "Hazar Otesi Turklerde Din ve Dini 
inanislar", Turk Kulturu, XVIII/215216, EylulEkim, 1980, s. 307311; Kirzioglu, YukanKur ve Coruk..., 
s. 131; Yakubovskiy, Altin Ordu ve Cokusu, s. 14; Gokyay, Dedem Korkudun Kitabi, s. CCCXCII; 
Ogel, islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, s. 295296; 56; Rasonyi, Tarihte Turkluk, s. 154155; Laszlo 
Rasonyi, Turk Devletinin Batidaki Varisleri, (haz: S. K. SeferogluAdnan Muderrisoglu), Ankara, 1983, 
s. 4950; Mehmet Eroz, "Turk Topluluklannin Olum Adetleri Uzerine Bir Deneme", T. D. A, sa: 35, 
istanbul, 1985, s. 5860; Ekrem, "Samanhgin ve Eski Turk Kulturunun Dobruca'daki Kinm Turkleri 
Folklorunda izleri", I. Uluslararasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, I, s. 11011; M. AN Ekrem, "Turk 
Medeniyetinin Romen Ulkelerindeki izlerine Dair Bazi Mulahazalar", VIM. Turk Tarih Kongresi 
Bildirileri, III, Ankara, 1983, s. 17101711; Abdulkerim Rahman, "Uygurlann Defin Merasimleri", III. 
Milletlerarasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri IV, Ankara, 1987, s. 307318; Abdulkadir inan, "Altay 
Daglannda Bulunan Eski Turk Mezarlan", Belleten, XI/43, Temmuz 1947, s. 569570; Kurat, Karadeniz 
Kuzeyindeki Turk Kavimleri, s. 105107. Turklerde "Yog torenleri" hakkinda genis bilgi igin bkz: Ethem 

329 



Ruhi Figlah, Gegmisten Gunumuze Halk inanglan itibanyla AlevilikBektasilik, Ankara, 1994, s. 5258; 
Yasar Kalafat, Dogu Anadolu'da Eski Turk inanglannin izleri, Ankara, 1990, s. 1091 16. 

110 Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, s. 64, 9396; Gokbel, Kipgak Turkleri, s. 
265272; Yakubovskiy, Altin Ordu ve Cokusu, s. 9, 10; Abdullah Battal Taymas, Kazan Turkleri, 
Ankara, 1966, s. 217218; M. Semseddin, Maziden Atiye, s. 116126; Fuad Koprulu, Turk Edebiyatinda 
ilk Mutasavviflar, Ankara, 1984, s. 4445; Osman Turan, Selguklular ve islamiyet, istanbul, 1993, s. 
101214; GunayGungor, Turk Din Tarihi, s. 221222, 226228; Jean Richard, "Berke Han'in islam'a 
Girisi ve Altinordu Hanhginda islamiyetin Yayihsi", (gev: Abdulkadir Yuvah), Turk Kulturu, XXVI/306, 
Ekim, 1988, s. 634642; Kirzioglu, YukanKurve Coruk..., s. 105182. 

111 ibn Haldun, Abdurrahman b. Muhammed, Kitabu'liber ve Divanu'lMubteda ve'lHaber, V, 
Beyrut, 1992, s. 432438; Devin De Weese, islamization and Native Religion in The Golden Horde, 
(Pennsylvania state University Press), United States of America, 1994; Barthold, Orta Asya Turk 
Tarihi Hakkinda Dersler, s. 240241; W. De. Tiesenhausen, Altinordu Devleti Tarihine ait Metinler, 
(gev: ismail Hakki izmirli), istanbul, 1941, s. 353, 359, 360, 372, 386; Yakubovskiy, Altin Ordu ve 
Cokusu, s. 9; Gokbel, Kipgak Turkleri, s. 272302; Shirin Akiner, Sovyet Muslumanlan, istanbul, 1995; 
Aleksandre Popovic, Balkanlarda islam, (gev: Komisyon), istanbul, 1995, s. 123, 124; Hikmet Tanyu, 
Turklerin Dini Tarihgesi, istanbul, 1978, s. 128; Richard, s. 636, 642; Kafah, s. 5459; Kurat, "Kazan 
Hanligi", D. T. C. F. Dergisi, XII/34, s. 240, 242; Akdes Nimet KuratAhmet Temir, "Rusya'da Turkluk 
ve islamiyet", T. D. E. K, Ankara, 1976, s. 1293, 1295; Nadir Devlet, Cagdas Turk Dunyasi, istanbul, 
1989; Parmaksizoglu, (haz), ibn Batuta Seyahatnamesinden Segmeler, s. 6768; Fahrettin Kirzioglu, 
"Karapapak (BorgahKazak) Urugunun KurAras Boylanndaki 1800 Yihna Bir Bakis", A. U. E. F. A. D. 
sa: 2, Nisan 1971, s. 8085; Nevzat Ozkan, Turk Dunyasi, Kayseri, 1997; Mustecip Ulkusal, Dobruca 
ve Turkler, Ankara, 1966, s. 51; Huseyin Memisoglu, Bulgaristan'da Turk Kulturu, Ankara, 1995, s. 23, 
24; Mustecip Ulkusal, "Romanya Turkleri", T. D. E. K, Ankara, 1976, s. 1084; Halim Cavusoglu, 
Balkanlarda Pomak Turkleri, Ankara, 1993, s. 6364, 130178; Ananiasz Zajaczkowski, "Polonya'da 
Turk Menseli Etnik Unsurlar", (gev: Zeynep Kerman), T. D. E. D, XIX; istanbul, 1971, s. 36; Emel Esin, 
"Sind, Bengale ve Hindistanda ilk islami Devir Turk Devletleri", Tarihte Turk Devletleri, I, Ankara, 
1987, s. 329; Y. Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi, I, Ankara, 1987, s. 359; Aziz Ahmed, s. 144147, 
156160, 164165,265270. 

112 Brosset, M., Histoire de la Georgie I, Saint Petersburg, 1849; II, 1956, s. 362363 vd, 
685688; II, s. 207208, 237243; Leon Cahun, Introduction a I'Histoire de L'Asie, Turcs et Mongols, 
Paris, 1895, s. 123; S. C. Neil, "Christianity in Asia", The Encyclopedia of Religion, (Ed. Mircea 
Eliade), III, London, New York, 1987, s. 418; ibn Fazlan, Seyahatname, s. 88; Parmaksizoglu, (haz), 
ibn Batuta, Seyahatnamesi'nden Segmeler, s. 6670; ibn BTbT, Huseyin b. Muhammed b. AN elCafen 
erRugadT, elEvamiru'lAlaiye fi'lUmuri'lAlaiye, I, Ankara, 1956, s. 637638; Rene Grousset, Histoire de 
Armenie des origine a 1071, Paris, 1947, s. 2630; Gokbel, Kipgak Turkleri, s. 303320; L. Ligeti, 
Bilinmeyen ig Asya, (Macarcadan gev: Sadettin Karatay), T. D. K, Ankara, 1998, s. 298303; V. V. 

330 



Barthold, Mogol istilasina Kadar Turkistan, (haz: Hakki Dursun Yildiz), istanbul, 1981, s. 481482; 
Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, s. 19; V. V. Barthold, "Orta Asya'da Mogol 
Futuhatina Kadar Hiristiyanhk", (Almanca'dan Osmanhcaya gev: Kopruluzade Ahmet Cemal), Turkiyat 
Mecmuasi, I, istanbul, 1925, s. 47100; M. Murat Remzi, TelfTku'lAhbar ve TelkThu'lAsar, I. Orenburg, 
1908, s. 192; Francis Psalty, "Turkelide Hiristiyanhk", ikinci Turk Tarih Kongresi (2025 Eyliil 1937), 
istanbul, 1943, s. 887895; Z. Velidi Togan, "Oguzlann Hiristiyanligi Meselesine Ait", Turkiyat 
Mecmuasi, II, istanbul, 1928, s. 6167; Saban Kuzgun, Hazar ve Karay Turkleri, Ankara, 1993, s. 123; 
GunayGungor, Turk Din Tarihi, s. 179; Togan, Bugunku Turk ili Turkistan ve Yakin Tarihi, s. 94; A. 
Vahap Tastan, NesturT Misyonerlerin Orta Asya ve Cevresindeki Faaliyetleri, (Yayinlanmamis Yuksek 
Lisans Tezi), Kayseri, 1986, s. 40, 45; Mustafa Ekincikli, Turk Ortodokslan, Ankara, 1998, s. 45, 46; 
Carl Brockelmann, islam Milletleri ve Devletleri Tarihi, (gev: Neset Cagatay), Ankara, 1964, s. 228; 
Kirzioglu, Kars Tarihi I, s. 377379; Kirzioglu, Yukan Kur ve Coruk..., s. 129, 134139, 150, 167; Yusuf 
Blaskovig (Kumanoglu), "Cekoslovakya Topraklannda Eski Turklerin izleri", Resit Rahmeti Arat igin, 
Ankara, 1966, s. 345; F. Eckhart, Macaristan Tarihi, (gev: i. Kafesoglu), Ankara, 1949, s. 4849, 64, 
65, 71; Rene Grousset, Bozkir imparatorlugu, (gev: M. Resat Uzmen), istanbul, 1993, s. 257259; 
Rasonyi, Turk Devletinin Batidaki Varisleri..., s. 3436, 4649; Serif Bastav, Bizans imparatorlugu Tarihi 
(12611461), Ankara, 1989, s. XIXII, 427; Georg Ostrogosky, Bizans Devleti Tarihi, (gev: Fikret Isiltan), 
Ankara, 1981, s. 409; Erol Cihangir, Papa Eftim'in Muhtiralan ve Bagimsiz Turk Ortodoks 
Patrikhanesi, istanbul, 1996, s. IIIVII; M. F. Koprulu, "Anadolu'da Hiristiyan Turkler", ikdam, sene 28, 
19 Haziran 1921 (1337 Kanuni Sani); Aynca Oguzlardan once Anadolu'daki bazi Hiristiyan gruplann 
Turk oldugu hakkinda bkz: Hasan Fehmi, "Anadolu'da Gregoriyen ve Ortodoks Turkler", Ulku, IV/21, 
Ankara, ikinci Tesrin 1934, s. 175183. 

113 Ananiasz Zajaczkowski, Karaims in Poland, Warszaw, 1961, s. 16, 18, 19, 36, 4951; ibn 
Havkal Ebu'lKasim enNasibT, Suretu'l Arz, Topkapi Sarayi Kutuphanesi, A. 3346 Numarada kayith el 
yazmasi, s. 212; Mes'udT, Ebu'lHasen b. EIHuseyn, Murucu'zZeheb ve MeadTnu'lCevher, I, Beyrut, 
1956, s. 200202; Herman, Rosenthal, "Chazars", The Jewish Encyclopedia, IV, New York, 1903, s. 2; 
Arthur Koestler, The Thirteenth Tribe, New York, 1976, s. 59, 78, 149; D. M, Dunlop, The History of 
the Jewish Khazars, Princeton, 1967, s. 80 v. d; W. Zajaczkowski, "Karaites", Encyclopedia of islam, 
IV, Yersiz, 1975, s. 608609; A. Zajaczkowski, "Hazar Kulturu ve Varisleri (gev: Cagatay BediT), 
Belleten, XXVII/107, Temmuz 1963, s. 479, Evliya Celebi, Mehmet Zilli b. Den/is, Evliya Celebi 
Seyahatnamesi, VII, istanbul, 1928, s. 583 v. d.; Gokbel, Kipgak Turkleri, s. 330343 Rasonyi, Tarihte 
Turkluk, s. 114115; Tanyu, Turklerin Dini Tarihgesi, s. 912, 33, 36, 37, 76, 78, 79; Kuzgun, s. 5658, 
130132, 142, 144165, 194220, 300, 303; Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, s. 86; 
Sureyya Sapsapoglu, "Kinm Karat Turkleri", Turk Yih, I, Ankara, 1928, s. 575615; V. I. Filolenko, 
"Kirimgak Etudleri", (gev: Hacali NecefogluAli Haydar Bayat) Turk Kulturu, XXX/352, Agustos 1992, s. 
474485; Simon Sisman, "istanbul, Karaylan", istanbul Enstitusu Dergisi, III, istanbul, 1957, s. 98. 



331 



Ahincanov, S. M., KapgakuKipgaki, Almati, 1995. 

Aka, ismail, "Hazar Otesi Turklerde Din ve Dini inamslar", Turk Kulturu, XVIII/21 521 6, 
EylulEkim, 1980. 

Akiner, Shirin, Sovyet Muslumanlan, (insan yay.), istanbul, 1995. 

Aliyev, Rustem, "Nizami'de Turkluk Sevgisi" (aktaran: ibrahim Bozyel), Kardas Edebiyatlar, sa: 

I, Erzurum, 1982. 

Allworth, Edward, Central Asia, (Columbia University Press), New York, 1967. 

Arat, Resit Rahmeti Temir, Ahmet, "Turk §ivelerinin Tasnifi", T. D. E. K, Ankara, 1976. 

Aslanapa, Oktay, Turk Sanati, (Remzi Kitabevi), istanbul, 1989. 

Atalay, Besim (gev), EtTuhfetu'zZekiyye fi'lLugati'tTurkiyye, istanbul, 1945. 

Aydin, Mehmet, "§amanizmin Eski Turk Dini Hayati ile iliskisi", X. TurkTarih Kongresi Bildirileri, 

II, (Ankara 59 Eylul 1990), Ankara, 1994. 

Bala, Mirza, "Kumuklar", i. A, VI, (M. E. B.), istanbul, 1967. 

Barthold, V. V., "Turklerde ve Mogollarda Defin Merasimi Meselesine Dair", (gev: A. K. inan), 
Belleten, sa: 43, Ankara, 1947. 

Mogol istilasina KadarTurkistan, (haz: Hakki Dursun Yildiz), istanbul, 1981. 

"Orta Asya'da Mogol Futuhatma Kadar Hiristiyanlik" (Almancadan Osmanlicaya gev: 
Kopruluzade Ahmed Cemal), Turkiyat Mecmuasi, I, istanbul, 1925. 

, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, (haz: Kazim Yasar KopramanAfsar ismail Aka), 
Ankara, 1975. 

Bastav, §erif, Bizans imparatorlugu Tarihi (12611461), (T. K. A. E.), Ankara, 1989. 

Bayur, Y. Hikmet, Hindistan Tarihi, I, (T. T. K.), Ankara, 1987. 

Bela, Kossanyi, "XIXII. Asirlarda Uzlar ve Komanlann Tarihine Dair", (gev: Hamit Kosay), 
Belleten, VIM/29, (II. Kanun), Ankara, 1944. 

Besevliyev, V., "ProtoBulgar Dini", (gev: T. Acaroglu), Belleten, IX/34, Ankara, 1945. 

Bilge, Rifat, EIKavanTnu'l_Kulliye li Zabti'l Lugati'tTurkiyye, (Turkiyat Enstitusu yay. Evkaf 
Matbaasi) istanbul, 1928. 

332 



Blaskovig (Kumanoglu), Yusuf, "Cekoslovakya Topraklannda Eski Turklerin izleri", Resid 
Rahmeti Arat igin, (T. K. A. E.), Ankara, 1966. 

Brockelmann, Carl, islam Milletleri ve Devletleri Tarihi, (gev: Neset Cagatay), Ankara, 1964. 

Brosset, M., Histoire de la Georgie I, Saint Petersburg, 1849; II, 1956. 

Caferoglu, Ahmet, Kitabu'Mdrak li Lisani'lEtrak, istanbul, 1931. 

, " A. K. Kurisjanov'unlssledovanie Po Leksike Strokipgakskoga Pismenogo Pamyatnika XIII. 
AlmaAta, 1970' Eseri Uzerine BirTanitma Yazisi", Turkiyat Mecmuasi, XVII, istanbul, 1972. 

Cahun, Leon, Introduction a I'Histoire de L'Asie, Turcs et Mongols, Paris, 1895. 

Cemil, Tahsin, "Dobruca Turklerinde Dugun", I. Uluslararasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, IV, 
Ankara, 1976. 

Cihangir, Erol, Papa Eftim'in Muhtiralan ve Bagimsiz Turk Ortodoks Patrikhanesi, (Turan yay.), 
istanbul, 1996. 

Cilaci, Osman, "Samanizm'de Evlenme ve Dogum Torenleri", Turk Kulturu, XI/123, Ankara, 
1973. 

Cagatay, Saadet, "Turkge Dini Terimler", Necati Lugal Armagam, (T. T. K.), sa: 50, Ankara, 
1968. 

, Turk Lehgeleri Ornekleri, Ankara, 1963. 

Cavusoglu, Halim, Balkanlarda Pomak Turkleri, Ankara, 1993. 

Celebi, Evliya, Mehmet Zilli b. Dervis, Evliya Qelebi Seyahatnamesi, VII, istanbul, 1928. 

Cobanoglu, Ozkul, "Turk Kultur Tarihinde Su Kultu", Turk Kulturu, sa: 361, Mayis 1993. 

De, Weese, Devin, islamization and Native Religion in The Golden Horde, (The Pennsylvania 
state University Press), United States of America, 1994. 

Dede, Abdurrahim, "Bati Trakya TurklerindeEski Turk Dini Samanizm'den Kahntilar", II. 
Milletlerarasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, IV, Ankara, 1982. 

Demirci, Jale, "MemlukKipgak Edebiyatina Katkilar", Turkoloji Dergisi, X/l, Ankara, 1992. 

Devlet, Nadir, Cagdas Turk Dunyasi, (M. U. F. E. F. yay.)istanbul, 1989. 



333 



Dogrusoz, Mahmut, ilk Donem islam Tarih ve Cografyacilanna Gore Turklerin Dini inanislan, 
(VIIIXII. yuzyil arasi), Basilmamis Yuksek Lisans TeziE. 0. S. B. E, Kayseri, 1994. 

Dogustan Gunumuze Buyuk islam Tarihi, V. VI. VIM, (Cag yay.), istanbul, 1992. 

Dunlop, D. M, The History of the Jewish Khazars, Princeton, 1967. 

Durmus, ilhami, iskitler (Sakalar), (T. K. A. E.), Ankara, 1993. 

Eberhard, W., "Eski Cin Kulturu ve Turkler", D. T. C. F Dergisi, I/4, Ankara, 1943. 

, "§ato Turklerinin KulturTarihine Dair Notlar", Belleten, XI/41, Ankara, 1947. 

, Cin Tarihi, (T. T. K.), Ankara, 1987. 

, Cin'in §imal Komsulan, (gev: Nimet Ulugtug), (T. T. K.), Ankara, 1996. 

Ebu'lFida, ismail b Muhammed b. Amr, Takvimu'lBuldan, (nsr: M. Reinaud), Beyrut, 1840. 

Ebulgazi Bahadir Han, §ecerei Terakime, (haz: Zuhal Kargi Olmez), (Simurg yay.), Ankara, 
1996. 

Eckhart, F., Macaristan Tarihi, (gev: i. Kafesoglu), (T. T. K.), Ankara, 1949. 

Eckman, Janos, "Die Kiptschakische Literatur", Philologiae Turcicae Fundamenta II, 
Wiesbaden, 1964. 

Ekincikli, Mustafa, Turk Ortodokslan, (Siyasal Kitabevi), Ankara, 1998. 

Ekrem, Mehmet AN, "Nogay Turklerinde Kiz isteme, Soz Kesme ve Dugun Gelenekleri", IV. 
Milletlerarasi Turk Halk Kulturu Kongresi Bildirileri, IV, Ankara, 1992. 

, "§amanhgin ve Eski Turk Kulturun Dobruca'daki Kinm Turkleri Folklorunda izleri", I. Uluslarasi 
Turk Folklor Kongresi Bildirileri, I, Ankara, 1976. 

, "Dobruca'daki Tatar Turklerinde Nevruz Gelenegi", bilig, sa: 8, Kis 1999. 

, "Turk Medeniyetinin Romen Ulkelerinde izlerine Dair Bazi Mulahazalar", VIM. Turk Tarih 
Kongresi Bildirileri, (Ankara, 1115 Ekim1976), III, Ankara, 1983. 

Eliade, Mircea, Kutsal ve Din Disi, (Gece yay.), Ankara, 1991. 

, Mitlerin Ozellikleri, (gev: Sema Rifat), (Simavyay.), istanbul, 1993. 

, Traite d'Histoire des Religions, Paris, 1974. 

334 



Eren, Hasan, "Kimek ve imek Boy Adlan Hakkinda" Turk Dili Dergisi, IV, sa: 45, Ankara, 1955. 

Eroz, "Turk Boylannda Kansiz Kurban Gelenegi", Turk Kulturu, XVIII/211214, Ankara, 1980. 

, "Turk Topluluklanmn Olum Adetleri Uzerine Bir Deneme", T. D. A, sa: 35, istanbul, 1985. 

, Eski Turk Dini ve AlevTIik BektasTlik, (T. D. A. V.), istanbul, 1992. 

Esin, Emel, "Sind, Bengale ve Hindistanda ilk islami Devir Turk Devletleri", Tarihte Turk 
Devletleri, I, Ankara, 1987. 

, islamiyetten Onceki Turk Kultur Tarihi ve islama Giris, istanbul, 1978. 

Farooqi, N. R., "Delhi Sultanhgi", iA, IX, (D. I. A), istanbul, 1994. 

Feher, Geza, "TurkoBulgar, Macar ve Bunlara Akraba Olan Milletlerin Kulturu, Turk Kulturunun 
Avrupa'ya Tesiri", ikinci TurkTarih Kongresi (1937), istanbul, 1943. 

Figlah, Ethem Ruhi, Gegmisten Gunumuze Halk inanglan itibanyla AlevilikBektasilik, Ankara, 
1994. 

Filolenko, V. I., "Kirimgak Etudleri", (gev: Hacali NecefogluAli Haydar Bayat) Turk Kulturu, 
XXX/352, Agustos1992. 

Gabain, Annemarie Von, "Codex Cumanicus'un Dili", Tarihi Turk Siveleri, (gev: Mehmet Akalin), 
Ankara, 1979. 

, "Die Spreche des Codex Cumanicus", Fundamenta I, 1959. 

Gallotta, Aldo, "Codex Cumanicus'un Yeni Bir Nushasi", Uluslar arasi Turk Dili Kongresi (26 
EEylul 1992 1 Ekim 1992), Ankara, 1996. 

Gerdizi, (Ebu Said Abdulhayy b. ed Dahhak b. Mahmud, Zeynu'l Ahbar, (tahkik/editor: Abdu'l 
Hay Habibi, Bunyadi Ferheng i iran, 1968. 

Gokalp, Ziya, Turk Medeniyet Tarihi, (haz: ismail AkaKazim Yasar Kopraman), (Kul. Bak. yay.), 
istanbul, 1976. 

Gokbel, Ahmet, "Turk Halk hanglannda Din ve Din Anlayisi (Kurban Kultu Ornegi)" Dinler Tarihi 
Arastirmalan II, (Sempozyum: 2021 Kasim 1998 Konya), Ankara, 2000. 

, Kipgak Turkleri, (Otuken yay.), istanbul, 2000. 

Gokyay, Orhan Saik, Dedem Korkudun Kitabi, istanbul, 1973. 



335 



Grag, A. D., "Tuvada Eski Turk Heykelleri" (Tanitma), Turk Kulturu, sa: 47, Ankara, 1966. 

Grousset, Rene, Bozkir imparatorlugu, (gev: M. Resat Uzmen), (Otuken yay.), istanbul, 1993. 

, Histoire de Armenie des origine a 1071 , Paris, 1947. 

Gronbech, K., Kuman Lehgesi Sozlugu (Codex Cumanicus'un Turkge Sozluk Dizini), gev: Kemal 
Aytag, Ankara, 1992. 

Gumilev, Lev Nikolayevig, "Eski Turk Dini" (Aktaran: Harun Gungor), Turk Kulturu, sa: 377, Eylul 
1994. 

Gunay, Unver Gungor, Harun, Turk Din Tarihi, (Lagin yay.), Kayseri, 1998. 

Hasan, Fehmi, "Anadolu'da Gregoriyen ve Ortodoks Turkler", Ulku, IV/21, Ankara, ikinci Tesrin 
1934. 

Hrebicek, Ludek, Dictionary of Oriental Literatures, (ed. Jiri Becka), III, London, Tarihsiz. 

ibn BTbT, Hiiseyin b. Muhammed b. AN elCaferT erRugadT, elEvamiru'lAlaiye fi'lUmuri'lAlaiye, I, 
Ankara, 1956. 

ibn Fazlan, Seyahatname, (gev: Ramazan §esen), istanbul, 1995. 

ibn Haldun, Abdurrahman b. Muhammed, Kitabu'Mber ve Divanu'lMubteda ve'lHaber, V, Beyrut, 
1992. 

ibn Havkal Ebu'lKasim enNasibT, Suretu'l Arz, Topkapi Sarayi Kutuphanesi, A. 3346 Numarada 
kayith el yazmasi. 

inan, Abdulkadir, "Turk Dugunlerinde Exogamie isleri", TurkDili ve Tarihi Hakkmda Arastirmalar 
I, Fuad Koprulu'nun Dogumunun 60. Yildonumu Armagani, (Toplayanlar: H. ErenT. Halasi Kun), 
Ankara, 1950. 

Tarihte ve Bugun §amanizm, Ankara, 1986. 

(gev), Manas Destani, (M. E. B), Ankara, 1992. 

"May Daglannda Bulunan Eski Turk Mezarlan", Belleten, XI/43, Temmuz 1947. 

"Turklerde Demircilik Sanati", Turk Kulturu, IV/42, Ankara, 1966. 

"XIIIXV. yuzyillarda Misir'da OguzTurkmen ve Kipgak Lehgeleri ve Halis Turkge", Turk Dili 
Arastirmalan Yilhgi (Belleten), Ankara, 1953. 



336 



, Eski Turk Dini Tarihi, istanbul, 1976. 

, Makalelerve incelemeler, I, Ankara, 1987. 

Kafali, Mustafa, Altin Ordu Hanhginin Kurulus ve Yukselis Devirleri, istanbul, 1976. 

Kafesoglu, ibrahim, "Delhi Turk Sultanligi (12061413)", T. D. E. K, Ankara, 1976. 

, "Kultur ve Teskilat", T. D. E. K, Ankara, 1976. 

, "Turk Bulgarlannin Tarih ve Kulturune Kisa Bir Bakis", G. D. A. A. D, sa: 1011; istanbul, 1983. 

, Eski Turk Dini, Ankara, 1980. 

, Turk Mill? Kulturu, istanbul, 1993. 

Kalafat, Yasar, Dogu Anadolu'da Eski Turk inanglannin izleri, (T. K. A. E.), Ankara, 1990. 

Karamanhoglu, AN Fehmi, "Kipgaklar ve Kipgak Turkgesi" T. D. E. D, XII, istanbul, 1963. 

, Kipgak Turkgesi Grameri, Ankara, 1994. 

Kasgarh Mahmud, Divanu Lugati'tTurk, (gev: Besim Atalay), Ankara 1992. 

Kirzioglu, Fahrettin, "Karapapak (BorgaliKazak) Urugunun KurAras Boylanndaki 1800 Yilina Bir 
Bakis", A. 0. E. F. A. D. sa: 2, Nisan, 1971. 

, "Gurcistan'da EskiTurk inang ve Geleneklerinin izleri", I. Uluslararasi Turk Folklor Kongresi 
Bildirileri, IV, Ankara, 1976. 

, "Khazarlar'in Borgah ve Kazak Boylan'ndan Olusan Karapapaklar'da Cagimizda insan Heykeli 
Kabirtasi Yapma Gelenegi", Turk Kulturu, Arastirmalan (Ayn Basim), Ankara, 1995. 

, Kars Tarihi, I, istanbul, 1953. 

, YukanKur ve Coruk Boylannda Kipgaklar, (T. T. K.), Ankara, 1992. 

Koestler, Arthur, The Thirteenth Tribe, New York, 1976. 

Koprulu, M. Fuad, Turk Edebiyatinda ilk Mutasavviflar, Ankara, 1984. 

, "Anadolu'da Hiristiyan Turkler", ikdam, sene 28, 19 Haziran 1921 (1337 Kanuni Sani). 

, Turk Tarihi Dinisi, istanbul, 1341 . 

,'Trakya'da Kuman Turkleri", ikdam, sene 28, 4, 10§ubat 1337(1921). 

337 



, "Harizmsahlar", iA, V, (M. E. B), istanbul, 1964. 

Kurat, Akdes Nimet, "Kazan Hanhgi", D. T. C. F. Dergisi, XII/34, Eylul Arahk, 1974. 

, "Altinordu Devleti", T. D. E. K, Ankara, 1976. 

, IVXIII. Yuzyillarda Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972. 

Kurat, Akdes Nimet Temir, Ahmet, "Rusya'da Turkluk ve islamiyet", T. D. E. K, Ankara, 1976. 

Kuun Kont, Geza, Codex Cumanicus, Budapestini, 1981. 

Kuzgun, §aban, Hazar ve Karay Turkleri, Ankara, 1993. 

Ligeti, L, Bilinmeyen ig Asya, (Macarcadan gev: Sadettin Karatay), T. D. K, Ankara, 1998. 

M. Aziz Ahmet, SiyasTTarihi ve Muesseseleriyle Delhi Turk imparatorlugu, istanbul, Tarihsiz. 

M. §emseddin, Maziden Atiye, (Kanaat Matbaasi), istanbul, 1339. 

Mackenzie, D. N., "Codex Cumanicus", Encyclopedia Iranica, V, Costa Mesa, California, 1992. 

Maynagasev, S. D., "Beltir Turklerinde Gok Tannya Kurban Toreni", (gev: A. inan) T. F. A. 
XV/305, Arahk, 1974. 

Memisoglu, Huseyin, Bulgaristan'da Turk Kulturu, Ankara, 1995. 

Mes'udT, Ebu'lHasen b. EIHuseyn, Murucu'zZeheb ve MeadTnu'lCevher, I, Beyrut, 1956. 

Neil, S. C, "Christianity in Asia", The Encyclopedia of Religion, (Ed. Mircea Eliade), III, London, 
New York, 1987. 

Ocak, Ahmet Yasar, Bektasi Menakibnamelerinde islam Oncesi inang Motifleri, istanbul, 1983. 

Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, (gev: Fikret Isiltan), Ankara, 1981. 

Ogel, Bahaeddin, Turk Kultur Tarihine Giris, VII, Ankara, 1984. 

, Turk Mitolojisi, I. Ankara, 1998. 

, islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, Ankara, 1988. 

Onal, Mehmet Naci, RomanyaDobruca Turkleri, Ankara, 1998. 

Ozkan, Nevzat, Turk Dunyasi (NufusSosyal YapiDilEdebiyat), Kayseri, 1997. 



338 



Parmaksizoglu, ismet, (haz), ibn Batuta Seyahatnamesinden Segmeler, (M. E. B.), istanbul, 
1971. 

Popovic, Aleksandre, Balkanlarda islam, (gev: Komisyon), (insan yay.), istanbul, 1995. 

Pritsak, Omeljan, "Kipgakga", Tarihi Turk Siveleri (gev: Mehmet Akahn), ankara, 1979. 

Psalty, Francis, "Turkelide Hiristiyanhk", ikinci Turk Tarih Kongresi (2025 Eylul 1937), istanbul, 
1943. 

Radloff, W, Sibirya'dan (segmeler), (gev: Ahmet Temir), (Kul. Bak. yay.), istanbul, 1976. 

Rahman, Abdulkerim, "Uygurlann Defin Merasimleri", III. Milletlerarasi Turk Folklor Kongresi 
Bildirileri IV, Ankara, 1987. 

Rasonyi, Laszlo, "Tuna Havzasinda Kumanlar", Belleten, 111/1112, Ankara, 1939. 

, Turk Devletinin Batidaki Varisleri ve ilk Musluman Turkler, (haz: S. K. SeferogluAdnan 
Muderrisoglu), Ankara, 1983. 

Remzi, M. Murat, TelfTku'lAhbar ve TelkThu'lAsar, I. Orenburg, 1908. 

Rifat, Ahmed, Lugati Tarihiyye ve Cografiyye V, istanbul, 1300. 

Richard, Jean, "Berke Han'in islam'a Girisi ve Altinordu Hanhginda islamiyetin Yayilisi", (gev: 
Abdulkadir Yuvali), Turk Kulturu, XXVI/306, Ekim, 1988. 

Rosenthal, Herman, "Chazars", The Jewish Encyclopedia, IV, New York, 1903. 

Roux, JeanPaul, Turklerin ve Mogollann Eski Dini, (gev: Aykut Kazancigil), (isaret yay.), 
istanbul, 1994. 

Safran, Mustafa, Yasadiklan Sahalarda Yazilan Lugatlere Gore Kuman/Kipgak'larda SiyasT, 
iktisadT, Sosyal ve Kulturel Yasayis, (T. K. A. E.), Ankara, 1993. 

Schmidt, P. Whilhelm "Tukue'lerin Dini" (gev: Sadettin Bulug), T. D. E. D, XIV, istanbul, Temmuz 
1966. 

, "Eski Turklerin Dini", T. D. E. D, (1964), XIII, (gev: Sadeddin Bulug), istanbul, 1965. 

Seyfi Sarayi, (Kitab Gulistan bi'tTurki)Gulistan Tercumesi, (haz: AN Fehmi Karamanlioglu), (T. T. 
K.), Ankara, 1989. 

Spuler, Bertold, "Gokturklerin Dini ve Kulturu Hakkinda Mulahazalar", VIII. Turk Tarih Kongresi 
Bildirileri, II, Ankara, 1981. 

339 



Sapsapoglu, Sureyya, "Kinm Karat Turkleri", Turk Yih I, Ankara, 1928. 

Sisman, Simon, Istanbul, Karaylan", istanbul Enstitusu Dergisi, III, istanbul, 1957. 

Takats, S., Macaristan Turk Aleminden Cizgiler, (gev: Sadrettin Karatay), (M. E. B.), istanbul, 
1992. 

Tanyu, Hikmet, "Turklerde Agagla ilgili inanglar", T. F. A. Y, Ankara, 1975. 

, Dinler Tarihi Arastirmalan, Ankara, 1973. 

, islamliktan Once Turklerde Tek Tann inanci, istanbul, 1986. 

, Turklerde Tasla ilgili inanglar, (Kul. Bak. yay.), Ankara, 1987. 

, Turklerin Dini Tarihgesi, istanbul, 1978. 

Tastan, A. Vahap, NesturT Misyonerlerin Orta Asya ve Cevresindeki Faaliyetleri, 
(Yaymlanmamis Yuksek Lisans Tezi), Kayseri, 1986. 

Taymas, Abdullah Battal, Kazan Turkleri, (T. K. A. E.), Ankara, 1966. 

Temir, Ahmet, "Kipgak Edebiyati" T. D. E. K., Ankara, 1976. 

Tiesenhausen, W. De., Altinordu Devleti Tarihine ait Metinler, (gev: ismail Hakki izmirli), 
istanbul, 1941. 

Togan, A. Zeki Velidi, Bugunku Turk ili Turkistan ve Yakin Tarihi, istanbul, 1981 . 

, Oguz Destani, "Resideddin Oguznamesi" Tercume ve Tahlili, istanbul, 1982. 

, "Oguzlann Hiristiyanhgi Meselesine Ait", Turkiyat Mecmuasi, II, istanbul, 1928. 

, "ibnu'lFakih'in Turklere Ait Haberleri", Belleten, XII/45, Ankara, 1948. 

Toparh, Recep, irsadu'lMuluk ve'sSelatin, (T. D. K.), Ankara, 1992. 

, Kipgak Turkgesi, Erzurum, 1986. 

Tulum, Mertol, "Serhu'lMenar Hakkinda", T. D. E. D, XVI, istanbul, 1968. 

Turan, Osman, Selguklular ve islamiyet, istanbul, 1993. 

Turan, Serafettin, Turk Kultur Tarihi, (Bilgi yay.), Ankara, 1990. 

Ugurlu, Mustafa, (haz), Munyetu'lGuzat, (Kul. Bak. yay.), Ankara, 1987. 

340 



Ulugay, M. Qagatay, ilk Musluman Turk Devletleri, (M. E. B.), Ankara, 1975. 

Urmangeyev, F, "Orta Asya Turk Tarihi ve Folklorunda Boz/Ak Kurt", (gev: Mehmet Tezcan), 
Kardas Edebiyatlar, sa: 7, Erzurum, 1983. 

Uydu, Mualla, ilk Rus Yilliklannda Turkler, (Basilmamis Doktora Tezi, istanbul On. Sosyal Bil. 
Enstitusu), istanbul, 1998. 

Ulkusal, Mustecib, "Romanya Turkleri", T. D. E. K, Ankara, 1976. 

, Dobruca ve Turkler, (T. K. A. E.), Ankara, 1966. 

Vladimirtsov, B. Y., Mogollann ictimai Teskilati, (gev: A. inan), (T. T. K.), Ankara, 1995. 

Yakubovski, A. Yu, Altinordu ve Qokusu, (gev: Hasan Eren), Ankara, 1992. 

Yund, Kerim, "Turklerin Kutlu Agaci Kaym (Hus) Adi Uzerine" Turk Kulturu, X/120, Ankara, 
1972. 

Zajaczkowski, Ananiasz, "Polonya'da Turk Menseli Etnik Unsurlar", (gev: Zeynep Kerman), T. 
D. E. D, XIX; istanbul, 1971. 

, "Hazar Kulturu ve Varisleri, (gev: Qagatay BediT), Belleten, XXVII/107, Temmuz 1963. 

, "Yeni Bulunmus ArapgaKipgakga Bir Sozluk", (gev: Q. Bedii ibrahimoglu), Turk Kulturu 
Arastirmalan, MM, Ankara, 19661969. 

, Karaims in Poland, Warszaw, 1961. 

Zajaczkowski, Wloodzimierz, "Karaites", Encyclopedia of islam, IV, Yersiz, 1975. 



341 



Kuman-Kipgaklarda Toplum ve Kultur Hayati / Yrd. Dog. Dr. Mualla Uydu 
Yiicel [s.191-1951 

istanbul Oniversitesi Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

KumanKipgaklan, Bizanshlar ve Latinler "Kumanos, Kumanoi, Cumanus, Komani", Ruslar 
"Polovets", Alman ve diger Batih milletler "Falben, Falones, Valani, Valwen, Pallidi", Ermeniler 
"Khartes", Macarlar "Kun", islam kaynaklan "Kipgak (Kifgak, Khifsak)" isimleri altinda zikretmislerdir.1 
Kumanlar'a verilen bu isimlerin ortak anlamlan "sari, sanmsi, agik sari, saman sansi"dir. Adlannin ilk 
defa gegtigi Rus Yilliklannda Turkmen, Pegenek ve Uzlarla ayni cinsten olduklan belirtilmektedir.2 

Kumanlarla temas kurmus olan milletlerden birgogu onlann gok guzel bir irka mensup 
olduklanni, ozellikle Kuman kadinlannin guzellikleri He tanindiklanni anlatan kayitlar birakmislardir. 
Nitekim Rus yilliklanndaki bir kayittan anlasildigina gore Kuman basbuglan, Rus Knyazlanni elde 
etmek gayesiyle guzel kizlan hediye olarak gonderiyorlarmis. Kiev Knyazlanndan bazilannm Kuman 
basbuglannin kizlan ile evlenmelerinin sebebi yalniz siyasT degil, aynca Kuman kizlarmin 
guzelliklerinde de kaynaklamyordu. Mesela Kiev Knyazi Vladimir Monomah'in iki oglu da Kuman 
basbuglannin kizlan ile evli idiler.3 

KumanKipgaklann beyaz irka mensup olduklan kaynaklarda aynca belirtilmektedir. 

KumanKipgaklann Mogol istilasina kadar yaklasik 1,5 asirdan fazla bir sure Karadeniz'in 
kuzeyindeki bozkirlan hakimiyetleri altinda tutmalan Rus ve Balkan tarihinde onemli bir rol oynamis 
ve derin izler birakmistir. 

Kumanlann yerlesik hayata zaman igersinde gegtiklerini goruyoruz. Nitekim Kumanlardan 
Gurcistan'a gidenlerin buyuk bir kismi donmemis, orada kalarak gesitli yerlere yerlestirilmislerdir. 
Dogu Anadolu'da Cildir Golu gevresindeki Kipgaklar iste bunlann halefleridir. Aynca Gurcistan'a 
gelmeleri dolayisi ile Don boylanni belki tamamen, Kuban bolgesini de kismen bosaltmis olan 
Kumanlardan Kinm yanmadasinda kalanlar sehirlere yerleserek ticaret hayatina atilmislar, hatta bazi 
kuguk kasabalar da kurmuslardir.4 

Hayat sartlan geregi hepsi de "derme evler" yani sokulup takilan veya arabalarla nakledilen 
evlerde veya kegi derisinden yapilan gadirlarda yasamislardir. Rus Yilliklanndan ozellikle 
Radzivilov'daki minyaturlerde bu evleri gorebiliyoruz.5 Aynca 1246'da bu bolgeye giden Piano 
Karpini'de Kipgaklann Derme evlerini tasvir ederken, bunlann "ince gubuklardan oruldugunu, yukanya 
dogru daralan yuvarlak bir yapisi oldugunu, en ustte hem isik girmesi hem de duman gikmasi igin bir 
delik birakildigini, evin duvarlanna igerden kegeler sanldigini, kapi vazifesini bir kegenin gordugunu" 
anlatmistir. Bu gibi "Derme ev"ler, sahibinin sosyal durumuna gore gog yerine giderken iki veya dort 
tekerlekli buyuk arabalarla nakledilirdi. Kisin evin iginde, yerde tezek yakihr ve yemekler kazanlarda 
pisirilirdi.6 Yine 1334'te Desti Kipgak'a giden ibni Batuta eserinde bu tur evler gordugunu genis 
tasvirler yaparak anlatmaktadir.7 

342 



KumanKipgaklar hakkinda Rus Yilliklan buyuk zaferlerin oldugu aksamlarda Kuman 
basbuglanmn adamlan ile toplanarak "toylar" duzenlediklerini ve bu toylarda "ozanlar"in ellerinde 
kopuzlanyla eski ve yeni savas destanlan terennum ettiklerini yazmaktadirlar.8 Bu toylarda hayvan 
yetistiriciligine dayanan ekonomik bir hayatin neticesi olarak bol bol et yenilip kimizlar igiliyordu. 
Aynca asil gegimlerini hayvan besleyerek kazandiklan igin yedikleri ve igtikleri de sut, yogurt, peynir 
ve et'tir. Ozellikle at eti en degerli olarak gorulur ve gelen kiymetli misafirlere bu etten ikram edilirdi. 
Kumanlann ilk donemler bunyeleri igin zararhzehirli olarak gordukleri ekmegi yemediklerini bunun 
yerine dan yediklerini goruyoruz. Ancak yerlesik hayata gegtikten sonra ekmek yemislerdir.9 

KumanKipgaklar diger Turk kavimleri gibi Tek Tann inancina dayali "GokTann dinine" 
bagliydilar. Aynca tabiat kuvvetlerine (yersub) ve olmus atalara da buyuk saygi gosteriyorlardi. 
Oldukten sonra obur dunyada da bir hayatin olduguna inandiklan igin oluyu sagken kullandigi 
esyalan, ati, silahlan ve yiyecekleri ile beraber gomuyorlar ve mezarlann baslanni da genellikle dogu 
yonune dogru geviriyorlardi.10 

Oldukten sonra obur dunyada yasanildigina inanilmasinin bir misali de Kumanlann mezarlara 
bol bol "balbal" dikmis olmalandir. Bu balballar gok gesitlidir ve genellikle de tastan yapilmislardir. 
Erkekler ve kadinlar igin ayn ayn balbal yapihrdi. Kadin balballannin gayet guzel oldugunu, bilhassa 
bas ortulerinin suslu isaretlerle bezendigi ve bunlann Kumanlann hayatlanndaki inanglarla bagh 
oldugu anlasilmaktadir. Balballar uzerinde gogu zaman geometrik figurlere de rastlanmaktadir. Tastan 
baska kemik uzerinde de ince geometrik desenler gizdikleri gorulmektedir. Bu yuzden Kumanlar da 
heykelciligin erken donemlerden itibaren gelistigini soyleyebiliriz.1 1 

KumanKipgaklann aynca Ruslar ve Kinm'a gelen italyan misyonerlerin tesiriyle Hiristiyanhgi 
kabul ettikleri bilinmektedir. Kuman basbuglarmdan Kongak'in ogullannin "Yuriy" ve "Daniil" isimlerini 
tasimalan ile Basti'nin Hiristiyan olmasi, onlann HiristiyanhginOrtodoks mezhebini segtiklerini 
gostermektedir. Yine Dnyeper nehrinin kollarmdan Konki suyunun dik sahillerinde Kumalara ait olmasi 
muhtemelen 78 mezar bulunmustur.12 Bu mezarlar tastan yapilmis kuguk mezarlardi ve bunlardan 
bir tanesinin iginde Hag seklinde bir sus esyasinin bulunmasi da Kumanlardan bazilannin 
Hiristiyanhgi kabul ettiklerini gostermektedir. 13 

Hazarlann etkisi ile bazi KumanKipgak zumresi Museviligi kabul etmistir. "KaraTlerin" ne 
dereceye kadar Kipgak olduklan tespit edilememistir; ancak dillerinin Kipgakga oldugu 
bilinmektedir. 14 

islam ulkelerine yapmis olduklan akinlan dolayisiyla da Muslumanligi kabul etmislerdir. Aynca 
AbbasTlerden itibaren Arapislam devletlerinde saray muhafiz kitalannda Turklerden olusan birlikler 
kullanihyordu. Bu usul Misir'da EyyubTler tarafmdan da tatbik edilmistir. EyyubT Devleti askerT gucunu 
yabancilardan saglamak durumunda oldugundan, Desti Kipgak'tan ve Kafkaslar'dan getirilen Kipgak, 
Oguz, Qerkes genglerini egiterek saghyordu. Bu arada onlar da Musluman oluyorlardi. Misir'da askerT 
kudret Kipgak, Oguz ve Cerkeslerden teskil edilen birliklerin elinde toplanmisti. Bunlarda nihayet 

343 



izzuddin Aybeg'in 1250'de EyyubTler sulalesine son vererek yerine sultan Nan edilmesi ile kurulan 
"Misir Turk Devleti" kisa zamanda KumanKipgak unsurunun eline gegti. Bu devletin sultanlan da 
Kipgakti. Mesela: Sultan Kotuz, Sultan Beybars, Sultan Kalavun. Ozellikle Sultan Kalavun (12791290) 
MogolErmeniFrank birlesik ordulanm yenilgiye ugratan "En buyuk islam hukumdan" olarak, anayurdu 
ile baglantiyi devam ettirmis, Altinordu ile dostane munasebetlerde bulunmus ve MisirTurk Devleti'nin 
ilk hukijmdar sulalesinin kurucusu olmustur.15 

igor Destani ve Rus kroniklerinden anladigimiz kadanyla Kumanlann ellerinde savas ve yangin 
makinalan ile agir maddeleri uzaklara firlatan aletleri vardi. Bu silahlann mahiyeti tam olarak 
bilinmemekle beraber muhtemelen "Grek Atesi" veya "neft" olmasi mumkundur. Silah vasitasi olarak 
ozellikle ok, kihg, mizrak kullanmislardir. 

KumanKipgaklardan bize kadar ulasan bir diger kaynak malzemeleri de Mogolistan'dan Tuna'ya 
kadar uzanan bu genis saha da yapilan arkeolojik kazilar sonucunda ulasilan maddi kultur 
kahntilandir. Bunlartas balballar, mabedler, mezarlar, Kuman basbuglanna ait silah ve giyim esyalan 
ile Kuman kadinlanna ait sus ve ev esyalandir. Rusya'da bu konuyu en guzel sekilde isleyen ve 
yapilan arkeolojik gahsmalarin raporlanni mukemmel bir sekilde degerlendirenler G. A. 
FeodorofDavidov ile S. A. Pletneva olmustur.16 Turkiye'de ise B. Ogel bu konuda gok guzel bir 
galisma yapmistir. Bu kazilann en onemlisi de Kiskunsag'da yapilanidir. Istvun Eri, Dogu'da kullanilan 
kiyafet ve silahlarla bu kazilarda elde edilen kiyafetler ve silahlar arasindaki yakinhgi karsilastirarak 
bunlann Kumanlara ait olduguna karar vermistir. Bunlar kihg, tolga, zirh, ok uglan, uzengi giftleridir. 
Yine deriden ve demirden yapilan sivri uglu migferler, tellerden yapilan "yirtmagh zirhh" ve mesin 
kalkanlar kullaniyorlardi. Aynca mezarlardan gikan bazi ev ve ziynet esyalan kadinlann siise ne 
kadar duskun olduklanni gostermektedir. Yine kadin mezarlanndaki Qin'den geldigi muhtemel bronz 
aynalar, uzeri suslenmis kemikten yapilmis bir de okluk, sonra geg devir cam ayna ve verimlilik 
buyusunun aksesuan olarak yumurtanin bulunmasi da dikkat gekicidir. 1 7 

Kumanlar kiyafetlerini genellikle hayvan yunu ve derisinden yapmislardir. Nitekim mezarlarda 
birkag tipte yapilmis makaslar bulunmustur ki bunlarla koyunlann yunlerini kirkiyorlardi. Bizans'tan ve 
Ruslardan kiymetli ipekli ve islemeli kumas almislar da almislardir.18 

Ruslar Kumanlann gok iyi bir savasgi olduklanni bizzat yasadiklan tecrubelerden biliyorlardi. Bu 
yuzden de askeri teskilatlannda onlardan faydalanmakla kalmamislar, yasayis tarzlannda ve 
dillerinde de Kumanlardan etkilenmislerdir. Mesela Ebu'lFerec Selguklu Tugrul Bey'in halifenin kiziyla 
yapilan dugununde gordugu ve Barthold'a gore Ruslann "Plyaska Prisyadku" adli dansiyla da ayni 
olan bu oyun, Dogu Avrupa'ya galiba Kumanlar tarafindan getirilmistir.19 

KumanKipgaklann iki asra yakin yasadiklan Desti Kipgak'ta bir gok yer, nehir, dag, tepe, gol, 
koy ve sehir adlan birakmislardir. Mesela Doneg boyunda §aruhan, Balin ve Sugar gibi. Yine 
onlardan kalma gokfazla sahis adi bulunmaktadir; Kobyak, Altinapa, Arslanapa gibi. 20 



344 



irtis boyundan baslayarak Tuna nehrine kadar uzanan genis sahada yasayan Kipgaklann 
kullandiklan, KumanKipgak Turkgesi, Turk dillerinin ayn lehgelere bolunmeye baslamasi uzerine, 
kendi basina bir budak teskil etmis ve buna "Orta Turkge" veya "Bati Turkgesi" denilmistir. Mahmud 
KasgarT'nin eseri Divanu Lugatit Turk'unden ve diger eserlerden Kipgak dili hakkinda bilgi edinmek 
mumkun olmaktadir. Bilhassa Kinm'da italyan misyonerleri (veya tuccarlan) tarafindan 1303 yillannda 
tanzim edilen Codex Cumanicus adli LatinceFarsgaKumanca "Sozluk", Kirim, Kerg, TamanTarhan 
(Tmutarakan) gevresindeki Kipgak dili hakkinda bir fikir vermektedir. Bu sozluk Kumanlann 
Hiristiyanhk devri ile ilgili olmakla beraber, yine de Turk dilinin DLT'den sonra ikinci buyuk segkin 
yadigan olarak kabul edilmektedir. Codex Cumanicus'un orijinal elyazma nushasi, Venedik'teki 
SaintMarcus manastir kutuphanesinde bulunmaktadir. italyan sair Petrark tarafindan bu kutuphaneye 
hibe edilmistir. "Codex Cumanicus", tek bir kisi tarafindan yazilmamistir. Kismen Cenevizli ve 
Venedikli kismen de Alman misyonerler tarafindan tertip edilmis olan bu eser "Karadenizitalyan ticaret 
merkezlerindeki tacirlere, munasebette bulunduklan halkin dilini ogretmek" veya "dini propaganda 
gayesi" ile yazildigi izlenimini vermektedir. Eserin her iki gayeye hizmet etmek igin de yazildigi 
dusunulebilir. Zira eserde bir taraftan Kipgaklar ile ticari munasebetlerde kolayhk olmak uzere en 
zaruri dil bilgisini bir araya getirmek gibi bir gaye gozetilmis oldugu halde, diger taraftan Turkler 
arasinda Hiristiyanhgi yaymak igin galisan misyonerlerin faaliyeti gorulmektedir. 

Eserin yazarlan gibi, yazildigi yer de belli degildir. Kurat, bu sozlugun Kinm'daki Sugdak 
sehrinde yazildigini soylemektedir. "Codex Cumanicus", iki ana bolumden olusmaktadir. "italyanca 
Codex" adi verilen birinci bolumun ilk sayfasinda 11.7.1303 tarihi verilmektedir. Bu eserin yazihs mi 
yoksa istinsah tarihi midir? belli degildir. Ayrica Latince, Farsga ve Kumanca kelime gruplan ile bazi 
gramer kurallan yer ahr. "Alman Codex" denilen ikinci bolumde ise, Kuman diline ait bazi gramer 
kaideleri, bazi dualar, incil'den tercumeler, bazi Katolik ilahilerin Kumanca tercumeleri, bazi 
atasozleri, kirk yedi bilmece ile bas ve son kisimlannda da KumancaAlmanca bir sozluk 
bulunmaktadir. Her iki bolumun el yazma bakimindan farkli olmasi eserin sonradan birbirine 
ilistirilerek meydana getirildigi kanaatini uyandirmaktadir. Bu eserde 2500'u askin kelime 
bulunmaktadir. 

Kumanca kelimeleri ihtiva eden bu sozluk igerisinde KumanKipgak dilindeki sehir hayatina, 
insaata, mimariye, ev esyasina, gesitli yemeklere, demircilik ve madencilige, okul ve yazi islerine, 
muzik, san'at ve eglencelere, devlet idaresine, elbiselere, mucevherata, tababete, ilaglara, tathlara, 
kokulu seylere, ticaret esyasina, hesap islerine, hatta ambalaj, hammalhk ve tasit isleri ile ilgili 
istilahlara rastlanmaktadir. Bu istilahlann Kipgak Turkgesinde kullamlmasi, Kirim ve Kafkas 
sahillerinde yasayan Kipgaklann medenT seviyelerinin ne kadar yuksek oldugunu gostermektedir.21 

1185 tarihinde Kumanlara karsi sefere gikan NovgorodSeversk Knyazi igor'un Kumanlar 
tarafindan Asagi Don sahasindaki Kayah irmagi (bugunku Kagalnik?) kiyisinda bir yerde buyuk bir 
bozguna ugratilmalan ile neticelenen sefer sonucunda igor'un drujinasi ile maglup ve esir edilisi 
"Slovo o Polku igoreve: igor Bolugu Destani (igor Destani)" adli destanda siirimsi bir tarzda 

345 



anlatilmaktadir. Bu destan Eski Kiev Donemi Rus Edebiyati'mn en buyuk saheseri olarak kabul 
edilmektedir. igor'un yenilmesinin hemen ardindan yazildigi ileri surulen destanin yazan hakkinda hig 
bir bilgiye sahip degiliz. Epik ve lirik uslubu, ritmik nesir sanati ve sembollerle bezenmis insan ve doga 
tasvirleriyle dikkati geken ve uzerinde pek gok gahsma yapilan bu eser eski Rus Edebiyatimn tek 
destanidir. Destanin Turk dili ve tarihi igin onemi ise kullanilan Turkge kokenli kelimeler ve Kumanlar 
hakkinda verilen bazi bilgilerdir. 1791 yilinda A. i. MusinPuskin Mukaddes Kilise'ye Bas Papaz olarak 
tayin edilmis ve ayni yilin 2 Agustosu'nda II. Katerina'nin bir fermaniyla Kilisedeki manastir 
arsivlerinden ve kutuphanelerinden Rus tarihi igin muhim olan yazma eserlere el koymasi igin 
kendisine izin verilmistir. 

A. L MusinPuskin kesin tarih tesbit edilemese de tahminen 1792'de XVI. asra ait bir mecmua 
igerisinde diger yazmalarla birlikte igor Destanfmn orijinal nushasini bulmus ve kopya ederek 1800 
yilinda yayimlamistir. Ortaya gikanlan bu orijinal yazma 1812 yilmdaki Moskova yanginmda 
MusinPuskin'in eviyle beraber yanmistir. 1860'h yillarda, Carige II. Katerina'nin evraklan arasinda, 
destanin bir baska kopyasi daha bulunmustur. MusinPuskin'in Carige igin yaptirdigi bu kopya 1864'te 
yayimlanmis ise de iki kopya arasinda onemli bir fark olmadigi, yani ikinci kopyanin da destanin 
anlasilamayan bazi bolumlerine agikhk getirmedigi gorulmustur. 17951796 yillannda yapilan bu 
kopyalarda, destanin orijinal metninin tam olarak anlasilamamasi yuzunden bazi yanhslar yapildigi 
sanilmaktadir. Aynca 1812'de Moskova yanginmda kaybolan yazma, Rusganin kuzey lehgesinde 
(Pskov) gorulen yazim ozelliklerini tasidigindan, bunun gergekten XVI. yuzyila ait oldugu anlasilmistir. 
Rus bilginleri destanin dil ozelliklerini, buradaki tarihi aynntilann diger eski Rus kaynaklanna 
uygunlugunu ve Rus prenslerinin Kipgaklara karsi birlesmesinin XII. yuzyilda tasidigi onemi 
vurgulayarak, eserin Guney Rusya'da, igor'un 1185 Kipgak seferinin hemen arkasindan yazildigini, 
fakat XVI. yuzyilda Kuzey Rusya lehgesinde kopya edildigini ileri surmektedirler. Bu goruse gore, 
destan XVI. yuzyilda kopya edilirken, aradan 300 yil gibi uzun bir zaman gegtigi igin orijinal yazmanin 
bazi bolumleri anlasilamamis ve yanlis kopya edilmistir. Destanin bazi kisimlannin anlasilmamasinin 
sebebi boyle agiklanmaktadir. Destanin yazihs tarihi ve hangi bolumlerinin ne zaman yazilmis 
olabilecegi konusunda gok gahsmalar yapilmistir. ilk yayimlandigi tarihten itibaren, destanin XII. 
yuzyil Kiev Prensligi Donemi'nde yazilmis oldugu suphesi belirmistir. Fakat 1852'de "Zadonsina" 
adinda yeni bir Rus destaninin ortaya gikanlmasiyla bu suphe kismen kaybolmustur. Cunku XV. 
yuzyil baslannda yazildigi anlasilan ve Mamay Han ile Buyuk Moskova Knyazi Dmitri ivanovig 
arasinda 1380 yilinda yapilan Kalikovo savasini konu alan bu destan da Igor Destan'indan almtilar 
oldugu gorulmustur". igor Destaninin XII. yuzyilda yazilmis bir eser oldugu konusundaki supheler XX. 
yuzyilda da yeniden ortaya atilmistir. 1940'ta Fransiz bilgini Adreye Mazon, diger goruslerin aksine 
"igor Destani"nin "Zadosina"nin bir taklidi oldugu tezini ileri surmustur. "igor Destani"nin dili ve uslubu 
gibi, aktanlan tarihi olaylann kronolojisi ve yorumu da Rus yilliklanndaki rivayetlerden tamamen 
farkhdir. Destan yazannn amaci, Kipgaklara saldiran Rus prenslerini birer efsanevT kahraman gibi 
gostermek oldugu kadar, diger prenslerden yardim almadan sefere gikan igor'un korkung yenilgisini 
de bir ibret tablosu olarak sunmaktir. Destanini mill! dusuncelerle kaleme alan yazar, prenslerin 
aralanndaki gekisme ve ihanetlere son vermelerini ve onlann ortak dusmani saydigi Kipgaklara karsi 

346 



birlesmelerini ister. Rus arastirmacilar, XII. yuzyilda yazildigi ileri surulen "igor Destani"mn edebT 
kaynaklanni belirlemek amaciyla, burada kullanilan deyim, benzetme ve mecazlari, ayni donemlerde 
yazildigi sanilan yilliklardaki rivayetleri, dint hikayeler ve hatta Kutsal Kitap'tan orneklerle 
karsilastirmaya galismislardir. Destanin Bizans kaynaklanna, Rus ve Ukrayna halk destanlanna 
yakinhgi arastinlmistir. Bazi arastirmacilar da "igor Destani"mn XII. yuzyil prensleri ve muhafizlannin 
konusma dilinin sairane bir ornegi oldugu teorisini ortaya atmislardir. Destanda, lirik siir, ovgu ve agit 
gibi bir kag edebT turun birlikte kullanildigi gorulur. Eserde, Rus halk destanlannda gorulmeyen 
karmasik bir kompozisyon yaratilmistir. Giris bolumunde de yazann, eserine uygun bir uslup arayisi 
igerisinde oldugu dikkati geker. Yazar kendisinden onceki donemlerde yasamis bir sair oldugu 
anlasilan Boyan'in uslubuna uymak istemedigini agiklamissa da gergekte onu taklit edip etmedigi 
bilinmemektedir. Destanin en onemli ozelliklerinden biri de doga tasvirleridir. Yazar dogayi bir butun 
olarak gozler onune serer. Gunes, ruzgar, firtina habercisi bulutlar, mavi simsekler, deniz, irmaklar, 
tepeler ve hendekler, olaylann aynlmaz pargalandir. Agaglar, gigekler ve sular insana ozgu duygularla 
donatilmistir. Kipgak bozkirlannda, daha gok onlardan yana olan vahsi hayvanlar ve kuslar 
onsezileriyle iyilik ve kotuluklerin habercisi olmuslardir. Destanda diger eski Rus eserlerinde 
gorulmeyen putperestlik unsurlan onemli rol oynar. igor'un 1185 seferi, Rus prenslikleriyle Kipgaklar 
arasindaki savaslar agismdan buyuk bir onem tasimasa da bu destanin edebT ozellikleri sayesinde un 
kazanmis ve efsanelesmistir. Destanin gesitli incelemelere tabi tutulmus olan metninin sonradan 
uydurulduguna dair iddialar ileri surulmus ise de, tarihT hadiseyi aksettirdiginden suphe 
edilmemektedir. Aynca dil, savas teknigi, donanim madencilik vb. bakimlardan Ruslar uzerindeki Turk 
tesirlerini gostermesi itibanyla beige degeri buyuktur.22 

1 Golubovkiy, Pegenegi, Torki, Polovtsi do Nasestviya Tatar, Universitetskiye izvestiya, 
gdo. 23, No: 1, Kiev 18831884, s. 127128; S. A. Pletneva, Polovtsi, Moskova I990, s. 3; L. Rasonyi 
"Tuna Havzasinda Kumanlar, Belleten, c. Ill, sa. 11/12, s. 403, Ankara Temmuz I939; A. N. Kurat, 
IVXIII Yuzyillarda Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri ve Devletleri, Ankara I972, s. 70. 

2 Povesti Vremenih Let, /Haz. D. S. LihagevaB. A. Romanova/, MoskovaLeningrad 1950, s. 
150151; Letopis Po ipatskomu Spisku, Arheografigeskoy Komissii, SankPeterburg 1871, s. 161; 
Letopis Po Lavrentiyevskomu Spisku, Arheografigeskoy Komissii, SankPeterburg 1872, s. 223. 

3 Povest, s. 186187; ipatyev, s. 187; Lavrentev, s. 271272. 

4 N. F. Kotlyar, "Polovtsi v Gruzii i Vladimir Monomah", \z istorii UkraynoGruzinskih 
Svyazey'den ayn basim Tiflis I968, s. 1624, Aynca, N. M. Murguliya, "K Voprosu Pereseleniya 
Polovetskoy Ordi v Gruziyu", \z istorii UkraynoGruzinskih Svyazey'den ayn basim Tiflis I968, s. 4054; 
V. V. Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, Ankara I975, s. 157. 

5 Polnoe Sobranie Russkih Letopisi, Radzivilovskaya Letopis, c. XIII, Leningrad 1989, s. 90. 

6 Pletneva, ayn. esr., s. 119. 

347 



7 L Parmaksizoglu, ibni Batuta Seyahatnamesinden Segmeler, istanbul 1981, li. Baski, s. 
6270. 

8 ipatyev'de verilen 1185 tarihli RusKuman karsilasmasinda, Kumanlann eline esir dusen 
NovgorodSeversk knyazi igor Svyatoslavig'in 

onlann yanindan kagtigi sirada Kumanlann hep birlikte kimiz igipsarkilar soyledikleri 
kaydedilmektedir. Aynntih bilgi igin bk. ipatyev, s. 429438. 

9 Kurat, ayn. esr., s. 104. 

10 B. Ogel, islamiyetten Onceki Turk Kultur Tarihi, Ankara I988, s. 292; Kurat, ayn. esr., s. 
104. 

1 1 Ogel, ayn. esr., s. 292293. 

12 ipatyev, s. 495, 427. 

13 Ogel, ayn. esr., s. 292. 

14 Kurat, ayn. esr., s. 105. 

15 L Kafesoglu, Turk Milli Kulturu, istanbul I997, s. 193. 

16 FeodorofDavidov, G. A., Kogevniki Vostognoy Evropi pod Vlastyu Zolotordinskih Hanov, 
Moskova 1966. A. S Pletneva, Polovetskie Kamennie izvayaniya, Svod Arheologigeski istognikov, E4, 
Moskova 1974; Pletneva bu eserinin tamamini Rusya'da bu gune yapilmis olan arkeolojik galismalara 
hasrederek Kumanlara ait her turlu malzemenin tahlinini yapmaktadir. Bu malzemeler arasinda kadin, 
erkek ve gocuklara ait giyim esyasi, sus esyalan ile kapkagaklar, silahlar ayn bir yer tutmaktadir. Bk. 
Ayn. esr., 2576. 

17 Pletneva, Polovtsi, 126128. 

18 Pletneva, "Pegenegi, Torki i Polovtsi v YujnoRusskih Stepyah", Material! po Arkh. SSSR, 
No. 62. I958, s. 151226'da genis bilgi verilmektedir. 

19 Barthold, ayn. esr, s. 146. 

20 Pletneva, Polovtsi, s. 117. 

21 K. Gronbech, Kuman Lehgesi sozlugu, /Turk. terc. Kemal Aytag/, Kultur Bakanligi Yay., 
Ankara I992, s. VIIVIII; Golubovkiy, ayn. esr., s. 151154; Kurat, ayn. esr., s. 100; Pletneva, ayn. esr., 
s. 120122. 



348 



22 iroigeskaya Pesni o Pohod na Polovtsovlldelniy Knyaz NovgorodoSeverskogo igorya, 
Moskova 1800; igor Destaninin Turkge tercumesi igin bk. Altan Ayktu, Igor Destani Uzerine", Turk 
Dili, sa. 390391, s. 308311, HaziranTemmuz I984; Ayn. muell., Igor Destani", Turk Dili, sa. 397, s. 
99113, Ocak I985; Bu Destani her yonuyle inceleyip arastiran O. Suleyman'in eseri de Turkgeye 
kazandinlmistir. Bk. Olcas Suleyman Az i Ya, TDAV, istanbul I992; Rusya'da bu destan hakkinda 
oldukga fazla galisma yapilmistir. Bk. D. S. Lihagev, izugeniye "Slovo o Polku igoreve"i vopros o Ego 
Podlinnosti Pamyatnik, XII. veka, MoskovaLeningrad I962; S. A. Ribakov, Slovo o Polku igorevei 
vopros i Ego Sovremenniki, Moskova 1971 . 

Akahn Mehmet, "Codex Cumanicus'un Dili", Tarihi Turk Siveleri, Ankara I979, s. 7381. 

Arat, R. Rahmeti, Kipgak, iA, VI, s. 713716. 

Aykut, A., Igor Destani Uzerine", Turk Dili, sa. 390391, s. 30831 1, HaziranTemmuz I984. 

"igor Destani", Turk Dili, sa. 397, s. 991 1 3, Ocak 1 985. 

Bang WJ. Marguart, Ostturkische Dialektstudien (Uber des Valkstum der Komnanen) Berlin 
1914. 

Barthold, Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, istanbul 1927. 

Baskakov, N. A., "imena Polovtsev i Hazvaniya Polovetskih Piemen v Russkih Letopisyah", 
Turkskaya Onomastika, Almati I984, s. 4877. 

Turkskaya Leksika v "Slove o Polku igoreve", Moskva I985. 

Caferoglu Ahmet, Turk Dili Tarihi II, istanbul I964, s. 162201. 

Cagatay Saadet, Codex Cumanicus Sozlugu, Turk Lehgeleri Uzerine Denemeler, Ankara I978, 
s. 139152. 

Constantine Porphyrogenitus, De Administrando imperio, Lonra 1962. 

FeodorofDavidov, G. A., Kogevniki Vostognoy Evropi pod Vlastyu Zolotordinskih Hanov, 
Moskova 1966. 

Golden, B. Peter., "Kipgak Kabilelerinin Menseine Yeni Bir Bakis", Uluslararasi Turk Dili 
Kongresi 1988 (26 Eylul3 Ekim 1988), TDK Yay. 

Golubovskiy, V., Pegenegi, Torki, Polovtsi do Nasestviya Tatar, Universitetskie izvestiya, No. 1 
Kiev 18831884. 

Gromika, M. M., Mir Russkoy Derevni, Moskova 1991. 

349 



Gronbech, K., Kuman Lehgesi Sozlugu, /Turk. Terc. Kemal Aytag/, Kultur Bakanhgi Yay., 
Ankara 1992. 

Hudud'ul Alam "The Regions of the World", A Persian Geography, 372 A. H. 982 A. D. ingilizce 
terc. ve izah. V. Minorsky, GMSNS, 1937. 

ibn Fazlan, ibn Fazlan Seyahatnamesi, /Haz. Ramazan Sesen/, istanbul 1975. 

iroigeskaya Pesni o Pohod na Polovtsov Udelniy Knyaz NovgoradaSeverskaga igorya 
Svyatoslaviga, Moskova 1800. 

Kafesoglu, I., Turk Milli Kulturu, istanbul 1992. 

Karamzin, N. M., istoriya Gosudarstva Rosiskogo INI, SankPeterburg 18421843. 

Predevaniya Vekov, I, Moskova I980. 

Klugevski, V. O., Russkaya istoriya, I, Moskova 1994. 

Kotlyar, N. F., Polovtsi v Gruzii i Vladimir Monomah, iz istorii UkraynoGruzinskih Svyatoslaviga 
Svyazey'den ayn basim, Tiflis 1968. 

Kumekov, E. B., Gosudorstvo Kimakov IXXI vv. po Arabskam istognikam, AlmaAti 1972. 

Kurat. A. Kurat, IVXVIII. Yuzytllarda Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri ve Devletleri, 
Ankara I972. 

Kuun, Geza, Codex Cumanius, Budapest 1981. 

Letopis Po ipatskomu Spisku, Arheografigeskoy Komissii, SankPeterburg 1871. 

Letopis Po Lavrentiyevskomu Spisku, Arheografigeskoy Komissii, SankPeterburg 1872. 

Murguliya, N. M., K Voprosu Pereseleniya Polovetskoy Ordi v Gruziyu, iz istorii 
UkraynoGruzinskih Svyazey'den ayn basim, Tiflis 1968. 

Novogorodskaya Pervaya Letopis, Starsego i Mladsego izvodov, MoskovaLeningrad 1950. 

Olcas Suleyman, Az i Ya, /gev. Natik Seferoglu/, Turk Dunyasi Arastirmalan Vakfi Yay. istanbul 
1992. 

Ogel B., islamiyetten Onceki Turk Kultur Tarihi, Ankara I988. 

Pletneva, S. A. Polovetskie Kamennie izvayaniya, Svod Arheologigeski istognikov, E4, 
Moskova 1974. 

350 



Polovtsi, Moskova 1990. 

"Pegenegi, Torki i Polovtsi v YujnoRusskih Stepyah", Materiali po Arkh. SSSR, No. 62, 
Moskova I958. 

Polnoe Sobranie Russkih Letopisi, Radzivilovskaya Letopis, c. XIII, Leningrad 1989. 

Povesti Vrememh Let, /Haz. D. S. LihagevaB. A. Romanova/, MoskovaLeningrad 1950. 

Rasovskiy, D. A., Polovtsi, Seminarium Kondakovianum VIIIX, Prag 19351938. 

Rasonyi, L., "Der Volksname Berendey", Seminarium Kondokovianum VI, Prag 1935. 

"Tuna Havzasinda Kumanlar", Belleten, c. Ill, sayi 1 1 12, s. 403, Temmuz 1939. 

"Kuman Ozel Adlan", Turk Kulturu Arastirmalan Dergisi, MM, Ankara 19661969. 

(Turk, terc), Tuna Kopruleri, Ankara 1971. 
Sahmatov, A. A., Povesti Vremenmh Let, c. I, Petograd 1916. 

Svetsov, M. L., "Polovetskie Svyatilisa", Sovyetskaya Arheologiya, No. 1, Moskova 1079. 
Togan, A. Zeki VelidT., UmumT Turk Tannine Gin's I, istanbul 1 981 . 
Zueva, M. N., istoriya Rossii s Drevnosti do Nasih Dnyey, Moskova 1995. 



351 



Eski Turk Qocuk Oyunlanndan Tepiik ve Ya§ayan Varyantlan / Prof. Dr. 
ibrahim Yildiran [s.1 96-200] 

Gazi Universitesi Beden Egitimi ve Spor Yuksekokulu / Turkiye 

Modern sporlann buyuk olgude, farkh formlarda toplann kullanildigi oyunlardan olusmasi 
nedensiz degildir. Bir arag yardimiyla uygulanan sportif aktivitelerin en eskilerinden biri olan top 
oyunlannin,1 Akdeniz ve Cin kultur gevrelerinde belgelenebilmis ilk formlan, M.O. 3. bin ila 2. bin 
arasinda tarihlendirilmektedir.2 Tarihi sureg igerisinde, ilgili devrin ve toplumun materyalteknik 
imkanlan ve sanatsal becerilerinin urunu olarak ortaya gikan oyun araci "top"un formu ile dogrudan 
iliskili ve ayni zamanda, hayat sart ve tarzlarmin, dint inanglann, uzerinde yasamlan cografyanin ve 
tabi olunan iklimin de etkileyerek bigimlendirdigi, farkli oyun ve oynanis bigimleri belirginlesmistir. 
Gelisim siralanna gore, el, ayak ya da vucudun farkh bolgelerinin topa direkt temasiyla gergeklesen 
oyunlan, degisik formlardaki sopa, raket gibi araglarla oynanan oyunlann, onlan da, daha kompleks 
beceriler gerektiren ath sopali veya raketli top oyunlannm izledigi soylenebilir. 

Futbolun, hemen hemen turn ulkelerin en populer sporu olusu, onun kokenine iliskin arayislan 
yogunlastirmistir. Gegmis gaglarda oynandiklan belirlenen ve top ile vucudun diger bolgeleri dismda 
ayak temasinin da soz konusu oldugu turn oyunlann modern futbolun onceli sayilmasi neredeyse 
gelenek halini almi§tir. Nitekim, Eski Yunan'da Episkiros,3 Eski Roma'da Harpastum ve Pila 
Paganika,4 Eski Cin'de Tsuh Kuh5 gibi farkh oyunlann gunumuz futbolunun kokeni oldugu ileri 
surulmustur. 

Ulkemizde de benzer bir durum soz konusudur: TepukFutbol benzetimi. 

Kasgarh Mahmud'un XI. yuzyil sonlannda yazdigi Divanu LugatitTurk (DLT), tasidigi dilbilimsel 
deger disinda, erken devir Turk kultur hayati ve bu hayati bigimlendiren sportif faaliyetlere iliskin 
verileri bakimindan da Turk spor tarihinin onemli bir kaynak eseridir.6 DLT'deki oyun ve sporlar 
arasinda bir de "tepuk" kavrami yer almaktadir.7 Tepuk, oncelikle Batih dilbilimcilerin dikkatini gekmis, 
kavramin isaret ettigi oyun ve oyun araci cisim merak konusu olmustur. Ancak, DLT'de verilen tepuk 
kavrami agiklamasimn oyunun oynanis bigimi hakkinda bilgi vermemesi ve kavramin bir oyunu 
tanimlayan spesifik anlamiyla bugunku Turk lehgelerinin higbirinde yasamamasi nedeniyle, tepuk 
oyununun, gerek cisim, gerekse oyun olarak hig bir iz birakmadan ortadan kayboldugu kanaatine 
vanlmistir.8 Turkge literaturde ise, tepuk oyunu, H. B. Kunter'in 1938'de yazdigi "Eski Turk Sporlan 
Ozerine Arastirmalar" adh eseriyle baslayan bir anlayisla, gunumuze kadar yazilmis spor tarihi 
gahsmalarimn neredeyse tamaminda Turklerde futbolun onceli olarak degerlendirilmistir.9 Her iki tez 
karsilastinldiginda, dilbilim ve spor tarihi gahsmalan arasinda gorulen geliskili, iki farkli yaklasim, 
problemi olusturan stratejik sorulann cevaplandinlmasini zorunlu kilmaktadir: Tepuk cismi, bilinen 
futbol oyununun ihtiyag duydugu kuresel bir forma sahip midir? Oyunun uygulanma bigimi futbol 
oyununa benzemekte midir? Tepuk, gergekten kavram, oyun ve oyun araci olarak tarih sahnesinden 
gekilmis midir? 

352 



Bu galismamn amaci, dilbilimcilerce oyun araci cisim ve oyun olarak higbir iz birakmadan Turk 
kulturunden silindigi ifade edilen, Turk spor tarihinde ise belki de sadece "tepmek" fiilinden 
kaynaklanan adindan hareketle futbolun prototipi oldugu ileri surulen "tepuk"un, materyalteknik 
yapisini inceleyerek, gorunumunu ortaya gikartmak; gerek DLT'de tanimlanan oyun araci cismin 
formundan ve gerekse XIIXIV. yuzyillara ait siirlerdeki tepuk konulu dortluklerden oynams bigimini 
tahmin etmek ve bunlardan hareketle gunumuz Turk topluluklannda yasayan varyantlanni, Uygur, 
Kirgiz, Azeri ve Turkmen oyun ornekleri gergevesinde belirleyerek, oyunun gergek kimligini 
belirginlestirmektir. 

Oyun Araci ve Oyun Olarak Tepuk 

Kronolojik agidan bakildiginda, belirli bir oyunu ihtiva eden anlamiyla tepuk kavramindan 
bahseden ilk kaynak, Divanu LugatitTurk'tur. XI. ve XIV. yuzyillar arasi Turk ve Fars siirinde mecazi 
anlamda oldukga sik kullanilan ve bu donemlerde moda bir kavram olarak yayginlasan tepuk,10 son 
olarak XIV. yuzyilda yazilan ibni Muhenna Lugati'nde yer almistir.11 

DLT'deki tepuk agiklamasi cismin tasvirine ve oyuna iliskin olarak: "Kursun eritilerek ig agirsagi 
seklinde dokulur, uzerine kegi kill veya benzeri bir sey sanhr, gocuklar bunu teperek oynarlar" 
seklindedir.12 Goruldugu gibi, Kasgarli, oyun araci cismi sadece meteryalteknik agidan tanimlamaya 
gahsmis, ancak, oyunun oynams bigimi ve kurallan hakkinda, gocuklann oynadigi ve ayakla tepmek 
esasina dayali olusu disinda malumat vermemistir. Bununla birlikte, verilen agiklama incelendiginde 
oyun aracinin baslica iki unsurdan meydana geldigi anlasilmaktadir. Biri, ig agirsagi seklinde dokulen 
kursun kitlesi, digeri ise, bununla irtibatlandinlan kegi kill veya benzeridir. Kasgarh'nin, cismin 
formunu ig agirsagi benzetimiyle vermesindeki amacin, somut bir ornekle, bu spesifik oyun aracinin 
gorunumu hakkinda okuyucuya rahat bir tasavvur imkani saglamak oldugu dusunulebilir. Agirsak, 
bilindigi gibi, ip egirmek igin agagtan, tastan ya da kemikten yapilan, yassiyuvarlak veya yanm kure 
seklinde, ortasi delik bir cisimdir. Agirsaklann, tarihin bilinen devirlerinden beri hemen hemen butun 
kavimlerde sekli hig degismeyen bir alet olusu, 13 farkh formlarda, ozellikle kuresel agirsaklann da 
olabilecegi ihtimalini ortadan kaldirmaktadir. Oyleyse, Kasgarli, agirsak benzetimiyle, tepuk 
oyunundaki aracin kuresel bir form tasimadigini agikga vurgulamis olmaktadir. 

is agirsagi seklinde dokulen kursun kitlesi ile kegi kill veya benzerinin ne tur bir uygulamaya tabi 
tutularak oyun araci tepukun olusturuldugunun bilinmesi, bize gore en onemli noktadir. Atalay'm 
Turkge gevirisi, kursun kitlesinin uzerine kegi kilmin sanldigi seklindedir. Bu yontemle elde dilecek bir 
cismin, futbol oyununun ihtiyag duydugu formda, yuvarlakkuresel bir topa benzemeyecegi agiktir. 
Aynca, kuresel bir cisim elde etmek igin yassi bir kursun pargasindan hareket etmenin mantigi ne 
olmalidir? Eserinde, top, 14 topik,15 top yuvarlamak,16 top yuvarlasmak17 gibi kavramlara yer 
verdigine bakihrsa, Kasgarh'nin gergek anlamda kuresel toplann nasil yapildigini bildigi muhakkaktir. 
Kaldi ki, Kasgarh'nin yasadigi XI. yuzyildan daha onceki devirlere ait Turk kultur gevrelerinde, futbol 
benzeri oyunlann oynandigi ve oyun araci olarak, genellikle sekiz pargah dikilmis bez ya da deri 
kihflara hayvan killari doldurularak yapilan toplann kullanildigi18 eski Qin kroniklerinde ifade 

353 



edilmekte, oyunun ustalan olarak da, "kuzeyli barbarlar", yani ProtoTurk halklar gosterilmektedir.19 O 
halde, yassiyuvarlak malzemesiyle tepuk, futbol oyununa koken teskil edemeyecegine gore, cismin 
gergek gorunumu nasildir ve ne tur bir oyunda kullanilmaktadir? Bu sorunun cevabi, yassiyuvarlak 
kursun kitlesine kegi killannin nasil sanldiginda yatmaktadir. 

Kasgarh Mahmud, DLT'yi Araplara Turkge ogretmek amaciyla yazdigindan, tepuk kavraminin 
agiklamasi da Arapgadir. Turkiye'de, tepuk oyununun futbol benzeri bir oyun oldugunu ileri suren 
kaynaklar, genellikle DLT'nin Atalay gevirisine dayanmaktadir. Bu geviri, yukanda bahsedildigi gibi, 
killann ig agirsagi bigimindeki kursun kitlesinin "uzerine" sanldigi seklindedir.20 Ancak, DLT He ilgili 
gerek yerli gerekse yabanci literaturdeki Tepuk kavrami gevirilerinde onemli bazi farkhhklar 
gorulmektedir. ibni Muhenna Lugati'nda, yine DLT'nin esas ahndigi agiklamada, tepuk, agirsak 
seklinde kursundan yapilan ve "igine" kegi kill vb. doldurulan bir nesne olarak tanimlanmaktadir.21 
Boylece, kegi killannin kursun kitlesinin "uzerine sanlmasi" ve "igine doldurulmasi" gibi iki degisik 
uygulama bigimi gundeme gelmektedir ve bunlar, anilan cismin dis gorunumunu dogrudan 
etkileyebilecek mahiyettedir. 

Alman dilbilimci Doerfer, DLT'de Arapga agiklamasi verilen Tepuk kavraminin degisik dillere 
tercumelerindeki bir hataya isaret ederek, agiklamada gegen Arapga ontaki "fThfnin, "uzerine" ya da 
"uzerinden" olarak degil, "iginden" ya da "igine" seklinde gevrilmesi gerektigini ifade etmektedir.22 
Buradan hareketle de, Doerfer, kegi killannin kursun kitlesinin ortasindaki delikten gegirilerek sanlmis 
ve uglannin birtutam olarak disanda birakilmis olabilecegini ileri surmektedir.23 

Doerfer'in yayimladigi, XII. yuzyil Fars sairlerinden Mehseti'ye ve XIV. yuzyildan anonim bir 
saire ait dortlukler, tepuk oyununu ve oyun araci cismin oyun esnasindaki davranislanni tammlar 
niteliktedir: 

miskin tepuk er nedaste pervayet 

gun men nesude sefteyi her cayet 

bigare leked hemehared vez peyi dil 

meayed u buse medihed ber payed24 

Mehseti (XII. yy.) 

"Eger zavalh tepukun sana meyli olmasaydi, benim gibi senin her yerinin vurgunu (delisi) 
olmayacakti. Bigare, mutemadiyen tekmeleniyor, fakat, her defasinda 

kalbinin ardi sira gelerek (senin tarafindan gahnan kalbi igin ricada bulunmak uzere), senin 
ayaginin uzerini (tekrar tekrar) opuyor." 

ruzi ki men ez behri tu derbazem men 

354 



an ruz zihurremi ber afrazem ser 

ver men serefi busei payet yabem 

her dem gu tepuk suyi felek yazem ser25 

Anonim (XIV. yy.) 

"Senin igin basimi ortaya koyarak oynadigim gun, sevingten basimi yukan kaldiracagim. Eger 
ayaklanni opme serefine kavusabilirsem, her an basimi tepuk gibi gokyuzune dogru gekecegim 
(kaldiracagim)." 

Dortluklerden anlasildigi kadanyla, tepuk oyunu, birbirini takip eden, ardisik vuruslara dayahdir. 
Oyun araci cismin "bas" denilebilecek belirgin bir kismi vardir ve vurus esnasinda ayaga bu kisim 
temas etmektedir. Vurus sonrasi cisim dikey olarak yukselirken bas kismi yukanya, iniste ise asagiya 
donuktur. Dolayisiyla, oyun araci tepuk, ugus guvenligini ve dengesini saglayici aksami olan bir cisim 
gorunumu vermektedir. O halde, tepuk, ugus esnasinda bas kisminin yonunu belirleyen, bas 
kismindan daha hafif, kuyruk denilebilecek ilave bir aksamla teghiz edilmis olmahdir. 

Oyun aracina iliskin bu ozellikler gozonune almdiginda, tepukun gunumuzde "tuy top" da 
denilen badminton topunun prototipine benzedigi, oyunun da, raketle oynanan badmintonun, 
ayaklann "raket" olarak kullamlmasiyla oynanan bir versiyonu oldugu soylenebilir. Bu veriler, oyun 
araci cismin imalinde izlenen yontemi agikliga kavusturur mahiyettedir. ig agirsagi seklinde dokulen 
ortasi delik kursun kitlesine, kegi veya benzeri hayvan killan, delik kismin iginden gegirilerek 
sanlmakta ve sonunda killann uglan bir demet halinde disanda birakilmaktadir. 

Tepuk Oyununun Yasayan Varyantlan 

Uygurlarda "Tepkug" Oyunu 

Doerfer26 ve Brands, 27 oyunun ve oyun araci cismin ortadan kaybolmasi nedeniyle, tepuk 
kavraminin spesifik anlamiyla gunumuze kadar gelemedigine isaret etmektedirler. Kavramm belirli bir 
oyunu igeren spesifik anlamini kaybetmis olmasi kabul edilebilir olmakla birlikte, Le Coq'un XX. yuzyil 
baslannda Dogu Turkistan'da gergeklestirdigi folklor arastirmalannda Uygurlarda tespit ettigi tepkug 
oyunu ve oyun aracinm,28 tepuk ile benzerligi dikkat gekicidir. Le Coq'un, "Cocuk Oyuncaklan" 
bashgi altinda tasvirini ve gizimini verdigi tepkug (§ekil 1), ust uste konulmus birkag bakir ya da piring 
Cin parasinin ortasindaki dortgen delikten bir tutam at kihnin sikistinlarak gegirilmesiyle 
olusturulmaktadir. Alt kisimda kalan at killan kisaca kesilerek her yone agilmakta ve boylece vurus 
esnasinda ayagi acitmayacak biryastik gorevi gormektedir. Ust kisimdaki killar ise uzun birakilmistir. 
Cismin toplam uzunlugu 67 cm kadardir. Qizimde verilen gergek gorunumu dikkate almdiginda, 
tepkugun de tepuk gibi badminton topunun ilkel bir modeli olabilecek yapiya sahip oldugu 



355 



gorulmektedir. Tepuk cisminin imalinde kullanilan ig agirsagi seklindeki kursun kitlesinin yerini 
tepkugte madeni paralar almistir. 

Her iki cismin de ugus kolayligi ve guvenligini saglayici "kil" aksamlan tamamen aynidir. Le 
Coq'da tepkugti, Kasgarli gibi, gocuklann ayaklanyla teperek oynadiklan bir oyun olarak ifade 
etmektedir. Aynca, Kasgarli Mahmud'un Uygur olmasi da, Divanu LQgatitTurk'de bahsettigi Tepuk 
oyunuyla, Uygur kultur gevresine ait tepkug oyununu kastetmis olabilecegi tezini kuvvetlendirmektedir. 

Tepkug oyunu, gunumuzde de Uygurlar arasinda gok yaygin bir gocuk oyunudur. Oyun araci 
tepkug, buyuk bir dugme, delikli para ya da aluminyum parganin deliginden, tavsan tuyu, kegi kill veya 
horozun boyun kasi gegirilerek yapilmaktadir.29 

Oyun, kesintisiz olarak ileriye ve geriye tekmeleme, tek ayak uzerinde diger ayagin sirtiyla 
tekmeleme, ayak igiyle ve diz ustunde tekmeleme, havaya sigrayip ayaklann ig ya da sirt kismiyla 
tekmeleme gibi gesitli vurus sekillerini igermektedir.30 

Dolayisiyla, ayak uzerinde sektirme esasina dayali oyun formuyla tepkugun, XIIXIV. yuzyillara 
ait dortluklerden gikartilan tepuk oyunu ile benzer oyun akisina sahip oldugu soylenebilir. 

Bu goru§u destekler mahiyette olarak, Uygurlar da, geleneksel tepkug oyununun, DLT'de 
bahsedilen tepuk oyunu oldugunu vurgulamaktadirlar.31 Takim halinde ya da ferdi olarak oynanabilen 
tepkug, gegtigimiz yillarda Uygur mill? jimnastik oyunlan kapsamina alinmis ve "spor" kabul edilerek 
kurallara baglanmistir.32 

Kirgizlarda "Langa Tebuu" Oyunu 

"Langa", Kirgizlarda okul oyunlan kapsammda yer alan, 617 ya§ arasindaki gocuk ve genglerin 
yakin ya§ gruplanna aynlarak, hakem gozetiminde oynadiklan bir oyundur (§ekil 2). Oyun araci cisim 
olarak langa, buyuk bir madeni para ebadindaki ortasi delinen yuvarlak kur§un pargasina, gapi 6 cm. 
kadar olan kurutulmu§ kilh deri pargasinin bir telle baglanmasiyla yapilmaktadir.33 Cismi olu§turan 
materyaller ve yapim teknigi, DLT'de tepuk igin verilen materyalteknik bilgiyle tamamen 6rtu§mektedir. 

Langa oyununda, hakem oyunculan siraya dizmekte ve ula§ilacak hedef sayi olan "mara" 
belirlenmektedir. Langayi alan oyuncu birkag adim one gikarak, eger "mara" yuz olarak belirlenmi§se, 
sag ve sol ayaginin ustu ile langayi, kendi boyu yuksekliginde yuz kez ardisik olarak tekmelemek, 
basardigi takdirde, sektirme hareketini yine yuz kez, uzerinde durdugu ayaginin arkasindan gegirdigi 
sag veya sol ayaginin igi ile tekrarlamak zorundadir. Langa tepilirken ulasilan sayi, oyuncu tarafindan 
"bir para, iki para..., yirmi para" sozleriyle ifade edilmektedir. Langa tepen oyuncu yuze 
tamamlamadan dusururse, sira bir digerine gegmektedir. ikinci kez tepme sirasini alan oyuncu, hangi 
sayida kalmissa, o sayidan devam etmekte ve hedef sayiya ulasmaya gahsmaktadir. Bu oyuna 
"cuusan tepmey" de denilmektedir.34 



356 



Azerilerde "Cipolik" Oyunu 

Azerbaycan gocuk oyunlanndan "gipolik", kurutulmus kuzu ya da kegi derisinin tuysuz tarafina 
agirhk saglamasi igin iple kursun baglanmasi sonucu elde edilen cisimle oynanmaktadir.35 Malzeme 
ve uretim teknigi agisindan gipolik, Kasgarli'mn, kursun kitlesi uzerine kegi kill veya benzerinin 
sanlmasiyla olusturuldugunu belirttigi tepuk ile aynidir. 

Daha gok grup halinde oynanan gipolik oyununda, sayismaca veya kura ile tespit edilen oyuncu, 
oyun aracini yuksege atmakta ve yere dusmeden ayagiyla vurarak, saydirmaya gahsmaktadir. Vurus 
sekline gore sayi kazanilan oyunda, ayak igi ile vuruldugunda bir sayi, ayak disi ile ug sayi, ayagi 
diger ayagin arkasindan gegirip igiyle vuruldugunda on sayi, topukla vuruldugunda yuz sayi ve cisim 
yuksekte iken sigrayip ayak igiyle vuruldugunda bes sayi kazanilmaktadir. Dolayisiyla oyuncular en 
gok sayi getirecek vuruslan yapmaya gahsirlar. Bu degerlendirme bigimiyle en gok sayi kazanan ya 
da oyun baslamadan once belirlenmis hedef sayiya erken ulasan grup yenmis sayilmakta ve ardindan 
oyunun "isletme" denilen kismi baslamaktadir. Bu asamada, yenilen grubun bir oyuncusu, oyun araci 
deri pargasini, yenen grubun oyunculanndan birine vurmasi igin atmakta, vurulan cismi tutabilirse 
oyun yeniden baslamaktadir. Tutamadigi taktirde, tutana kadaratma islemine devam etmektedir.36 

Turkmenlerde "Para" Oyunu 

1997'de Turkmenistan'da yaptigimiz incelemelerde, Askabat civannda gozlemledigimiz "para" 
oyunu da, tepuk oyununun bir varyanti olarak degerlendirilebilecek oyun araci formuna ve oynanis 
bigimine sahiptir. Oyun, Uygur, Kirgiz ve Azerilerde oldugu gibi ayagin degisik yuzeyleriyle oyun 
aracina yapilan ardisik vuruslardan olusmakta ve vurusun gugluk derecesine gore sayi 
kazanilmaktadir. Cismin imalinde kullanilan materyaller, 2.5 cm gapinda yassiyuvarlak bir kursun 
kitlesi ile 3.5 cm gapinda yuvarlak olarak kesilmis, kurutulmus koyun ya da kegi derisinden meydana 
gelmektedir (§ekil 3). iki ucu, kursun kitlesinin ortasinda agilan iki ayn delikten gegirilen yumusak bir 
tel yardimiyla, deri pargasi, tuysuz kismindan kursuna sabitlenmekte ve telin uglari tuylu kismin 
ortasinda birbirine baglanmaktadir. Dairesel olarak kesilmis kuru deri pargasi uzerindeki 34 cm 
uzunlugundaki yumusak tuyler, dairenin dis geperlerine dogru yatik bir durumdadir (§ekil 3). Cisim 
boylece, yuzeysel bir genislige ulasarak, Uygurlann, belirgin bir uzunlugu olan "tepkug"unden biraz 
farkhlasmaktadir. "Para", kullanilan temel materyaller ve oyun kurgusu bakimindan, Kirgizlann "langa" 
ve Azerilerin "gipolik" denilen oyun ve oyun araglanyla tamamen ayni gibidir. 

Bir oyunun gergeklesmesini saglayan oyun araglan, oynanan oyunun niteligini belirleyen onemli 
etkenlerdendir. Dolayisiyla, tepuk ile benzer ya da ayni materyalteknik yapiya sahip olan tepkug, 
langa, gipolik ve para adi verilen cisimlerle oynanan ayakta sektirme oyununun, ayni zamanda, XI. 
yuzyilda ayni cografyada oynanan tepuk igin de gegerli oldugu soylenebilir. Aynca, XII. ve XIV. 
yuzyillara ait tepukten bahseden siirlerde de, mecazi anlamda da olsa, ayak uzerinde sektirmeli bir 
oyunun tasvir edilmesi, bu tezi kuvvetlendirmektedir. Belirlenen ozellikleriyle tepuk ve varyantlan 
olarak ele ahnan diger oyunlar, gerek oyun araci cisim gerekse oyun teknigi bakimindan, ayaklann 

357 



raket olarak kullanilmasiyla oynanan bir tur badminton oyunu olarak degerlendirilebilir. Tepuk 
oyununun XI. yuzyila, raketle oynanan oyunlann ise ancak XV. yuzyil sonrasina ait olduklan dikkate 
ahndiginda,37 oyunun, badmintonun raketsiz oncellerinden olmasi mumkundur. Raketsiz bir 
badminton turu olarak, inkalara atfedilen, "indiaca" isimli ve sadece agik el ayasiyla vurularak 
oynanan bir oyun gunumuze kadar ulasmistir.38 Kore'de de, tuytoplara elle vurularak oynanan bir tur 
badminton oyunu mevcuttur.39 Tuytop formundaki cisimlere ayakla vurularak oynanan badminton 
benzeri oyunlann varhgi da bilinmektedir. Culin, yilan derisi pargalannin madeni bir parayla 
agirlastinldigi bir gesit tuytop ile oynanan ve ayaklann raket olarak kullanildigi bir badminton turevine, 
Cin'de rastlamistir.40 

Mevcut bilgi ve degerlendirmeler, degisik Turk halklannda farkh adlarla, ancak ayni oyun araci 
ve anlayisiyla oynanan tepkug, langa, gipolik ve para gibi oyunlann, ayakla oynanan badminton turevi 
oyunlardan olduklanna, tepugun de, bunlarla gerek yapisal, gerekse oyun teknigi agisindan 
benzerlikler gosterdigine isaret etmektedir. Bu nedenle, kureselyuvarlak bir oyun aracina sahip 
olmayan "tepuk" oyununun, Turklerde futbolun kokenini teskil ettigine dair goru§lerin yeniden gozden 
gegirilmesinde yarar vardir. 

1 Farkh kulturlere ait top oyunlan ve kullanilan oyun araglan hakkinda etrafli bilgi igin, Bkz. 
Ozbay Guven, "Futbol Topu ile Oynamanin Bazi Kulturlerdeki Benzer Gorunumleri ve Tarihsel 
Gelisimine Ait Bilgiler", Dusunen Siyaset, I, 2 (Mart 1999), s. 95111. 

2 Gunther Stiehler, Irmgard Konzag, Hugo Dobler, Sport Spiele (1 . Aufl., Berlin: Sportverlag, 
1988), s. 29. 

3 Gerhard Lukas, Der Sport in Alten Rom (Berlin: Sportverlag, 1982), s. 96; Selim Sirn 
Tarcan, Beden Terbiyesi: OyunCimnastikSpor (istanbul, 1932), s. 21 . 

4 Lukas, a.g.e., s. 94, 97. 

5 F. K. Mathys, "Fussball vor4500 Jahren in China", Olympisches Rundschau, 25, 3 (1975), 
s. 45. 

6 DLT'de bahsedilen XI. yuzyil Turk oyun ve eglenceleri hakkinda kapsamli bir 
degerlendirme igin bkz. Resat Geng, "Kasgarh Mahmud'a Gore XI. Yuzyilda Turklerde Oyunlar ve 
Eglenceler", I. Uluslararasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, Cilt: III (Ankara, 1977), s. 231242. 

7 Kasgarh Mahmud, Divanu LugatitTurk, Cev.: Besim Atalay (Ankara, 1985), I: 386. 

8 Bkz. Gerhard Doerfer, Turkische und Mongolische Elemente im Neupersischen. Bd. Ill 
(Wiesbaden, 1967), s. 448; Horst Wilfrid Brands, Studien zum Wortbestand der Turksprachen 
(Leiden, 1973), s. 80. 



358 



9 Oysa ki, DLT'den gok daha onceki yuzyillara ait Qin kroniklerinde, Qin kultur gevrelerinde 
oynanan bir tur ayaktopu oyununun ustalan olarak komsulan ProtoTurk boylar gosterilmekte ve oyun 
araci olarak da, genellikle sekiz pargali dikilmis bez ya da deri kiliflara hayvan killan doldurularak 
yapilan toplann kullanildigi vurgulanmaktadir. Bkz. Wolfram Eberhard, "Sport bei den Volkern 
Zentralasiens nach chinesischen Quellen", China und Seine Westlichen Nachbarn (Darmstadt: 
Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1978), s. 30; Walter Umminger, "Fussball in drei 
Jahrtausenden", FussballWeltgeschichte (Munchen: CopressVerlag, o. J), s. 2324. 

10 Doerfer, a.g.e., s. 448. 

1 1 Abdullah Battal Taymas, ibniMuhenna Lugati (2. Baski, Ankara: TDK Yay., no: 9, 1988), s. 
70. 

12 DLT, 1:386. 

1 3 Bahaeddin Ogel, Turk Kultur Tarihine Giris, Cilt V (Ankara, 1 978), s. 1 41 . 

14 DLT, 111:119. 

15 DLT, 1:380; III: 119. 

16 DLT, 111:61. 

17 DLT, III: 74; Burada "paslasmak" soz konusu olmahdir. 

18 Bkz. 9 nolu dipnot; IX. ve XI. yuzyillara ait Cin kroniklerinde, Gokturklerde ici kil 
doldurulmus benzer deri toplarla kizlann da ayak topu oynadiklan bildirilmektedir, Bkz. Ahmet 
Tasagil, GokTurkler (Ankara: TTK Yay., 1995), s. 98, 113; Sekiz pargali benzer top yapim 
tekniklerinin yakin zamana kadar Anadolu'da uygulandigi bilinmektedir. Bkz. Nazmi Tombus, 
"Corumda Eski Cocuk Oyunlarmdan Top", Corumlu, 5 (1938), s. 150. 

19 Eberhard, a.g.e., s. 12831 ; Umminger, a.g.e., s. 2324. 

20 Atalay ile benzerlik gosteren tepuk agiklamalan igin, bkz. Carl Brockelmann, 
Mittelturkischer Wortschatz nach Mahmud alKa{garis Diwan Lugat atTurk (Leipzig, 1928); Robert 
Dankoff, James Kelly, Mahmud alKa{gari, Compendium of the Turkic Dialects: Diwan Lugat atTurk 
(Harward, 1982), s. 295. 

21 Taymas, a.g.e., s. 70. 

22 Doerfer, a.g.e., s. 448. 

23 A.g.e., s. 449. 



359 



24 A.g.e., s. 448. 

25 A.g.e., s. 449. 

26 A.g.e., s. 448. 

27 Brands, a.g.e., s. 80. 

28 A. v. Le Coq, Volkskundliches aus OstTurkistan (Berlin, 1916), s. 1516. 

29 Abdulkerim Rahman, Uygur Folkloru. Cev.: S. Yalgin, E. Emet. (Ankara: Kultur Bakanligi 
Yay. 1996), s. 171. 

30 A.g.e., s. 172. 

31 Ayni yer. 

32 Ayni yer. 

33 Sati Toktorbaev, Ospurumdor Oyundan (Biskek, 1 991 ), s. 1 67, 1 68. 

34 A.g.e., s. 168. 

35 Mevlut Ozhan, Malik Muradoglu, Turk Cumhuriyetlerinde Cocuk Oyunlan (Ankara: Kultur 
Bakanligi Yay., 1997), s. 24. 

36 Ayni yer. 

37 Bkz. "Tennis", Der SportBrockhaus (Wiesbaden, 1977), s. 448; Tarcan, a.g.e., s. 21. 

38 Bkz. Indiaca", Der SportBrockhaus, s. 224. 

39 Stewart Culin, Korean Games with notes on the Corresponding games of China and 
Japan (Philadelphia, 1895), s. 3943. 

40 Ayni yer.Atalay, Besim; Divanu LugatitTurk Tercumesi. 4 Cilt. Ankara: TDK Yay., 
19851986. 

Brands, Horst Wilfrid; Studien zum Wortbestand derTurksprachen. Leiden, 1973. 

Brockelmann, Carl; Mittelturkischer Wortschatz nach Mahmud alKasgaris Diwan Lugat atTurk. 
Leipzig, 1928. 

Culin, Stewart; Korean games with notes on the corresponding games of China and Japan. 
Philadelphia, 1895. 

360 



Dankoff, Robert; James Kelly; Mahmud alKasgari: Compendium of the Turkic Dialects. (Diwan 
Lugat atTurk). Harward, 1982. 

Doerfer, Gerhard; Turkische und Mongolische Elemente im Neupersischen. Bd. III. Wiesbaden, 
1967. 

Eberhard, Wolfram; "Sport bei den Volkern Zentralasiens nach chinesischen Quellen", China 
und Seine Westlichen Nachbarn. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1978, s. 128142. 

Geng, Resat; "Kasgarli Mahmud'a Gore XI. Yuzyilda Turklerde Oyunlar ve eglenceler", I. 
Uluslararasi Turk Folklor Kongresi Bildirileri, Cilt: III, Ankara, 1977, s. 231242. 

Guven, Ozbay; "Futbol Topu ile Oynamanin Bazi Kulturlerdeki Benzer Gorunumleri ve Tarihsel 
Gelisimine Ait Bilgiler", Dusunen Siyaset, I, 2 (Mart 1999), s. 95111. 

"indiaca", Der SportBrockhaus. Wiesbaden, 1977, s. 224. 

Kunter, H. Baki; Eski Turk Sporlan Ozerine Arastirmalar, istanbul, 1938. 

Le Coq, A. v.; Volkskundliches aus OstTurkistan. Berlin, 1916. 

Lukas, Gerhard; Der Sport in Alten Rom, Berlin: Sportverlag, 1982. 

Mathys, F. K.; "Fussball vor 4500 Jahren in China", Olympisches Rundschau, 25, 3 (1975), s. 
4547. 

Ogel, Bahaeddin; Turk Kultur Tarihine Gin's, Cilt V. Ankara: Kultur Bakanhgi Yay., 1978. 

Ozhan, Mevlut; Malik Muradoglu, Turk Cumhuriyetlerinde Qocuk Oyunlan. Ankara: Kultur 
Bakanhgi Yay., 1997. 

Rahman, Abdulkerim; Uygur Folkloru. Qev.: S. Yalgin, E. Emet. Ankara: Kultur Bakanhgi Yay. 
1996. 

Stiehler, Gunther; Irmgard Konzag; Hugo Dobler; Sport Spiele, 1. Aufl., Berlin: Sportverlag, 
1988. 

Tarcan, Selim Sirri; Beden Terbiyesi: OyunCimnastikSpor, istanbul, 1932. 

Tasagil, Ahmet; GokTurkler, Ankara: TTK Yayinlan, 1995. 

Taymas, Abdullah Battal; ibniMuhenna Lugati, 2. Baski, Ankara: TDK Yay., 1988. 

"Tennis", Der SportBrockhaus, Wiesbaden, 1977, s. 448. 



361 



Toktorbaev, Sati; Ospurumdor Oyundan, Bi§kek, 1991. 

Tombu§, Nazmi; "Qorumda Eski Qocuk Oyunlanndan Top", Qorumlu, 5 (1938), s. 15053. 

Umminger, Walter; "Fussball in drei Jahrtausenden", FussballWeltgeschichte. Munchen: 
CopressVerlag, (o. J), s. 2230. 



362 



C. Ekonomi 

Kaganlar ve Armaganlar / Prof. Dr. Sencer Divitgioglu [s. 201 -208] 
istanbul Universitesi iktisat Fakultesi / Turkiye 

Giris 

Bu makale VIVIII. yuzyillan arasinda Orta Asya'da yasamis olan Turklerin sosyal ve ekonomik 
yapilan hakkindadir.1 Calismada, bu yapilan devinmeye sokan kurum, kurulus, aygit, yonetim, orgut, 
duzen, yontem ve sebekelerin hangi ozgul mekanizmalan kullanarak Turk toplumunun islerligini ve 
kahmini sagladigi incelenecektir; akrabalik baglammda soy inis sistemleri nedir ve iktisadi kaynak 
dagihmi nasil olur gibi? 

Baykal Golu'nden Tann Daglanna kadar uzanan bolgede yasayan Turk topluluklannin sosyal ve 
ekonomik yapilan arasindaki benzesme, Cin yilliklannda onlara basegen Bati Turklerine karsi ilginin 
azalmasi ve hele Orhon ve Yenisey Yazitlanyla zenginlesen belgeler bizi, sosyal ve ekonomik yapi 
galismalannda II. Turk Kaganhgi'ni kuran Dogu Turk (~ Gokturk) toplumu uzerinde yogunlasmaya ve 
onu "ideal tip" olarak almaya tesvik ediyor. Maamafih, makalede bu ideal tipin gok kez VIII. yuzyil 
oncesi belgelerle suslendigini de gozlemleyeceksiniz. 

Bati Turklerinin yasadiklan bolge, saat yonunde, kuzeyde Baykal Golu, guneye dogru sirasiyla 
Tatabi, Kitan, Tabgag (Kuzey Cin), guneyde Gobi Qolu, Cungarya ve batida Altaylar ile Sayanlar'in 
dogu yamaglanyla sinirhdir (Sinor 1990, Harita s. 286; Cristian 1998, Harita 101). Bu saptamayi 
yaparken Dogu Turklerinin bolgedeki asil ilinin Orhon ve Selenga irmaklanyla Otuken Dagi gobelleri 
iginde kaldigini hatirlatayim. 

Gunumuzde atligogebehayvanci toplumlann tarihleri uzerinde yapilan gahsmalar (Lattimore 
1988: 1940; sinolog; CavalliSforza 2000, genetikgi; Harris 1996, tanm tarihgisi; Renfrew 1987; 
arkeolog; Ruhlen 1994: dilbilimci) atm M.O. 3000 yillannda HintAvrupah tanmci toplumlar tarafindan 
evcillestirilmis oldugu, fakat onceleri sadece tasimada (yuklet, araba, savas arabasi) ve beslenmede 
(et, sut, giyecek, yakit) kullanildigini gostermektedir. Attan binek hayvani olarak yararlanmak gok 
sonradir. M.O. 1500 yillannda Avrasya kitasinda, ilk kez Kimmerler ve onlann (Avrasya) arkasindan 
iskitler ati binek hayvani olarak kullanmislardir. Ath HintAvrupah Massagetlerin (Massaget) M.O. 
VIIIVII. yuzyillarda Guney Sibirya sinirlanna dayandiklan biliniyor (Golden 1992, s. 45). 

Denildigi gibi (bir galisma hipotezi duzeyinde) eger atligogebehayvancilar yerlesik tanmsal 
yasayistan kopup (kopanlip) aynlmislarsa, onlann marjinal verimliligi daha dusuk topraklara, yani, 
bozkira yerlesmis olmalan sasirtici olmaz. Ne var ki, yeni yurtlan artik sabit degil devingendir (yer 
degistirilir).2 

Bunun iki mahzuru vardir; i) suruler otlarken yurur, yururken aldiklan kalori tukendiginden daha 

fazla kaloriye ihtiyaglan olur; ii) suruyu besleyen otlaklar yaz ve kis mevsimlerinde botanik farkhhk 

363 



gosterdiginden, gogerler yazm yaylalara, kisin kislaga gevrisel goglerini degistirmek zorunda kahrlar. 
Devingen durum gogebehayvancilann tarim ekonomisine gegmelerini onler. Devingen bir toprak 
uzerinde, iktisadiduragan bir halde kahrlar. Ustelik, hayvancilar daima kithga, salgina, dona ve hele 
dusman yagmalanna maruz kahr. Bu bakimdan gogebe hayvanci ekonomi emekyogun bir ugrastir. 
Aynca, gog yollannin guvenligi hem oteki gogebelerin, hem de yerlesiklerin dostga ya da dusmanca 
politikalanna baglidir. Ortaya gikacak ihtilaflan onleme ya da yatistirmak igin gogebe hayvancilann, 
ayni zamanda, savasgi olmalan lazimdir. 

Boylece, ister istemez, atligogebehayvanci topluluklar, athgogebehayvancisavasgi topluluklar 
haline donu§ur. 

Evet, I. ve II. Turk Kaganliklann (552630; 682744) kuran Turk boylan da 
athgogebehayvancisava§gi idiler... Qin yilliklan boyle diyor: 

"Turklerin yazgisi sadece koyun ve ata baglanmi§tir" (Luimai tsai 1958, I: s. 333). 

Tunyukuk da §6yle demi§: 

"(Qinlilere) kar§i direnmemizin nedeni yerle§ik olmayip, su ve otlak pe§inde gogmemiz ve avcihk 
yapmamizdir" (ibid, s. 173). 

Maamafih, belli ki Turkler mevsimlik gapa tanmi da yapiyorlardi. 

"Her ne kadar Turkler yer degi§tirirlerse de herkesin kendi topragi vardir" (ibid, s. 10). 

Boylece, Qin yilliklanndan kalan kayitlar, bize Turklerin aslen gogebehayvanci bir halk oldugunu 
belirlemi§ oldu. Dogalhkla, bu faaliyetlerin yaninda onlar avcihk ve gapa tanmiyla da ugra§iyorlardi. 
Qin kayitlan aynca onlann §u niteliklerini vurguluyor: 

"Turklerin ustunlugunu yapan binicileri ve okgulandir. Kendilerine uygun gelirse §iddetle 
saldinrlar, tehlikede olduklanni sezerlerse §im§ek gibi kaybolurlar" (Julien 1877, s. 100). 

Oyle ise, onlann gogebehayvancisava§gilar olduklanni soyleyebiliriz. 

1. Sosyal Yapi 

1.A. Be§uk ve Ogu§ 

Turk gogebehayvanci toplumunda soy iliskilerinin en kuguk birimi ailedir (besuk ya da kun). 
Ailenin soy iliskilerini (sihriyet iliskilerini bir yana birakiyorum) Orhon ve Yenisey Yazitlanndan 
derlenen su nomancloture ile yeniden kurmaya galisalim (Divitcioglu, 2000: 1986) 



364 



Sekil 1 

Turklerde soyun inisi eguapa (ata) ile baslar ego'dan gegerek inilerle (kuguk erkek kardes) iner. 
Bu sistemde iki onemli siniflandinci terim vardir. Birincisi egi'dir; babanin erkek kardesi olup, ayni 
zamanda, egonun buyuk erkek kardesidir. Her ikisi birden eguapa (apa onursal bir payedir), yani 
babanin babasiyla ozdes olur. Bu bakimdan Turk soy inisi atauruktur. ikinci siniflandinci terim ati'dir. 
Hem erkek kardesin oglu hem babanin kardesinin oglu, hem de egonun torunudur.3 Dikkat edilmisse, 
egiler soyun gegmisi ve hali, atilar ise gelecegidir. Soyu surdurme disevlilik iliskileriyle gergeklesir. 
Ancak, evlenen butun agabeyler baba ocagini terkedip, kendilerine yeni bir yurt kurarlarken, ini evde 
kalip babanin inisini ayni mekanda devam ettirir (Gronbeck 1958, s. 53; Khazanov 1983, s. 126; 
Golden 1992 s. 4).4 

Soy inislerinde amca ve agabeyden baslayan bu dallanma kesili uruklan ya da oguslan yaratir 
(Sahlins 1968; Divitgioglu 2000; 1986; Bastug 1999). 

Sekil 2 

Sekil 2'de soy inislerindeki kesilenme olgusu belirtilmistir. Dogallikla, dallanmanin atadan 
itibaren kag kusak sonra baslayacagina gelenek karar verir. 

Bu gibi topluluklarda "siyasi" dengenin kurulmasi ve durnukluga kavusulmasi igin ne guglu bir 
baskana, ne de yargi organina ihtiyag vardir. Yani, onlarda cebir kullanacak bir otorite gikmaz. Cunku, 
her ogusun ya da tirenin uyesi oburleriyle esittir, onlarda babaogul ve agabeyikardes arasinda 
dogustan gelen bir dizeklilik yoktur. (ornegin, konik ogusta bu dizeklilik vardir)5 Bu yuzden kesili 
toplumlarda siyasal erk boslugu ortaya gikar. 

Bazen, kesilenmis oguslar gene soy iliskilerine gore kurulmus baska oguslara katilirlar. Bunlara 
tire diyelim (Turkmence, Azeri). Kasgari (DLT) boyle bir tire olusumunu anlatiyor: "Oguz ya da 
Turkmen boylannm sayisi yirmi iki ya da yirmi dorttur. Bunlar asil boluklerdir, onlardan tireler 
(oymaklar: KasgarT) turemistir" diyor. 

1.B. BoyveOk 

Aileden baslayarak ogusa ve tireye dek uzanan orgutlenmelerin hepsi kulturel soy yapisinin 
dogal bir sonucuydu. Oysa, toplumlann boy ve ok (fedarasyon) duzeylerindeki orgutlenmeleri 
aralanndaki siyasal birlesmelerden dogar.6 

Kapagan Kagan'in varisleri ile Kul Tigin (Koltigin) arasinda cereyan eden kanh olaylar 
esnasinda kaganin kizi oldugundan asla kusku duyulmayan, Cin'e siginip orada olen prenses Hsienli 
Bilge'nin (Bombaci 1971) mezartasina yazilan su ibare Dogu Turklerinin boy ve ok orgutlenmelerini 
anlamak bakimindan onemlidir. 



365 



"(Kapagan Kagan'in)... soylu kizi A (sh) ihna dogdugu vakit... on iki boy onun guzel yuzunu 
sevingle karsiladi". (Chavannes 1975) 

ibareyi tamamhyorum. 

"Otuz boyun soylu kizi hatun A(sh)'ikna..." (Ibid). 

Her iki kayit birlikte okununca, Kapagan Kagan Donemi'nde Turk gekirdek boylannin sayisinin 
on iki, kurmus olduklan okunsa otuz boylu oldugu anlasihr.7 Bu boylann hepsinin adi Turk ve Uygur 
yazitlannda vardir. Saninm on iki boy ile otuz boylu ok su boylardan olusuyordu.8 

12 Boy = 1 Turk+6 Sir+2 Ediz+1. T6les+1 Tardus +1 Kipgak 

30 Boy = 12 Turk+9 Oguz+9 Tatar 

745 yihnda kaganlik Uygurlar tarafindan yikildiginda Bakir Belig denilen bir mahalde toplasan 
Turklerin baslannda kaganlan olmadigi halde hala on iki boy idiler (Bacot 1957). Kasgari ve 
Resududin (Residuddin), Oguz'un onikiser iki okdan (Boz Ok, Ug Ok) bir birlik kurmus oldugunu 
soyler. Pegenek ve Kumanlann da dorderden sekiz boylan vardi. 

1.C. AShihnalar 

Turk tureyis efsanelerinin her iki gesitlemesinde ve Turklerin yazili tarihlerinin ilk donemlerinde 
(439: Liumai tsai 1958, I s. 40) Ashihnalar hep varolagelmislerdir: "Turklerin aile adi Ashihna'dir." 
Onlann bir uruk mu, bir ogus mu, yoksa bir boy mu olduklanni kestiremiyoruz. Bilinen tek sey Turklere 
kaganveren bir etni olduklandir. Zorla mi basa gegmislerdir, yoksa Turkler tarafindan davet mi 
edilmislerdir? Adlari Turkge degildir. Her ne kadar Qince teleffuzuyla Ashihna olarak yazilmissa da 
sineloglar bu adin HintAvrupa asilh bir ad oldugundan emindirler. Ama hangi dilde? Kanimca, akla en 
yakin gelen yorum Kljastornyj'inkidir (2000: 1977). Ona gore Ashihnalar, bir zamanlar, Bati 
Turkistan'da Turklere komsu olarak yasayan bir halka sanhktir. HotancaSakaca'da Ashihna yesil ile 
mavi arasi galan bir renktir ve bu renk Turkgeye "kok" olarak gevrilir. Oyle ise, Kok Turk (Gokturk), 
Mavi Turku, o da Ashihna Turk'u gagnstinr. Ashnda, Sir ve Turk gibi iki iliskili bir adi imler: "Ashihna 
ve Turk" belki? 

1.d. Kagan 

Tarihlerinin baslangicinda Turklesen Ashihnalann onceleri sad unvani tasidiklan anlasihyor 
(NatuluSad). 1. Turk Kaganhgi'ni kuran Bumin ve istemi kardeslerle beraber hukumdarlann hepsi 
kagan unvanini kullanmislardir. Yani, Turk toplumu boylu bir toplumdan, budunlu (zumre, halk, boyun 
gogulu) bir toplum olma surecine adim atmistir. Bundan boyle, kaganhgm merkezi (Otuken Yis) ve 
gevresinde gorevli butun askenmulki burokrasi Ashihnalardan devsirilecektir. Ustelik, unutmayahm, 
kaganlara kizveren Ashihte boyu da soylu oldugundan butun Turk burokrasisi katmerli soylu olarak 
unleneceklerdir. Bu soylu ve buyurgan sinifin adi Ak Budundur. Su gorevlerle yukumludurler. (Ulu) 

366 



kagan, kuguk kagan, 9 hatun, tekin, sad, yabgu, inangu, tarkan, ayguci, gabus, ilteber, tutuk, alumgi, 
irkin, gor, sengun, oge ve igerki (saydigim son unvan ya da rutbeler halk iginden gikan "alp ve 
erdemli" kisilere verilebilir). Bu unvanlann buyuk bir kismi verasetle gegerdi. 

Turk kaganlan soylu olduklan kadar kutsaldi. Kul Tigin yazitinin girisini okuyalim: 

"tengri teg tengride bolmus turk bilge qagan" (KT, G.1). 

Tann gibi, Tanri'dan olmus Turk Bilge Kagan. 

Kaganlar Tann gibiydiler, gunku, bizzat Tann kaganlara kut (kutsallik tozu) bahsetmisti. Bundan 
dolayi da kutsaldilar. Ancak bu kutsallik yahtilmis bir dint kisilikle sinirh degildi. Onlar, ayni zamanda, 
Tann'nin verdigi gug (fiziksel kuvvet) ve ulug'le de (nasip: bolluk ve verimlilik) donatilmislardi. Butun 
bu hasletlerinden oturu Turk Kaganlan biricik ve kadiri mutlak idiler. 

Turk toplumunda kaganin nasil segilecegine degin kesin bir kural yoktur. Babadan amcaya, 
babadan ogula, oguldan iniye, amcadan yegene gegisler her vakit olabilir (Divitgioglu, op.cit). Oyle 
gozukmektedir ki, hele kuguk kagan ile sad ve yabgu segilisleri tamamen keyfidir. Aynca, Qin 
yilliklannin ad dizinlerine bir goz atarsak, Ashihnalann sayisinin ne kadar sismis olduguna sasanz. Bu 
saptamalar Drommp'u (1987) hakh kilar. Turk kaganhk sistemi ve burokrasi, bir yandan, kuralsizhk 
karmasasindan, ote yandan, siyasi erk bollugundan ciddi olarak rahatsizdir. Bu durumun en iyi ornegi, 
II. Turk Kaganhgi (II. Gokturk Kaganhgi) sirasinda (716717) yasanan olaylardir. 

"Kapagan Kagan kuguk kardesi Tousi fou'yu sol kanada, oglu Mekiu'yu sag kanada sad atadi... 
Buyuk oglu Foukiu'yu da kuguk kagan yapti. Bu unvan sadtan buyuktur" (Chavannes 1903, s. 282, 
not. 5). 

"Kapagan Bayurkular tarafindan olduruldukten sonra (716717) Kutlug Kagan'in oglu Kul Tigin, 
yegeni kuguk Kagan Foukin'yii butun akraba (Ashihte) ve maiyetiyle birlikte oldurdu. Tahta, agabeyi 
Bilge Kagani getirdi" (Liumai tsai, op.cit, s. 171) 

Son olarak sunu ekleyeyim: ak budun iginde aslen kuvvetli olan zumre askerlerdir. Nitekim, 
Bilge Kagan, Turk halkina hitap ederken ilk elde askerleri one gikanyordu: 

"kisre tardus beyler kul gor baslayu sadpit beyler ongre toles beyler apa tarkan baslayu ulayu 
sadpit beyler" (BK. G. 1314). 

Sonra Tardus beyleri, Kul Cor'la baslayan, sirayla, sadpit beyler. Doguda Toles beyleri, Apa 
Tarkan'la baslayan, sirayla, sadpit beyler. 

Tengri'nin savasgi beylere arka giksin diye kaganlara "gug" bahsettigini soylemistim. 

1.E. Kara Budun 

367 



Kagan ile askerimulki burokrasinin olusturdugu ak budunun karsisinda kara budun vardir. 
Dupeduz halk demektir (Turgis kara budun, Igil kara budun gibi). Bunlar buyurulan sinifi olusturur. 
Suruleri guden, ilgarlara ve savasa katilan, kagana isig kugug (i§gug) veren onlardir (ilerde): Ancak, 
gogebehayvanci bir ekonomide iktisadi artik uretilmediginden, hig olmazsa, kaganlik topraklannda 
yasayan Turk gekirdek boylan igin somurulme olgusu ortaya gikamaz (dis somuru ayn bir sorundur: 
Divitgioglu op.cit). 

2. Ekonomik Yapi 

Gogebehayvanci bir ekonomi, her ekonomi gibi insanlann ihtiyaglanni tatmin edecek ve refahini 
saglayacak mekanizmalar gelistirir. Mekanizmalar ya verilmis kaynaklan dagitir ya da artan yeni 
kaynaklan ulestirir. Armagan degisi (idisma), sessiz tranpa ve potlag birinci kategoriye, 
yenidenbolusum ve ticaret ikinci kategoriye dahildir.10 

2. A. Armagan Degisi (Idisma) 

Kasgari'de (DLT) armagan ya da yarmagan kelimesiyle gagnsan birgok kelime var: amug, ertut, 
bagis, bigis, tuzgu gibi. Idismak ise armagan veri§mek demek. Koku id; VIM. yuzyilda kutsal 
kar§iliginda kullaniliyordu (Iduk yer ve su, Iduk Otuken gibi). Armagan konusunda dildeki bu zenginlik, 
igerme yoluyla, kavramin mihveri dolayinda bir sistem kuracak kadar yeterlidir. 

Idi§mak fiili kendi iginde kutsalligi ve tabii bereketi ta§ir. Boyle olunca, kutsalhgin 
surdurulebilmesi igin; verilen armagan ille de e§degeri olan bir armaganla odullendirilmelidir. Armagan 
odullendirilmezse ne olur? Singut olur. "Kan parasi" demektir; olumu gagn§tinr. Kutsalhk ve bereket 
kagar yerine kotuluk gelir.11 Oyle ise, armagan degisi, surgit ve aynikarar devam ettirilmelidir. Mallar 
mallarla degismeli, dolasim sureci sonunda armagan veren de alan da her turlu maldan yararlanip, 
ihtiyaglanni gidermelidir. Dikkat edilirse, bu tur bir mal degisi nesneler arasinda degil, kisiler arasinda 
apanhr (Mauss 1950; Firth 1959; Sahlins 1972, Gregory 1982). 

2. B. Sessiz Tranpa 

XIII. yuzyilda yasamis olan AvfT'den mealen aliyorum (Sesen 1985). 

"Tuccarlar Karluk ulkesine mal getirdiklerinde onlarla oturup sozlu pazarhk etmezler. 
Alisverislerini edimleriyle yaparlar. Once, her iki taraf getirdikleri mallan bir yere yigip giderler. 
Diyelim, ilkin Karluk gelir. Tuccann mahni begenip ondan bir miktar ahr ve yanina kendisininkinden 
kor. Sonra tuccar gelir bakar ki Karluk mahndan az koymus, o da malmin bir miktanni indirir. 
Arkasindan gene Karluk gelir vs. En sonunda x miktar Karluk mall y miktar tuccar maliyla degistokus 
edilir." 

Tacir degil ama, Karluklar neden boyle bir ahsverisi segmis olsunlar? "Malm degerindeki Id'in 
bozulmamasi igin." 

368 



2. C. Potlag12 

Bazi toplumlarda kaynaklan dagitma mekanizmalan yaninda (ya da yerine) onlan imha etme 
gelenegi vardir. Beyler biriktirmis olduklan servetin tumunu, donemsel olarak, soydas beyler 
tarafindan tahrip ve imha edilmesi igin torenler duzenler. Beylerin hepsi davetlidir, katilmayanlar 
dusman sayilir... Gelenler butun mallan ulesirler, tuketirler, kirarlar, yakarlar, ta ki her sey yok edilsin. 
Bu hercumerg arasinda potlag ediminin gatismaya donusmesi pek olasidir (Malinowski 1933; Mauss 
1950; Sahlins 1972). Bu adetin beyler arasindaki rekabetin bir sonucu oldugu anlasihyor. Potlagi 
hazirlayan bey, kendisinin en zengin ve dolayisiyla en guglu oldugunu, ihtiyaci olan mallarm 
hepsinden kolayca vazgegebilecegini gostererek, kamtlamis olur. 

Oguzlar arasinda potlagin bir gelenek olarak surduruldugunij biliyoruz. Dedem Korkut bu gilgin 
toreni soyle anlatiyor: 

"Kazan ug yilda bir igOguz, TasOguz beylerin cem ederidi. Ug ok, Boz ok yiginak olsa Kagan 
evin yagmaladurdi. Kazan beyun adeti bu idi ki kagan evin yagmalatsa helalunun eline alur evinden 
tasra gikandi. Andan evinde olan esbabini ve malini yagma ederler idi. Geru Han Kazan evin 
yagmaladur oldu ama Tas Oguz begleri hazir olmayup bile bulunmadi, hemen igOguz yagmaladi. 

TasOguz beylerinden Uruz, Emen ve kalan begler bunu isiltiler, ayidtilar ki, 'Bak bak, simdiye 
degin Kazanin evi yagmaladukta hep birle olurduk, simdi sugumuz nedir ki yagmada bile bulunmadik' 
dediler" (Gokyay, s. 145147). 

Oguz potlacinm sadece onlara ozgu bir kurum olmadigi, oteki Turk boylannda da uygulandigi 
su iki ahntidan bellidir: "Pegenekler vahsiler gibi birbirlerini yagmalar" (§esen 1975: KazvinT s. 148) ve 
"Karluklar birbirlerini yagmalar" (§esen, ibid, s. 90). Konuyu derinlestirelim. 

Moldovya ve Bulgaristan'da yapilan kazilarda iginde insan iskeleti bulunmayan, fakat demir 
esyalarla dolu (tarim, demircilik, tahta oyma aletleri, silahlar, at kosumlan, sus esyalan) mezarlar 
bulunmustur. Bunlar IXX. yuzyillarda buralarda yasamis Bulgar, Avar, Macar, Pegenek boylannm 
tarkan ve gopanlanna ait idi (Curta 19981999). Demirden aletler bu gukurlarda neden gommuslerdi. 
Herhalde paslanmasi igin degil. Oyle ise neden? Sadece, gok degerli bir maden olan demirin, 
tarkanlann boburlenme tutkusunu tatmin eden, potlag torenlerinin nesnesi oldugundan... 

2.d. YenidenBolusum 

Turk kaganlan yabanci ve tabi boylardan ya da devletlerden savasla, anlasmayla aldiklan vergi, 
harag, yagma, talan, gapul adlan altindaki dis iktisadi artigi kara buduna ulestirirlerdi 
(yenidenbolusum). Boylece, Tengrinin Turk kaganina bahsettigi ulug (nasip) yeryuzune inmis olurdu. 

Anlasilacagi gibi yenidenbolusum surecinin iki vechesi vardir; i) yabancilardan ulca, kul ve kung 
gaspetmek ve; ii) bunlan halka ulestirmek. Once, ulca hakkindaki beige: 

369 



"sang altunin orung kumisin girgaglik gutayin gara kisin kok teyengin turkune budununa 
gazganu birtim iti birtim" (BK G. 1112). 

San altini, ak gumusu, ipegi, islemeleri, kara samuru, mavi sincabi (kurklerini) Turkume halkima 
kazaniverdim, sagladim. 

§imdi de yenidenbolusum hakkindaki beige; 

"Turgis Sulu Kagan... her garpismadan sonra elde edilen ulcayi ulestirirdi" (Chavannes op.cit, s. 
82). 

Bu tur ornekleri Hazar ve Uygurlar igin de verebiliriz. Turk toplumunda ulcayi halka ulestirmek 
tetrilmez bir edim miydi? Yoksa, kara budunun da kagana karsi bazi gorevleri var miydi? Evet, Turk 
halki da kagana isig kugug ("is gug"~hizmet) vermekle yukumluydu. 

"(Turk kara budun)... qaganhg budun ertim qaganim kani ne qaganga isig kugug birur men tir 
ermis" (iKT. D. 9). 

Turk kara budun kaganli halk idim kaganim nerede, Ben hangi kagana hizmet verecegim, 
dermi§. 

Turk kaganiyla kara budun arasmda anitlara yansiyan e§kar§ihk kurali bize buyuranbuyurulan 
siniflann her ikisinin de 6dunleme/kar§iodunleme sorumluluguyla butunle§tiklerini imliyor: 
yenidenbolu§um/i§gug vermek. Bu agidan bakinca, Turk ve Kirgiz Beylerinin mezarta§lannda bulunan 
§u ibareleranlam kazaniyor. Kirgiz beyi mezanndan geride kalanlara §6yle sesleniyordu: 

"qada§ima kanma idug atima ayta kara budunuma ayta adnldim ben" (Vasilyev, Corpus). 

Akrabalanma, kanma, iduk atima, soyleyin, kara budunuma soyleyin, aynldim ben. 

Ne demektir bu yenidenbolusum/isgug verme iliskisi, nedir bu olu/diri butunlesmesi? Bence, 
kagan ile kara budun arasindaki bu sinbiyoz ancak her iki "sinifin" birbirlerini sarmalamasiyla kabildir. 
Peki ama, o vakit "smiflararasi zitlik" nerede? Kanimca, Orta Cag Turk toplumunda zitlasmayi 
siniflararasi duzeyde degil, boy ve devlet iliskileri gergevesinde aramak gerekir (ilerde). 

2.E. Ticaret ve Savas 

Turkler surgit Qin'e elgiler gonderiyor, onlara at armagan edeceklerini soyluyor, Qin'de bunlan 
sozde Turkler tarafindan verilmis "harag" olarak kabul edip, atlan parayla satin aliyorlardi. Her iki taraf 
arasmda yapilan bu tur bir "gozdagi altinda ticaret" Hunlardan beri olagandi. 

Turklerin zamaninda da Qin ve Turk elgileri bulusur, akinlar duzenlenir ya da duzenlenmez, 
fakat sonugta Turkler Cin'e at satar, Qin'de bu atlan kendine verilmis bir harag olarak kabul edip 
sineye gekerdi (Escedy 1968; Moses 1976; Izgi 1978; Jagchit & Symon 1989). 

370 



"isbara Kagan doneminde Turkler 582'de ug kez, 583'de bir kez Cin topraklanna saldirdilar 
(Liumai tsai s. 433). iki yil sonra Tardu ve Apa Kaganlarla savasmak uzere Cin'den yardim istediler ve 
Cin'e harag (at) verdiler" (Julien 1877). 

Turkler sattiklan mal karsihginda (Turkler bazen onbinlerce at getiriyorlardi) genellikle ipek 
ahyorlardi. ipek ise para demekti. Bu para He ya Cin'den ya da ipek Yolu tacirlerinden "segkin mallan" 
ahyorlardi. Ornek vermek uzere bunlan zikrediyorum. 

"ipek, keten, pamuk, altin, gumus ya da tasi, yatak takimi, araba, vazo, elbise, sandal agaci, 
sarap, igki, yiyecek, luks esya, cenaze malzemesi, eger, sancak ve galgilanyla birlikte sazende ve 
hanendeler" (Liumai tsai op.cit, I. 396). 

Boylece, Turklerin Qinliler ile yaptiklan atipek ahsverisi, ipeksegkin mallan gevrisiyle tukenip 
gidiyordu (§ekil 3). 

§ekil 3 

Ticari gevride sogdak tacirlerinin bas rolu oynadiklan biliniyor. 

3. Devlet 

Wll. yuzyillar arasinda Orta Asya Turk toplumunun sosyal ve ekonomik yapilannin incelenmesi 
bizi, ister istemez, bu makaleyi "devlet" analiziyle baglamaya zorluyor. Bu amagla asagidaki kisa 
metni makaleye ilistiriyorum. 

Kuskusuz, daha V. yuzyilin ortalannda Turkler yazili tarih sahnesine gikarken devlet kavramini 
biliyorlardt.1 3 Aslen, bir zamanlar Hunlarla beraber yasamis olan Turklerin soy (Luanti ogusu) ve az 
sayida burokrat (yirmi dort memur) temeli uzerine kurulmus Hun devlet aygitini mutlaka tanimislardi. 
Aynca, Dogu Turkleri Qin Devleti'yle, Bati Turkleri Sasani Devleti'yle sinirdasti. Ustelik, Kogo, 
Karasahr, Turfan gibi kokenleri HintAvrupah olan Tokhar vaha kralliklanyla da yakin temas 
halindeydiler. Boyle olunca, Turklerin VMM. yuzyillarda kurmus olduklan I. ve II. Gokturk 
Kaganhklannin "dermegatma devlet" (inchoate state) oldugunu kimse iddia edemeyecegi gibi, gene 
hig kimse bu devletin kendi ig yapisindan kaynaklanarak (diyelim, boydan ya da baskanliktan devlete 
gegis: Carneiro 1981; Crone 1986) kurulmus oldugunu ileri suremez. Bu devlet, olsa olsa, ikincil 
devletdir (secondary state), su anlamda ki aygit kuruculan tarafindan disardan ogrenilerek apanlmistir 
(Claessen & Skalnik 1981, 1987). 

Peki ama devletin ilk kurulusu nasil kotanlmistir? Bu konuda curretli bir onerme yapmama 
musaade edilsin. 

Onerme: Turk kesili ogus yapisi kendi iglerinde/aralannda siyasal erk boslugu yarattigindan bu 
bosluk su ya da bu vesileyle Ashihnalar tarafindan doldurulmustur. 

371 



II. Gokturk Kaganhgi (682) pek olasidir ki altisi Turk, altisi Sir (bunlardan biri Ashihna oburu 
Ashihte) on iki boydan kurulmustu. Bunlara sonradan Dokuz Oguz, Dokuz Tatar katilmistir. Ama, 
unutmayalim ki kaganligin merkezinin (Otuken Dagi) disinda koskoca bir bolgede gogu Turk olmak 
uzere, HintAvrupali, Mogol, Uralli gibi daha birgok boy yasamaktadir: Karluk, Turgis, Kirgiz, Cik, Izgil, 
Uygur, Yir Bayurku, Kurigan, Basmil vs. Dogrudur, II. Kaganligin merkezi ve dolayisiyla devlet aygiti 
Otuken'de yerlesmistir ama gevredekilerin goguna ister devletin uyrugu ya da tabisi denilsin, herbir 
boy kendi iginde geleneksel ogus ve boy orgutlenmesi uyannca yasiyordu. Varsayalim ki, bu boylann 
buyuk bir kismi kaganliga candan bagli boylardir. Boyle olsa bile, bu durum devlet ile boylar arasmda 
ortaya gikan su ikilenmeleri onleyemez: kamu/ozel; toplum/devlet; ak budun/kara budun (Qizelge 1). 

Qizelge 1 

Boy Devlet 

Toplum 

iliskilerin Temeli Akrabahk, Ogus BuyuranBuyurulan 

Tabakalasma Kesili Uruk Ashihna, AkKara Budunlar 

Kolelik Kulkung (az) Kulkung (az) 

EtnilerDillerTurkge TurkgeSogutga 

Ekonomi 

Uretim Bigimi Gogebe YaylakKislak Qevrisi 

isbolumu Cinsiyet, Yas 

Besin Uretimi Hayvancilik (aslen) Hayvancilik (aslen) 

DegisEskarsihk (armagan) YenidenBolusum 

Segkin Mallari Ticaret 

Mulkiyet Ozel ve Kamu Mul. Ozel ve Kamu Mul. 

Hukumet 

Karar Verme Esitgi Kagan (Kengeg?) 

Burokrasi Veraset (Kalabahk) 

Gugte ve iletisimde Monopol Asker 

372 



ihtilaflann Cozumu Tore Tore 

Kultur 

Yazi Alfabe 

Sanat Balbal Bengu Ta§lar, Saray 

Cizelge 1 'in siralannda VIVIII yuzyillar igin Turk tarihinden segilen genel i§levler, belli kategoriler 
halinde toparlanmi§ (sosyal, ekonomik, hukumet, kultur), sutunlarda i§levlerin boy ve devlet 
duzeylerinde ne gibi bir §ekil aldiklan belirlenmi§tir.14 Diyelim, ekonomi kategorisinde degi§ i§levi boy 
halinde armagan degi§i olarak gozukurken, devlet halinde yenidenbolu§um olarak kar§imiza 
gikmaktadir. Boylece, boy ve devlet sistemleri arasinda ayni i§levin, farkh bir bigimde uygulandigi 
gozlemleniyor. Ne var ki, ancak be§ i§levde ayni mekanizmalann kullanildigina tanik oluyoruz. 

Makaleyi Khoury & Kostiner (1990)'dan yaptigim §u ahntiyla bitiriyorum: "Boy ve devlet 
diyalektik bir simbiozdur; kati§ip birbirlerine destek olurlar... Ancak, bazen de, birbirlerini yok etmeye 
bahane ararlar." 

Degi§ Exchange (Ka§garT: tegi§, mubadele) 

Dizeklik = Hierarchy (neoloji) 

Qevri = Cycle (gev: neoloji) 

Durnukluk= Stability (TurkmenceTurkge Soz.) 

igermek = Adduction (AN Sir Nevai: izlemek) 

Kesi = Segment (Afganistan Salorlanndan bir uruk; Kesze: MacarTurk boylanndan biri) 

Tetrili= Revoking (Ka§garT: Tetru ~ tersine donu§). 

Uruk = Lineage 

1 "Turkler ve din" konusu bu gah§manin di§indadir. Makalenin sonuna sozlukge eklenmi§tir. 

2 Koyun, kegi, sigir, domuz, deve ve at gibi evcil hayvanlann yerle§iktanmci ekonomilerde 
gikmi§ olmasi rastlanti degildir; gunku, tanmci toplumlann bu i§lemi yapacak vakitleri vardir. 
Hayvanlan ehlile§tirme sureci avcitoplayici topluluklann takadini a§ar. 

3 Kadinlara ozgu siniflandinci iki terim vardir, gikan ve yegen. Kiz gocuklann soyun ini§inde 
bir rolleri olmadigindan, onlar kalin kar§ihginda yabanci soylara gelin giderler. 

4 Bu konuda Turk belgelerinde bir kayit yok. 

373 



5 Barfield'in (1999) OrtaAsya Turk oguslanm "konik ogus" yapisina baglama egilimi, sanirim 
Krader'den (1963 s. 169170) esinlenmistir. 

6 Osmanli Turkgesinden beri hala kullanilan, asla tanimi bilinmeyen, kabile, asiret, kavim, 
cemaat, taife, oymak gibi sosyal orgutlenme sekillerinin hangi kistas ve tanimlara gore kullanildiklanni 
bilmiyorum. Oysa, Turkgede sosyal orgutlenme, irilik siralamasina gore soyledir: besuk < ogus < tire < 
boy < ok. 

7 Barfield (1987 op. cit) Turk boylannin on iki ve otuz olarak birlestiklerine deginmis, fakat 
bu sayilann iglerini doldurmamistir. 

8 Bilge Kagan anitmda, Kaganhgin dogu kanadini koruyan Toles ile bati kanadini koruyan 
Tardus boylanna ayn bir deger verildigi anlasihyor. Aynca, §ine Usu yaziti Kipgaklarm ta basindan 
beri Turklerle beraber olduklanna isaret eder. Gene, Uygur yazitlannda Dokuz Oguz ile Dokuz Tatar 
hep birlikte anihr. Hemen ilave edeyim ki bu boylann hemen hepsi eski Tinglig (Tiehle, T'ele, Tegrek 
vs.) konfederasyonunun uyesi idiler. Turkologlann buyuk bir kismi onlarin Asya Hunlanndan ve 
Turkge konusan boylar olduklanndan emindir (Torday 1997; Pulleyblank 2000). 

9 Ornegin, Taspar Kagan iken, ogullanndan Bori batida, yegeni Nibar doguda kuguk 
kagandi. 

10 Alalade degistokus islemini bir yana birakiyorum. Bu yahn halde mail veren de, mail alan 
da onlara atfettikleri toplumsalbireysel degerlendirme disinda baska bir miheng tasina (para, mal, 
numeraire) basvurmaz (Gell 1992; Strathern 1992). 

1 1 Turkunun bir misrasim hatirlayahm: "Armaganlar dolu gider bos gelir" 

12 Potlatch'in Turkge tarn karsihgi "yagma"dir. Dedem Korkut Masallanndan bildigimiz "Oguz 
Yagmasi". Ancak, zamanla kelime anlam kaymasina ugramis, talan yerine kullanilmaya baslamistir. 
Bunun igin, yagma yerine Tlingit ve Haida kizilderili dillerinde bulunan potlatch kelimesini Turkgeye 
potlag olarak uyarladim. 

13 Turkler sanirim, Orhon Yazitlannda gegen "kaganh budun" deyimini devlet kavrami yerine 
kullanmislardi (T. Tekin 1963; Divitgioglu op. cit. ). 

14 Cizelge, Diamond (1997)'den esinlenmis, fakat tadil edilerek VI.VIII. yuzyillar Turk 
toplumuna uyarlanmistir. 

Bacot, J. (1957), Reconnaissance en HauteAsie septentrional par cinq envoyes Ougours au 
VIM. Siecle, Societe Asiatique. 

Barfield, T. J. (1999: 1989), The Perilous Frontier, Blackwell. 



374 



Bastug, S. (1999), "Tribe, Confederation and State Among Altaic Nomads", (ed) K. A. Erturk 
(1999) Rethinking Central Asia, ithaca. 

Bombaci, A. (1971), "The Husbands of Princess Hsienli Bilge", (ed. ) L. Ligeti (1971) Studia 
Turcica. Akademiai Kiado, Budapest. 

Carneiro, R. L. (1981) "The Chiefdom: Precursor of State", (eds) E. D. Jones & R. R. Kautz 
(1981), The Transition to Statehood in the New World. Cambridge University Press. 

CavalliSforza (2000), Genes, People and Languages, University of California, Berkeley. 

Chavannes, Ed. (1975) "T'anglar Devri'nde iki Turk Prensesinin Mezartasi Kitabesi", TDED. 

Chavannes, Ed. (1903) Documents sur les Toukue (Turks), Libraire L'Amerique et d'Orient. 

Christian, D. (1998), A History of Russia, Central Asia and Mongolia, Blackwell. 

Claessen, H. J. & Skalnic, P. (eds) (1978), The Early State, Mouton Publisher. 

Claessen, H. J. & Skalnic, P. (eds) (1981), The Study of the State, Mouton Publishers. 

Crone, P. (1986), "The Tribe and the State", (ed) J. A. Hall (1986) States in History, Basil 
Blackwell. 

Curia, F. (19981999), "Iron and Potlatch: Early Medieval Hoards of Implements", Archivum 
Eurasae Medii Aevi. C. 10. 

Diamond, J. (1997), Guns, Germes and Steel, W. W. Norton & Company, New York. 

Divitgioglu, S. (2000: 1986), KokTurkler: Kut, Kug, Ulug, YapiKrediYayincihk. 

Drommp, M. R. (1989) "Supernumerary Sovereigns: Super Fludity and Mutability in the Elite 
Power Structure of the Early Turks", (eds) (1989) G. Seaman & D. Marks (1989), Rulers From the 
Steppe, Ethnographies Press. 

Ecsedy, H. (1968) "Trade and War Relations Between the Turks and China in the Second Half 
of the 6th Century", AOSH, Tomus XXV. 

Firth, R. (1959), Economics of the New Zeland Maori, Wellington Government Printer. 

Gell, A. (1992) "Intertribal Commodity Barter and Reproductive Giftexchange in Old Malanesia", 
(eds) C. Humprey & S. HughJones (1992) Barter, Exchange and Value, Cambridge University Press. 

Gregory, C. A. (1982), Gifts and Commodities, London, Academic Press. 



375 



Granbeck, K. (1953), "The Turkish System of Kinship", Studia Orientalia Johanni Peterson, 
Copenhaque. 

Golden, P. B. (1992), An Inlroduction to the History of the Turkic People, Otto Harrossowitz, 
Wiesbaden. 

Gokyay, D. S. (1973), Dedem Korkut Kitabi, Milli Egitim Basimevi. 

Harris, D. (1996) "Introduction: Themes and Concepts in the Study of Early Agriculture", (ed): D 
Harris (1996) The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia, Smithsonian Institute 
Press, Washington, D. C. 

izgi. O. (1978) "XI. Yuzyila Kadar Orta Asya Turk Devletlerinin Cin'le Yaptigi Ticari 
Munasebetler", TED, Cilt IX. 

Jagchid, S. & Symons, van J. (1989), Peace, War and Trade Along the Great Wall, Indiana 
University Press. 

Julien, St (1877), Documents sur les Toukiu (Turks), Imprimierie National, Paris. 

KasgarT (Mahmud) (19391943), Divanu LugatitTurk (Cev. B. Atalay "DLT"). TDK, Ankara. 

Khazanov, A. M. (1984), Nomads and the Outside World, Cambridge University Press. 

Khoury, P. S. & Kostinev, J. (1990), "Introduction: Tribes and the Complexities of State 
Formation in the Middle East", (eds) Khoury, P. S. & Kostiner, J. (1990), Tribes and the State 
Formation in the Middle East, University of California Press. 

Kljastornyj, S. G. (2000), "Les points litieux dans I'histoire des Turcs anciens", (ed) H. R. 
Roemer (2000), History of the Turkic Peoples in the Prelslamic Period, Klaus Schwarz Verlag, Berlin. 

Krader, L. (1963), Social Organization of the MongolTurkic Pastoral Nomads, Indiana University 
Publication. 

Lattimore, O. (1988: 1940), Inner Asian Frontieres of China. Oxford University Press. 

Liumai tsai (1958), Die Chinesischen Nachrichten der OstTurken (T'Kue), Harrossowits, 
Viesbaden C. I, II. 

Malinowsky, M. (1933), Moeurs et coutumes in Malanesia, Payot. 

Mauss, M. (1950), Sociologie et anthropologie, Press Universitaires de la France. 

Moses, L. W. (1976), "Tang Tribute Relation with the Inner Asian Barbarian", (eds) c. J. Perry & 
B. L. Smith (1976), Essays on the Tang Society. Brill. 

376 



Orkon, H. N. (1987), Eski Turk Yazitlan, TDK. Ankara. 

Pulleyblank, E. G. (2000) "The Nomads in China and Central Asia in the PostHan Period", (ed) 
Roemer, H. R. (2000), History of the Turkic people in the Prelslamic Period. Klaus Schwarz Verlag, 
Berlin. 

Rashidudin Fazlullah (1998), Jami utTawarikh, (Trans: W. M. Thackston), Harvard University). 

Renfrew, C. (1987), Archaeology & Language: The Puzzle of IndoEuropean Origin. Cambridge 
University Press. 

Ruhlen, M. (1994), The Origin of Language, John Wiley & Sons. New York. 

Sahlins, M. (1972), Age de pieere, age d'abondance, Gallimard. 

Sahlins, M. (1968), Tribesmen, University of Michigan. 

Sinor, D. (ed. ) (1990), Early inner Asia, Cambridge University Press. 

Strathern, M. (1992), "Qualified value: the perspective of gift exchange", (eds) C. Humprey & S. 
Hugh Jones (1992), Barter, Exchange and Value, Cambridge University Press. 

Sesen, R. (1985), islam Cografyacilanna gore Turkler ve Turk Ulkeleri, Ankara. 

Tekin, T. (1963), A Grammar of Orhon Turkic, Bloomington Indiana. 

Torday, L. (1997), Mounted Archers: The Beginnings of Central Asian History, The Durham 
Academic Press, Cambridge. 

Vasilyev, D. D. (1983), Korpus Turskih Pamitnikov Baseyna Yenisey, Navka, Leningrad. 



377 



Turgiflerden Buyuk Uygurlara Turk Kaganhklarinin Para Birimleri / 
Frangois Thierry [s.209-221] 

Fransiz Milli Kutiiphanesi / Fransa 

Tarihi Baglam 

Altinci yuzyihn ilk yansinda, Rouran (Avar) Hanhgil iki klan lideri (Anagui ve amcasi Poluomen) 
arasindaki bir kriz yuzunden zor gunler gegirirken, surekli bir sekilde Bati'daki Eftalit imparatorlugu 
(Qincede Yeta) ve Dogu'daki Qin Wei Hanedani'mn vassali Gaoju Hanligi'nin saldinlanna maruz 
kalmaktaydi. Bu iki goger gug neredeyse ayni anda goktuler, Gaoju 541 yilinda Toles kabileleri 
(Qincede Tiele) ile ittifak yapan Rouran Hanligi'ndan geriye kalanlar tarafindan yikildi, savaslardan 
yorgun dusen Rouranlann kendileri de Turkler (Qincede Tujue) ve Cinlilerin Bati Wei Devleti 
tarafindan ortadan kaldinldi. 

Rouran Hanligi'nin yikilmasindan sonra, Gokturk kabileleri Dogu goger dunyasinda liderligi elde 
etti, Bumin Kagan (Qincede Tumen, 542553) 552'de ilk Gokturk Hanhgi'm kurdu, fakat 
imparatorlugunu kurduktan hemen sonra, 553'un basmda oldu. Gokturk Hanhgi iki kisim olarak 
orgutlendi ve yonetildi, Bumin Kagan'in kardeslerinden biri olan istemi (Qincede Shidiemi, 553576) 
Bati'nin (Bati Turkleri) liderligine, ve Bumin Kagan'in ogullanndan biri olan Mukan (Qincede Muhan 
553572) Dogu'nun (Dogu Turkleri) basina gegti. istemi daha aktif bir Kagan olmasina ve devasa 
imparatorlugun olusturulmasinda daha onemli bir rol oynamasina ragmen, Buyuk kagan unvani ve 
ustunluk Dogu Lideri Mukan'da bulunmaktaydi. 

Turklerle Kuzey Qin'deki Qinli iktidar arasindaki siyasi iliskiler son derece gugluydu, bu sadece 
objektif siyasi sebeplerden degil, ayni zamanda belki bu donemde Kuzey Qin'i yoneten Wei yonetici 
klanlannin gogmen orijine sahip olmalan ve ozellikle de Siyengi'nin bir kolunun soyundan gelen 
Tabgag (Qincede Tuoba) milletinin bir ErkenTurk halki olmasindan kaynaklanmaktaydi. 557'de 
Turkler Bati'ya yonelerek Eftalit imparatorlugu'na karsi harekete gegti ve bu imparatorlugu 562 ile 568 
yillan arasinda yikarak topraklanni ilhak ettiler. Bu tarihten itibaren, Turk Hanligi ipek Yolu'nun Dogu 
kismini, Ceyhun nehrinden Kuzey Dunhuang vahasina kadar olan bolgeyi, Mogolistan ve Sibirya'nin 
bir kismini kontrol ettiler. 

Dogu Wei (534550), Bati Wei (535557), Kuzey Qi (550577), Kuzey Zhou Hanedani (557581) ve 
Sui Hanedani (581618) ve hatta Tang Hanedani'mn ilk yillannda, Zhou, Sui ve Tang hanedanlan ile 
evlilik yoluyla akrabalik baglan kuran, maddi avantajlar igin saldirmazhk politikalan uygulayan guglu 
Turkler, Qin igin supheli muttefikler durumundaydi. Turklerin esas hedefi Eftalit imparatorlugu'nu 
fethetmekti, ikinci sirada da Sasani imparatorlugu ile karsi karsiya gelmekti. Ancak Turkler nufuzlanni 
ve askeri guglerini, Suiler liderliginde 581 yilinda yeniden birligini saglayincaya kadar Qin'deki degisik 
kuguk Qinli Hanedanlar (Bati ve Dogu Wei, Kuzey Zhou va Kuzey Qi) arasinda devam eden 
gatismalarda kullandilar. 

378 



istemi'nin (576) yilinda olumu uzerine oglu Tardu (Cincede Datou) Bati Turkleri 
konfederasyonunun basina gegti. Tahta gegisinin ilk yilindan itibaren, Suilerin Cin imparatoru Wendi 
aktif bir "bol ve yonet" politikasi izlemeye basladi. Kuzey Turklerine karsi Tardu ile ittifaka girerek bu 
amacina ulasti. Bu, buyuk Gokturk Devleti'nin agik bir sekilde iki dusman Hanliga bolunmesi anlamina 
geliyordu. Ote yandan, Kuzey Hanligi bunyesindeki liderler arasinda da dusmanhklar baslatti ve Toles 
kabilelerini Turklere karsi saldirmalan igin kiskirtti. Bu politika sayesinde, Sui Hanedani Kuzey 
Hanligi'nin hamiligi altina girdi. Cin planinin ikinci asamasi Bati Hanligi'ni bolmekti ve bu da Sui'nin 
Tardu'ya karsi tavir degistirmesiyle saglandi. Hanlik 603 yilinda tarihe karisti: Tardu'nun buyuk oglu 
Maveraunnehir'i aldi, Culuo (616621) ili steplerini yonetti; Cinlilerin yardimiyla Sigui tek Bati Kagani 
olarak kaldi. Suilerin son yillannda Turk tehditi ortadan kalkmis ve iki Hanlik da Cinlilerin kukla 
devletleri haline gelmisti. 

Kore Savasi'ndan (612614) yararlanan Kagan Sibi (609619) Kuzey Turk Hanligi'nin 
bagimsizhgini yeniden ihya etmeyi basardi. ileride Tanglann Taizong imparatoru olacak olan Li 
Shimin, Sui Hanedani'ni devirmek igin bir isyan orgutlemeye kalkistiginda, Turk Kagani ile ittifaka 
girdi: Kisa omurlu Sui Hanedani 618'de devrildi, fakat kagan da bir Hukumdar yapici pozisyonunu 
kazanmis oldu. Halefi il Kagan (Qincede Xieli, 620630) bunu Kuzey Qin'i ele gegirmek igin bir firsat 
olarak dusundu, fakat 624 yilinda Li Shimin tarafindan agir bir yenilgiye ugratildi. Taizong'un 
politikalan da Sui Hanedani'ninkiyle ayniydi: Bol ve yonet, ve Bati Turklerini Kuzey Turklerine karsi 
kullanmak. Bu amagla, Taizong Bati Kagani Tong Yabgu ile olan iliskilerini guglendirdi. 630 tarihinde, 
il Kagan aptalca bir harekette bulunarak Yunzhou (simdiki Shanxi Bolgesi'nde Datong) civannda Tang 
imparatorlugu'na bir saldin baslatti, yine maglup oldu, Mogolistan'a kadar takip edildi ve ele gegirildi. 
630'dan 683 yihna kadar, Kuzey Hanligi Qin imparaorlugu igin zararsiz bir devletti ve bu devletin 
Kagani Qin sarayi tarafindan tespit edilip atanmaktaydi. Ordos ve Guney Mogolistan isgal edildi ve bu 
bolgeler askeri sinir kumandanliklanna donusturuldu. 

Bu siralarda, Bati Hanligi Tong Yabgu (618630) liderliginde zirve donemini yasamaktaydi, 
Hanhgin topraklan Maveraunnehir, Hindikus; Isikgol'e kadar olan Fergana ve ili vadilerini ve Tanm 
vahalarmi, Kuga, Karasar, Kogo, Hotan ve Sule (Kasgar)'yi kapsamaktaydi. Kagan'm sarayi Cas'taki 
(Taskent) Bati Ordusu'ndan Akdag Daglik Bolgesi'ndeki (simdiki Sincan Bolgesi'ndeki Kuca'nin 
kuzeyi) Dogu yayla Ordusu'na tasindi. 630'da meydana gelen bir olay durumu degistirdi. 

Tong Yabgu isyanci bir Karluk grup tarafindan olduruldu. Tong halefini hazirlamamisti ve Hanlik 
karmasa igine dustu, klanlann liderleri ve hanlar birbirlerine karsi savastilar ve konfederasyon dagildi. 
Bes Nusibi diye adlandinlan bes kabile, Hanhgin Bati bolumunu ele gegirdi ve Bes Dulu kabileleri de 
Dogu bolumunu zaptetti. Bu on Bati kabilesi On Ok Turk kabileleri olarak amlmaktadir. 

Bu durum Tang igin yeniden Bati Turklerine yonelme yolunda iyi birfirsatti. Taizong, daha once 
Kagan'm boyundurugunu kabul etmis olan Semerkant ve Buhara (631), Hotan (632), Suli ve Suoju 
(635) gibi kuguk hukumdarhklarin vassalhgini kazandi. Fakat bu hukumdarliklann digerleri Dulu'ya, 
yani Dulu Turk Kagani'na sadik kaldi. Netice itibariyle, 640 yilinda, Qin ordulan onceleri Turk topragi 

379 



olan bolgelere girdi, sozde Xizhou hukumdarligina donusmus olan kuguk Kogo hukumdarligini 
(bugunku, Sincan Bolgesi'ndeki Turfan yakinlanndaki Gaogang) ele gegirdi. Guo Xiaoke 
komutasindaki Cin Ordusu, Hatun Daglanna (Sincan'daki Urumgi) kadar uzanan Turk Hanligi'nin 
derinliklerine buyuk bir saldin baslatmis ve Turkler maglup edilmistir. Ayni zamanda da Tanglar, 
Barkol Uygur kabilelerini Gokturk liderligine karsi baskaldirmaya kiskirtmislardir. Hanhk dagilmaya 
baslamistir. Karasar 644 yilinda ilhak edildi, Kuca 648'de ele gegirildi ve bu sehir 649 yihnda Cinli 
Hami Anxi duhufu'nun otagi haline getirildi. "Hami'nin Bansgil Batisi"nin topraklan, Bosi dudufu'dan 
"Fars Hukumeti Otagi" (Simdiki iran'da Zabul) Qin imparaorlugu'nun en batidaki sinir kapisi olan 
(bugunku Gansu bolgesinde) Yumenguan'a kadar uzanan eski Bati Hanligi'nin turn topraklanni 
kapsamaktaydi. Nusibi ve Dulu kabilelerinin Kaganlannm her ikisi de, Kuzey Turklerinde oldugu gibi, 
Cin sarayi tarafindan atanmaktaydi. Boylece Cin, Orta ve Kuzey Asya'da amacina ulasmis 
gozukmekteydi. 

Ancak, 665'den baslayarak, Turklerin On Ok kabileleri Qin Sarayi tarafindan atanan kaganlara 
karsi bas kaldirdilar ve bagimsizliklanni yeniden elde ettiler; ote yandan, Tibet imparatorlugu 670 
tarihinde Tanm havzasini i§gal etti ve Hotan, Suli, Kara§ar ve Kuca gibi kuguk hukumdarhklann 
gogunu kisa bir sure igin ele gegirdi. ig husumetlerden zayif dusen Qin hukumeti Orta Asya'da 
iktidanni yeniden tesis etmede basansiz oldu ve Kuzey Hanhgi bu firsati kullanarak Qin egemenligini 
sarsti. 

682 yilindan baslayarak, Kutluk Kagan (gelecekteki ilteris, 682692) ve Basbakani Tonyukuk 
baskaldirdi ve daha sonra Qin'in Kuzey Bolgelerini, Sanxi ve Hebei'yi bes yil boyunca yagmaladilar. 
Bu sirada, imparatorige Wu Citian (684705) Tibetlileri geri puskurtmeyi ve Dort Garnizonlan (Kuca, 
Karasar, Suli ve Hatan) yeniden ihya etmeyi basardi; ve ilteris'in halefi Kapagan Han'in (692716, Qin 
kaynaklannda Mochu olarak biliniyor) liderliginde Dogu Hanligi'nin yeniden guglu bir sekilde 
diriltilmesini engellemek igin Nusibi Konfederasyonu'nu yoneten Turgis Kagan ile ittifak yapmak 
suretiyle geleneksel "bol ve yonet" politikasini izlemeyi denedi. 

Fakat, ani bir saldin ile Turgis Kagani Ocirlik (690708) maglup edildi ve Bati On Ok 
Konfederasyonu uzerinde Dogu Gokturk Hanligi'nin egemenligini tanidi 

(698). Yine de Ocirlik, Issikgol bolgesindeki kendi topraklannda genis bir ozerklige sahip oldu 
ve Nusibi kabilelerinin lideri olarak Tibet ve Qinlilerin alternatifli desteklerine guvendi; 708 yilinda Qin 
Sarayi onu Xihe junwang (Xihe'nin Bolgesel Hukumdan) olarak atadi. Orhun Yazitlannda bahsedildigi 
gibi, Turgis kabileleri bir bodun idi, yani millet, ve bir el, yani orgutlu bir devlet, bir imparatorluk olarak, 
Turkler, Kirgizlar ve Qinliler gibi bir kagan tarafindan yonetilmekteydiler. Ocirlik, daha ileri giderek, Qin 
Sarayi'nm bir kuklasi olan ve daha once Kapagan Kagan tarafindan maglup edilen Dulu Kabileleri 
Kagan'i Husiluo'nun topraklanni isgal etti. Akabinde, Ocirlik, On Ok kabilelerinin Bati Hanhgi Kagani 
oldu. Ocirlik'in oglu ve halefi Suk Kagan (708710), Qinlilerin de yardimiyla Kapagan Kagan'in 
boyundurugunu sarsacak kadar guglendigini dusundu, fakat 710 yilinda bir Gokturk seferi sirasmda 
agir sekilde yenilgiye ugratildi ve olduruldu, belki de bunun neticesinde Turgis kabilelerinden bir kismi 

380 



Tarbagatay bolgesine suruldu. Yaklasik bes yil iginde, Turgis kabileleri Dogu Hanligi'mn denetimine 
girdi, fakat asagi yukan 714'ten sonra, yavas yavas eski Suk Kagan'imn bir generali olan Sulu, On Ok 
kabileleri uzerinde Turgi§ liderligini yeniden tesis etti ve Kapagan Kagan'in ig savasta pusuya 
dijsurulerek oldurulmesinden yararlanarak, 716 yihnda bu kabilelerin kagani oldu. "Kara Turgis" 
kabilelerinin bir uyesi olan Sulu, topraklanni ilk etapta kuzeye ve doguya, yani Yedisu'ya, Tarbagatay, 
Cungar stepleri, Tiansan daglan ve Anxi Protektoryasi'nin (Suli ve Kuca) bati bolumune dogru 
genisletti. Cin sarayinm diplomatik hediyeleri ve seref unvanlanyla akli gelinen Sulu, ordulanm batiya 
yani Maveraunnehir ve Tonaristan'daki Arap isgalcilere dogru yonlendirdi. Sulu 737 yihnda "San 
Turgisler"in bir baga tarkani tarafindan olduruldu ve Hanlik da gok hizh bir sekilde dagildi. Kara 
Turgislerle San Turgislerin birbirlerine karsi savasmalan, Cinlilere Tokmak bolgesine kadar uzanan ig 
Asya'da genis alanlan yeniden zaptetme firsati yaratti (748). 

Sulu'nun saltanati kabaca, 716 yihnda Kapagan'in oglundan iktidan ele gegiren Bilge Kagan'in 
saltanatma tekabul etmekteydi. Bu donemde, Kuzey Hanligi ilteris'in oglu olan Bilge (716734), kardesi 
Kul Tegin (716731) ve babasinm eski basbakani Baga Tarkan Tonyukuk'tan olusan bir uglu 
tarafindan yonetilmekteydi. Hanlik son derece guglu olmasina ragmen, Cin ve On Ok Hanligi ile olan 
iliskiler saldirganhk uzerine kurulu degildi ve temel politika kuzeyde Turk gelenekleri ve liderligini 
surdurmekti. Kul Tegin 731 yihnda oldu ve Bilge de 734 yihnda zehirlendi. ikinci Gokturk Hanligi ig 
husumetler, yabanci kabilelerin baskisi ve isyanlar yuzunden dagilmaya basladi. Turklerin gucu 742 
yihnda Dokuz Oguz Uygurlannin Karluk ve Basmil kabileleri ile koalisyon kurmasiyla yeniden 
yukselmeye basladi. Zaferin kazanilmasindan sonra Uygur Kagani Kutluk Bilge (744747) Basmiller ve 
Karluklara karsi harekete gegti. 

Uygur Hanligi'mn buyumesi, Uygurlann Dokuz Klan kabilelerini birlestirerek stepler dunyasinda 
Uygurlann guglenmesini pekistiren Karhg Kagan (Qincede Moyanchuo, 747759) doneminde 
baslamistir ve Karluklar ve Basmillere karsi saldirgan siyasetler izleyerek bunlan kontrolune almistir. 
Uygur Hanligi, An Lusan isyanina (755763) ve daha sonralan da Cinlilerin Anxi Protektoryasi ve Hexi 
kumandanhgina (Gansu bolgesinde) ait topraklanni isgale eden Tibet imparatorlugu'na karsi Qin'in 
guvenilir bir muttefikiydi. 

Karhg Kagan'in halefi, Qin'in muttefiki ve Sogdlardan ogrendigi Manizmin hamisi olan oglu 
Tangn Kagan (Cincede Mouyu, 759780) oldu. Kagan'in manizme gegmesi Uygurlann yonetici 
sinifinda Sogdlulara karsi bir milliyetgi tepkiyi provoke etti ve Kagan kuzeni ve bakani olan Ton Baga 
tarafindan olduruldu. Bu olaydan sonra, Ton Baga Kagan'in 789 yihnda olumune kadar Manistler ve 
Sogdlularzulum gordulerve bu degisik kabileler ve iktidarda gozu olanlararasinda ig krizleri kiskirtti. 

Cocuk Kaganlann emrinde asil iktidar sahibi olan basbakan ve baskomutan, el agasi, 795 
yihnda bir geng Kagan'in higbir evlat birakmadan olmesi uzerine Kagan oldu. O Buquk Kagan 
(795808) olarak bilinmekteydi, saltanati altinda Uygur Hanligi Sibirya, Mogolistan, Cungarya ve Tanm 
Havzasi'ndan Kogo ve Kuca'ya kadar olan bolgeleri topraklanna katarak, zirve donemini yasadi. 
Sogdiyana ve Fergana'ya birer sefer duzenledi, ug Turgis kabilesini birlestirdi ve baslanna bir Kagan 

381 



atadi, ordulanni Horasan'a kadar yolladi. Halefi Ay Tengride Kut Bulmis Kuluk Bilge Kagan (808821) 
oyle uzerinde durulacak kadar onemli bir adam degildi ve Uygur gug ve liderligini devam ettiremedigi 
igin hanlik dagilmaya basladi. ig savaslar, klan husumetleri ve kabile isyanlan hanligin dagilmasim 
hizlandirdi ve 839 yihnda gok sert gegen kis suruleri ve sigirlan telef etti. 840'ta bu firsattan 
yararlanan komsu ve eski vassallar olan Kirgizlar Uygurlara saldirdi ve onlan anavatanlan olan 
Mogolistan'dan uzaklastirdi. Uygur kabileleri batida kendilerine ait bolgeler olan Kuca ve Besbahk'a 
gog ettiler.2 

Bu kisa tarih ozeti, erken donem Turklerinin kolekabilelerden sanatkarlara varan sosyal 
statulerinden baslayarak, Orta Tang Qin'i mali faaliyetlerine gok derinden katilan Uygurlann 
sosyal/etnik gruplanna kadar uzanan Turk dunyasindaki mali, ekonomik temel degisimleri anlamak 
igin vazgegilmez bilgilerdir. 

Erken donem Turk Hanhklannda Ticaret, Finans ve Para 

Turklerin sosyal ve ekonomik yasami hakkinda temel bilgiler Qin kaynaklannca verilmektedir. 
Rouran Hanligi altinda, Rouran Kagani Turk Hani'ni bir "nalbant kole" olarak dusunmekte ve Bei shi 
aynca Turkleri "Ruanruanlann nalbantlan" olarak kaydetmektedir.3 Turklerin bu sosyal statuleri, bu 
kabilenin zayif oldugu anlamma gelmiyor; Turk Hani T6leslere4 karsi guglerini Rouran ile 
birlestirmeden once de, Bati Wei sarayi tarafindan bilinecek kadar guglu ve tehlikeliydi.5 545'te, Bati 
Wei'nin Buyuk Bakani Yu Wentai, Bumin ile iliski kurmak uzere bir Sogdlu olan Anuopanduo 
liderliginde bir elgi heyetini ona gonderdi.6 Bumin'in iktidara gelmesinden sonra, Turk kabilelerin 
sosyal formasyonu artik degismedi, sadece bu degisikliktendir ki Turkler Rouaran'in yerini alabildiler. 
Qin kaynaklanna gore, Eberhard'in teorize ettigi gibi, Turk tipi soyal orgutlenme kabilelerin 
esitsizligine dayanmaktaydi. Kabile konfederasyonunu olusturan siradan kabileleri yonetme hakki 
taninmis bir lider kabile mevcuttu, bu noktada eski Rouran Hanhgi'ndaki Turklerin durumunda oldugu 
gibi bir de kolekabileler vardi.7 

Bu kabile hiyerarsisine paralel olarak bir de sosyal hiyerarsi mevcuttu: En ust seviyede goger 
aristokrasisi bulunmaktaydi, bunlan savasgilar gobanlar, avcilar ve sanatkarlar olarak isgiler izlemekte 
ve sahsi kolelerin altinda ise savas esirleri gelmekteydi. Bu durum, bu donemlerde, Turk toplumunda 
gergekten bir is gucunun sosyal bolunmesinin mevcudiyetini gostermektedir; ve bu sosyal olusumda 
kadinin sosyal ve ekonomik rolu ozellikle onemlidir. Qunku giftgilik, dokumacilik ve yiyecek uretimi gibi 
bazi faaliyetler kadinlar tarafindan yerine getirilmektedir. Qin kaynaklannm belirttigi gibi, bu donemde 
askeri amaglar igin oldugu kadar yiyecek temini ve ticaret igin de at yetistiriciligi ekonominin temelini 
olusturmaktadir. Turklerin yasami gobanlann ve kislan kis kamplan (kisla), yazlan yaz kamplan 
(yayla) kuran gogerligin arastinlmasiyla agiklanabilir. At yetistiriciliginin yam sira, basta deve ve koyun 
olmak uzere hayvancilik onemli birfaaliyet ve gelir kaynagiydi.8 Bu tur bir ekonomi, Pr. Ildiko Ecsedy 
tarafindan bir "goger goban ekonomisi" olarak dusunulmektedir.9 Emegin sosyal bolunmesinin en 
onemli sonucu, degisik ureticiler ve toplumun diger smiflan arasinda ticaretin bir gereklik haline 
gelmesi olmustur. Bu ozellikler, Turk toplumunun kismen otokratik oldugunu ve ig ticari iliskilerinin 

382 



takasa dayandigini dusunmemize sebep olmustur. Fakat bazi bilgi kinntilan bize daha fazla aynnti 
vererekTurk ekonomisinin gok daha karmasik oldugunu ispatlamaktadir. 

Aristokrasinin ozel bir vergi sistemi ile arti uretimin buyuk bir kismina sahiplik ettigi agiktir. Zhou 
Shu'ya gore, siradan kabileler askerleri ve atlan da igeren ozel bir corvee (angarya) borgluydu ve 
diger taraftan degisik hayvanlarla odenen bir vergi (Cincesi shui) mevcuttu.10 Cin kaynaklan higbir 
yerde madeni para ya da banknottan; ig ticaretten, ozel bir yontemle yapilan takas muhasebesinden 
bahsetmemektedir: "Muhasebeleri igin sadece uzun bir degnege gentik agarlar, igine altin bash bir ok 
yerlestirirler ve balmumu ile muhurleyerek iki nesneyi birlestirdiler, bu anlasmamn guvenilirlik isareti 
idi."11 Bu gentikler/oyuklar numaralar degildi, gunku Beishi Turklerin baslangigta bir alfabeye sahip 
olmadigini s6ylemektedir,12 onlar muhtemelen borcun ya da islemin miktanni gosteren sayi ya da 
durumu isaretlemekteydiler.13 Hangi birim ile bu miktann hesaplandigini bilmek imkansiz, bu resim 
yazilan muhtemelen nesnelerin, hayvanlann, giyeceklerin ya da silah ve yiyeceklerin seklinde dizayn 
edilmekteydi. 

Turkler, baslangigta kendi yazi karakterlerine sahip olmamalanna ragmen, daha onceleri 
Haftalitlere ait olan Sogdiyana'yi isgallerinin bir neticesi olarak, muhtemelen 560'h yillarda gabucak 
Sogd alfabesini benimsediler: Yeni siyasi durum, Sogdlulara ticaret yollanni iran ve Sibirya'ya kadar 
genisletmek igin mukemmel bir fisat verdi. Zhou Shu, "onlann (Turklerin) " yazilan Hulannkine 
benzemektedir" demektedir.14 Hu, Gaogang'dan iran'a kadar olan butun Batili yabancilar igin 
kullamlmaktaydi, fakat bir Turk ya da Uygur'un anlam dagarcaginda bu kelimenin anlami ozellikle 
Sogdlulardi. Wu Ping (570575) yillannda yukselen ve Liu Shiqing olarak adlandinlan bir Cin memuru 
igin Bei Qi shu'da "Dort Barbarlann dilini anlayabilecek olanlann birincisi O'ydu. Houzhu (Kuzey Qi'nin 
imparatoru, 565576), Turk Kagam'na gondermek amaciyla Nirvana Sutra'nin bir tercumesini yapmasi 
igin Shiqing'e emir verdi" denilmektedir.15 Baslangigta oldugu gibi, Turkler kendi yazilanna sahip 
degildi, ve TurkAltay alfabesi de ancak Kapagan Kagan (692716) yonetiminde yaratildi, Wu ping 
doneminde "Turk dilinde" bir tercume Sogd yazisiyla yapilmak zorundaydi: Bu metinler bize, 570'lerde 
Turk dilinin Sogd alfabesiyle yazildigini dogrulamaktadir. 

Fakat, Gokturk Kaganhgi steplerde tecrit edilmis degildi, goger komsulanyla (Eftalitler, Tolesler, 
Tuyuhunlar, Hitanlar...) oldugu kadar Cin'in degisik hukumdarliklan (Bati Wei, Kuzey Zhou ve Kuzey 
Qi gibi), kuguk sehir hukumdarliklan (Kogo ya da Kuca) ve Sasani imparatorlugu gibi yerlesik 
devletlerle de iliskileri vardi. Turk kabilelerinin steplerde uretilmeyen kalemleri ya da Turk 
aristokrasisinin (altin, gumus, ipek, ipekli islemeler, cam esyalar ve gumus esyalar gibi) luks esya 
taleplerini bu halklar arasinda yapilan ve Sogdlulann buyuk rol aldigi ticaret karsilamakta idi. Bu dis, 
ticaret/degistokus dort sekilde yapilmaktaydi ve higbirinde para cinsinden bir sey kullamlmamaktaydi: 
Geleneksel takas, diplomatik degis/tokus, kuguk vassal hukumdarhklar (Qoco, Karasar ya da Kuca 
gibi) uzerine konan vergiler, ve savas zamanlanndaki yagmalar. Qinliler igin, Turklerin en degerli 
urunu atlardi, fakat diger goger gugler igin Qin'den ahnan demir silahlar ve ipek tomarlan daha 
kiymetliydi. 

383 



Qin kaynaklannda gegtigi gibi, Turkler Qin'e genellikle at ve daha du§uk miktarda koyun ve sigir 
gibi diger hayvanlan gondermekteydiler, bunlann karsihginda ise Qin sarayi ig Asya'da en eski ve en 
degerli degis/tokus araci olan ipek tomarlan vermekteydiler. Bu tarz bir diplomatik ahsveris, Turkleri 
Orta Asya'nin tamaminda ipek dagitiminda bir yan tekel haline getirmekteydi. Kagan'a verilen ipek 
miktan gok etkileyici idi: Mesela 556 yilinda, Bati Wei, Turk Kagani'na 100.000 tomar gigek islemeli 
ipek sundu;16 Mukan saltanatinin baslangicindan olumune kadar "saray onunla evlilik yoluyla ittifaka 
dayanan bir bans sozlesmesi yapmisti ve her yil ona 100 000 tomar17 ipek, siradan ipek ve gigek 
desenli ipek sunmaktaydi".18 

Nakit para ya da akge ile verilen hediyelerden hig soz edilmemektedir. Turklerin ilk donemleriyle 
baglantili olarak paradan soz edilen tek vaka, Zhou Shu'nun metninde bulunmaktadir ve bu metin Wu 
Cheng (560) doneminin ikinci yilinda, "Uguncu kamer ayinin ziyou gununde, Zhongyang Pavyonu'nun 
insaati bitirildiginde, Turk heyetleriyle birlikte degisik siviller ve yuksek rutbeli askerler Fanglin 
Parki'ndaki bir ziyafette eglendirildiler, odul olarak rutbe ve m